ONS STIPJE OP DE WAERELDKAART

Piet de Rooy

Ons stipje op de waereldkaart

De politieke cultuur van Nederland in de
negentiende en twintigste eeuw

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

Eerste druk mei 2014

Tweede, herziene druk oktober 2014

Dit boek is de afsluiting van het onderzoeksprogramma DE NATIESTAAT.
POLITIEK IN NEDERLAND SINDS 1815. Dit programma werd mogelijk gemaakt door de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO).

© 2014 Piet de Rooy

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Nico Richter

Omslagfoto © Nationaal Archief/Spaarnestad

NUR 680

ISBN 978 90 284 4102 6

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de tweede druk, 2014, met ISBN 978 90 284 2573 6

Inhoud

Inleiding

I

Vivat de Republiek!
1795-1798: De grondwet

Noten

All government, indeed every human benefit and enjoyment, every virtue, and every prudent act, is founded on compromise and barter. We balance inconveniences; we give and take; we remit some rights, that we may enjoy others; and, we choose rather to be happy citizens, than subtle disputants. As we must give away some natural liberty, to enjoy civil advantages -, so we must sacrifice some civil liberties, for the advantages to be derived from the communion and fellowship of a great empire. But in all fair dealings the thing bought, must bear some proportion to the purchase paid.

– EDMUND BURKE, SPEECH ON CONCILIATION WITH AMERICA, 1775

Inleiding

Een staatsgreep, gesteund door militaire bijstand van het Franse revolutionaire leger, maakte in 1795 een eind aan het bestaan van zeven onafhankelijke gewesten en stichtte een Bataafse Republiek: een en ondeelbaar. Vanaf dat moment was Nederland een natiestaat met een ‘moderne’ politieke cultuur. Die fundamentele verandering was onderdeel van een ‘Atlantische Revolutie’, de nieuwe natiestaat bewoog mee op de golven van een wereldwijde ontwikkeling, zoals die met name in de Verenigde Staten en Frankrijk manifest was geworden. Tegelijkertijd werd duidelijk dat Nederland zeer afhankelijk was geworden van krachtsverhoudingen waarop nog maar moeilijk invloed kon worden uitgeoefend: het koninkrijk Pruisen had de republiek in Nederland tussen 1787 en 1795 met militaire middelen overeind weten te houden, Napoleon zou het land vervolgens onder Franse invloed brengen en in 1806 zelfs inlijven, waarna het herstel van de onafhankelijkheid in 1813 in belangrijke mate te danken was aan Russische militairen en de Britse politiek.

Nederland telde in die periode rond de twee miljoen inwoners en was daarmee beperkt in de mogelijkheden om door middel van belastingen omvangrijke bedragen bijeen te garen of door middel van conscriptie een ontzagwekkend leger op de been te brengen.1 Daardoor kon het land geen rol van betekenis meer spelen in de internationale ‘grote politiek’. Dit was in de loop van de achttiende eeuw al wel duidelijk geworden, maar nu onmiskenbaar: Nederland was een klein land, in 1796 door de afgevaardigde Schimmelpenninck in de volksvertegenwoordiging aangeduid als ‘ons stipje op de waereldkaart’.2

Dat stipje zuchtte menigmaal onder het besef van kleinheid, maar met enige regelmaat boog het dit om naar de gedachte een taak in de wereld te hebben: niet langer een grote mogendheid als in de Gouden Eeuw, maar een voorbeeldnatie, een gids die anderen de weg wees naar een wereld waarin macht en belang niet langer doorslaggevend was, maar wet en recht heersten en tolerantie het klimaat bepaalde. Een dergelijke manoeuvre werd bijvoorbeeld in 1864 door een populair geschiedschrijver, Hofdijk, onovertroffen verwoord:

Wy hebben eenmaal de zee beheerscht, en volkeren de wet voorgeschreven; wy hebben Europa en de waereld doen spreken van, doen buigen voor den Leeuw van Nederland, omwapperd met zijn driekleurige banier. Dat behoort tot het verledene; dat keert nimmer weder te rug – ; en behoeft ook niet te rug te keeren. Een andere toekomst ligt vóór ons; een grootschere nog – en die is bereikbaar. En wanneer gy, als ik, gehecht blijft aan den ouden Nederlandschen Leeuw – gy zult hem ook in die toekomst behouden: gy kunt er hem zien, verjongd door de glorie der overwinning, met zijn ouden standert, het heldere ‘Oranje, blanje, bleu’ uitwaaiende boven de golvende manen, maar den fieren klaauw rustende op een nieuw blazoen, waarin ge het devies lezen zult:

HET IS SCHOONER

HET ZEDELYKSTE

DAN

HET MACHTIGSTE

VOLK DER AARDE

TE ZIJN.3

Dit motief zou zich in de loop van de negentiende eeuw verbreden tot de gedachte dat Nederland in algemene zin een voorbeeldig land was.4 Het meende zich het innemen van een positie op deze morele hoogte te kunnen veroorloven op grond van het overbruggen van grote religieuze tegenstellingen door een algemeen onderschreven godsdienstvrijheid, het oplossen van de klassenstrijd in een systeem van onderhandeling en overleg en het alom onderdrukken van machts- en belangenconflicten door redelijkheid en een democratische gezindheid. Het resultaat was volgens deze gedachtegang een zeer egalitaire samenleving van burgers, zoals deze door de veel geciteerde historicus Huizinga in 1934 als volgt werd getypeerd:

Of wij hoog of laag springen, wij Nederlanders zijn allen burgerlijk, van den notaris tot den dichter en van den baron tot den proletariër. Onze nationale cultuur is burgerlijk in elken zin, dien men aan het woord hechten wil.5

Dat verklaarde volgens hem ‘die effenheid van het nationale leven’. Dat was wellicht nogal saai, maar daarmee werd tegelijkertijd toch ook veel onheil voorkomen – wat tot tevredenheid stemde.

Op deze voet kreeg de Nederlandse geschiedenis met terugwerkende kracht niet alleen een traditie, maar ook een identiteit. Enigszins blasfemisch werd wel eens gezegd dat God de wereld geschapen had, maar de Nederlanders hun eigen land. Ze hadden dat bevochten op het water en in die strijd was een poldermentaliteit ontstaan, waarin macht vervangen was door overleg. Een democratische mentaliteit was, als welbegrepen eigenbelang, de kern van de Nederlandse cultuur en dat al sinds onheuglijke tijden. Politicologen wezen in dat verband op de politieke cultuur die door de regenten in de Republiek der Verenigde Nederlanden was opgebouwd, die gekenmerkt zou zijn door ‘schikken en plooien’, door ‘persuasie’ – en dus ook door veel en langdurig vergaderen.6 Deze analyse verwierf aan het einde van de twintigste eeuw zelfs nog enige internationale reputatie, toen het in de vorm van het ‘poldermodel’ de wereld ten voorbeeld werd gesteld als methode om zonder al te veel ophef de verzorgingsstaat te besnoeien.7

Hiermee wordt het verleden van Nederland echter al te ‘effen’ voorgesteld, krijgt de continuïteit een veel te zwaar gewicht en vervaagt het zicht op de diepgaande veranderingen die, vaak met tal van conflicten, optraden in de structuur van de politiek en de manier waarop deze werd bedreven. Zo wordt vaak vergeten dat Nederland als eenheidsstaat in 1795 aanving met een echte revolutie, inclusief een fase van terreur, ook al vergde deze in vergelijking met Frankrijk weinig doden.8 In de nationale herdenkingscultuur gaat men doorgaans aan deze fase stilzwijgend voorbij, evenals aan het feit dat de eerste echte grondwet niet in 1848, maar in 1798 werd vastgesteld en de monarchie niet in 1813 aanving bij het herstel van de zelfstandigheid, maar in 1806 door Frankrijk werd opgelegd.

Deze eenzijdigheid is niet beperkt tot de aanvang van de natiestaat, maar impliceert ook een matig begrip voor de enorme problemen waarmee mensen vervolgens hebben geworsteld bij de vormgeving van de moderne politiek. Er was immers geen sprake van een soort natuurlijke groei van instellingen en gewoonten, het ging niet om een geleidelijke – met een veel misbruikt woord – ‘transformatie’ van de politieke cultuur. Hier is wellicht een vergelijking met de evolutietheorie op zijn plaats. De evolutie is geen vreedzaam proces: het gaat niet om een voluntaristische aanpassing, maar om verdringing, strijd en uitsterven. Het is evenmin een gradueel proces van gelijkmatige verandering: lange perioden van een min of meer grote stabiliteit worden afgewisseld met perioden van snelle, plotselinge verandering (‘critical junctures’).9 Op een vergelijkbare manier valt de ontwikkeling van de politiek te analyseren als een proces waarin instituties en gewoonten betrekkelijk traag veranderen, afgewisseld met momenten waarop de omstandigheden onzeker zijn en het verdere verloop onvoorspelbaar. Dat zijn de relatief korte momenten waarop daadwerkelijke machtsverhoudingen aan het licht komen, individuele politici een beslissende invloed uitoefenen en bovendien toeval een rol speelt. De keuzen die in zo’n relatief korte periode gemaakt worden sluiten mogelijkheden af en bepalen de verdere koers.10 Dergelijke ‘momenten’ bepalen de structuur van dit boek.

Achtereenvolgens zal aan de orde komen hoe Nederland een eenheidsstaat werd met een representatief politiek bestel, het parlement zich moeizaam opwerkte tot ‘de Akropolis van ons Vaderland’11, de ontwikkeling van ideologie neersloeg in politieke partijen, de eerste contouren van de verzorgingsstaat werden getekend, de wederzijdse doordringing van staat en maatschappij tot een corporatief-verzuild bestel leidde, een modern conservatisme zich bond aan economische groei en daarmee aan Europa en, ten slotte, pessimisme en populisme zich verenigden in ‘declinisme,’ de gedachte dat Nederland uit het paradijs verdreven was en aan verval prijs gegeven. Eerst moeten echter enige theoretische en methodologische opmerkingen worden gemaakt over de cruciale begrippen natiestaat en politieke cultuur.

Natiestaat

De term ‘natiestaat’ is waarschijnlijk pas in het begin van de twintigste eeuw gemunt, maar het begrip is al van ouder datum en vloeit voort uit een complexe discussie in de achttiende eeuw over de aard van een samenleving (op welke manier zijn mensen aan elkaar verbonden) en op welke grondslag worden de uiteindelijke beslissingen binnen een samenleving genomen (wie of wat is de arbiter bij verschil van mening).12 In die discussie tekenen zich twee tradities af.

De eerste ging uit van de opvatting dat de samenleving geen eensgezinde eenheid, laat staan een homogene ethnoculturele eenheid is, maar een unie of vereniging van mensen. Het algemeen belang en de integriteit van het territorium dienden te worden gewaarborgd door de staat, met name door wetten te (doen) gehoorzamen. In dat opzicht was een vorst bij voorbeeld de uiteindelijke arbiter en vertegenwoordigde de gemeenschap als zodanig. In deze traditie werd ‘politiek’ dus losgemaakt van de persoonlijke of dynastieke belangen van de vorst, de staat stond daar, als een abstractie, boven. In een dergelijke staat kon men vervolgens streven naar meer samenhang en overeenstemming in de politieke gemeenschap.

De tweede traditie ging er van uit dat een samenleving zich min of meer van nature kenmerkt door eendracht. Die eensgezindheid diende vervolgens tot uitdrukking te komen op het niveau van de staat, als de bevestiging van de consensus. In de meest utopische variant van deze traditie was er zelfs geen staat nodig, aangezien alle mensen broeders waren, dan wel dienden te zijn. In zekere zin wendde deze beschouwing zich daarmee van de politiek af en richtte zich veel meer op het bereiken van een ‘natuurlijke’ sociabiliteit, die gezocht werd in taal, cultuur en op termijn ook in raciale eenheid.

In de eerste traditie bepaalde de staat de natie, in de tweede was het omgekeerde het geval. Daarmee was ook een verschil verbonden in de opvattingen over de betekenis van de economie en dan met name de handel. In de eerste traditie werd handel tussen mensen en naties gezien als in ieders belang, alle betrokken partijen profiteerden daarvan. Dit impliceerde dat er sprake was van een commerciële sociabiliteit, die vooral zou bloeien als elk individu ‘productief’ was: niet ‘deugd’, maar ‘arbeid’ was de belangrijkste kwaliteit waarmee mensen werden beoordeeld. De tweede traditie wees deze gedachtegang af: handel was gebaseerd op individueel handelen en daarmee per definitie niet gericht op een gemeenschappelijk belang. Dit egoïsme ging bovendien vaak gepaard met list en bedrog en leidde tot internationale rivaliteit, zo niet tot oorlog.

Beide tradities zouden om de voorrang strijden en zich, soms onontwarbaar verknoopt, in de loop van de negentiende eeuw ontvouwen en verbinden met politieke stromingen. De eerste traditie zou nog het meest zijn terug te vinden in het liberalisme, de tweede in het socialisme. Dit verklaart het feit dat deze twee stromingen leidend waren in de politiek-theoretische discussie. Een belangrijke omslag in dat debat werd tot stand gebracht door protestantse en katholieke politici die de moderne volkssoevereiniteit losmaakten van de gedachte dat een natiestaat homogeen diende te zijn en het ‘een en ondeelbaar’ wisten te vervangen door ‘eenheid in verscheidenheid’.13 Op de kortste manier samengevat: de liberalen bouwden de staat op, de socialisten richtten zich op de natie en de christelijke politiek maakte zich – tot ver in de twintigste eeuw – meester van het politieke bestel. Hieruit volgt dat de natiestaat niet zozeer ‘iets’ is, maar een begrip dat inzet was van diepgaande controverses en een zeer verdeeld verleden.

Het is overigens van belang zich te realiseren dat beide tradities een scheiding aanbrengen tussen economie en politiek, alsof het om afzonderlijke domeinen gaat. Dat laatste is niet het geval. Zo moet bijvoorbeeld het debat over de ‘sociale kwestie’ in het laatste kwart van de negentiende eeuw gezien worden als een conflict tussen burgerlijke gelijkheid en economische ongelijkheid, beide gegeven met de natiestaat.14 Evenzeer valt te wijzen op de huidige problemen met de Europese Unie: de handel tussen mensen en bedrijven is van een andere aard dan de integratie van soevereine staten. Hier wringt de commerciële sociabiliteit met de politieke sociabiliteit. De overgang van een gemeenschappelijke markt naar een politieke gemeenschap blijkt dan ook buitengewoon lastig en allerminst vanzelf op elkaar te volgen, in tegenstelling tot wat de founding fathers van de Europese integratie hadden verwacht. Hoe dat ook zij, het betekent dat in dit boek relatief veel aandacht zal worden geschonken aan de verbindingen tussen economische en politieke ontwikkelingen.

Politieke cultuur

In het voorgaande heb ik betoogd dat de aandacht vooral uit zou gaan naar beslissende momenten, naar kruispunten in de politiek, binnen het kader van grondgedachten over wat politiek is, hoe een samenleving zou dienen te functioneren en op welke wijze een land zich in de internationale verhoudingen te positioneren heeft. Dit kader is aan te duiden als de onderlaag van de politiek, zoals die voor een deel bewust en voor een deel welhaast instinctief vorm heeft gekregen in Nederland. Een dergelijke analyse is mogelijk door na te gaan welke keuzen politici hebben gemaakt en door welke politiek-theoretische beschouwingen zij zich hebben laten inspireren, dan wel welke zij hebben afgewezen of genegeerd. Maar politici opereren niet in een vacuüm. Weliswaar handelen zij volgens de grondwet ‘zonder last of ruggespraak’, maar het zijn vertegenwoordigers van het electoraat en daarmee dus onlosmakelijk verbonden. Dat heeft tot gevolg dat ook aandacht zal worden geschonken aan de opvattingen die in bredere kringen leefden over de manier waarop politiek het goede en het ware in de samenleving kon bevorderen.15

In de politieke wetenschappen heeft dat vanaf de jaren zestig van de twintigste eeuw geleid tot aandacht voor de ‘politieke cultuur’.16 Daarbij ging het niet om opvattingen over specifieke kwesties, maar om de basale opvattingen daarachter, die ook niet van de ene op de andere dag veranderden, maar onderdeel zijn van een socialisatiepatroon en daarmee verankerd in gedrag. De aanvankelijke verwachtingen van deze benadering waren hooggespannen, maar de resultaten vielen tegen. Zo bleek een verandering in een politieke cultuur bijvoorbeeld moeilijk te verklaren, zoals het ook onduidelijk was of een politieke cultuur nu de oorzaak, dan wel het effect van gedrag was. Historici bekommerden zich minder om een uitgewerkte theorievorming rond dit begrip en zijn het vanaf de jaren tachtig gaan gebruiken om met een antropologische blik de politiek te bestuderen.17 Hierdoor waaierde het begrip echter nogal breed uit. Doorgaans wordt het inmiddels gebruikt om politieke opvattingen en gedrag begrijpelijk te maken door na te gaan hoe in het publieke debat waarden, opvattingen, overtuigingen en verwachtingen betekenis kregen.18 Dit bepaalde de perceptie van belangen, de handelingsruimte die acceptabel of noodzakelijk werd gevonden en de veronderstellingen die achter opvattingen en ideeën lagen. In dat licht gaat dit boek in op de momenten waarop daarin veranderingen optraden, waarop ‘normale’ politiek ‘oude’ politiek werd.

Op een belangrijk punt wijk ik echter af van de gebruikelijke wijze waarop politieke cultuur wordt gebruikt. Het begrip is oorspronkelijk vooral ontstaan om verschillende landen met elkaar te vergelijken. Daarmee viel de nadruk als vanzelf op wat elk land onderscheidde van andere landen. Nu is het onmiskenbaar dat elk land eigen gewoonten heeft, maar tegelijkertijd moet worden geconstateerd dat elk land, met meer of minder animo, deel uitmaakt van een groter geheel. De discussie over politiek is van oudsher geen nationale, maar een internationale discussie; de opkomst van kranten vanaf de achttiende eeuw verbond de eigen lokale omgeving met een ruimere wereld, zoals vooral de negentiende eeuw gekenmerkt werd door een ongekende vermenigvuldiging van internationale contacten: het was de gouden eeuw van havens en spoorwegen. Met name tussen ongeveer 1860 en 1914 was er sprake van een gigantische uitwisseling van geld, waren en mensen.19 Nederland was daarbij al vroeg uitdrukkelijk betrokken, zowel door het drukken van de werken van de Verlichting als door de aanhoudende uitbreiding van een koloniaal imperium.20 Het land lag op een kruispunt tussen de Franse, Engelse en Duitse cultuur en dacht daaruit de meest waardevolle gedachten te zeven. Het had een zeer open economie met, op Engeland na, de laagste handelstarieven. Nederland kon zich, als klein land, dan ook niet onttrekken aan de internationale politieke, economische en culturele ontwikkelingen. Dat is in grote trekken zo gebleven. Uit onderzoek dat op zeer uiteenlopende gegevens is gebaseerd, komt naar voren dat Nederland in het begin van de 21ste eeuw zelfs het meest internationaal georiënteerde land ter wereld is.21 Ook al kunnen we dat met een korreltje zout nemen, de geschiedenis van de Nederlandse natiestaat kan in ieder geval allerminst beschouwd worden als iets dat geheel op zichzelf staat. Vandaar dat ik in dit boek over de Nederlandse politieke cultuur met enige regelmaat zal verwijzen naar de internationale ontwikkelingen, die deels een onmisbare context vormen, deels de gang van zaken in Nederland in belangrijke mate bepalen.

Daarnaast is het van belang de politieke cultuur niet als een apart domein te zien, los van de dagelijkse politiek en van de algemene cultuur. Daarmee zou een tegenstelling worden aangebracht tussen structuur en incidenten, terwijl de gewone werkelijkheid al leert dat die als in een slangendans met elkaar verbonden zijn.

De politieke cultuur beschouw ik als een geheel, waarin analytisch echter drie domeinen zijn te onderscheiden. Het eerste domein daarvan is het politieke systeem, met de grondwet als centrum.22 Dat het constitutionele denken de kern is van deze moderne politieke cultuur, blijkt ook wel uit de enorme aandacht die gewijd werd aan het opstellen van de grondwet bij zowel de Amerikaanse, Franse als Bataafse Revolutie. Het tweede domein wordt gevormd op het grensvlak van het particuliere leven, de staat en de markt. Dit werd aangeduid als de burgerlijke maatschappij, de ‘civil society ‘ of ‘die bürgerliche Gesellschaft’, die concreet gestalte kreeg in allerlei uiteenlopende genootschappen en verenigingen, waarin ook vrouwen een belangrijke rol speelden.23 Er was ook een derde domein, dat aangeduid kan worden als de algemene houding van de bevolking. Hugo de Groot omschreef dit begrip rond 1600 als ‘een zekere hoedanigheid van geheel een volk’ (de habitus) en Tocqueville noemde het ruim twee eeuwen later ‘de gewoonten van het hart’.24 Later zou het ‘volksgeest’ of ‘volksaard’ genoemd worden, termen die door het fascisme besmet zijn geraakt en vervangen door het meer neutrale ‘mentaliteit’.25 Zeer recent wordt onderzocht in welke mate een dergelijke mentaliteit ook genetisch verankerd is. Dan wordt gesproken over ‘oriëntatie’. Het onderzoek verkeert nog in een beginstadium, maar het lijkt te wijzen op het bestaan van een tweetal oriëntaties: enerzijds een neiging om zich sterk te richten op de eigen groep, met een betrekkelijk sombere opvatting over de menselijke natuur (als ‘geneigd tot alle kwaad’) en een sterke voorkeur voor gezag (‘regels zijn regels’); anderzijds een neiging zich open op te stellen tegenover anderen, de bereidheid van regels af te wijken als de omstandigheden dat lijken te rechtvaardigen, een afkeer van traditionele hiërarchie en een welwillende houding ten opzichte van verandering en experiment.26 Aangezien dit onderzoek zich echter tot nu toe richt op individuele personen, waardoor sociale gewoonten en routines vooralsnog buiten beschouwing blijven, zal daar in dit boek geen gebruik van worden gemaakt.

Politiek

De Engelse politicoloog Bernard Crick heeft eens naar voren gebracht dat politiek een ingewikkelde menselijke activiteit is, even belangrijk voor het voortbestaan van de samenleving als seksualiteit. Op beide terreinen heersen passie en beheersing, verkrachting en verleiding, succes en falen. Enige ervaring op beide terreinen met de oneindige variaties en de onderlinge dialectiek daartussen, biedt meer inzicht dan een dorre tocht naar een sluitende definitie.27 Wat ‘politiek’ is onttrekt zich aan definiëring, te meer waar politiek in belangrijke mate gaat over de vraag welke dingen politiek zijn.28 Op voorhand is niet te bepalen wat het is, noch te voorspellen wat het worden zal. Het is een ‘betwist begrip’: er is een redelijke discussie over mogelijk, maar overeenstemming is niet te verwachten.

Dat politiek een vrijwel ondefinieerbaar begrip is, wil niet zeggen dat de geschiedenis daarvan niet geschreven kan worden. Er dienen echter wel een aantal klippen omzeild te worden. De belangrijkste is wellicht dat de historicus weet hoe iets is afgelopen. Dat lijkt een voordeel, maar heeft een belangrijk nadeel. Het is een permanente verleiding tot overinterpretatie, het vinden van te gemakkelijke verklaringen, te veel ‘oorzaken’ en te weinig aandacht voor toeval en incident. In dit verband is de waarschuwing van de Engelse historicus Michael Mann ter harte te nemen: de samenleving is geen eenheid, noch een ‘systeem’, maar een theoretische abstractie. ‘Because there is no whole, social relations cannot be reduced “ultimately”, “in the last instance”, to some systematic property of it – like the “mode of material production”, or the “cultural” or “normative system”, or the “form of military organization”.’29 Dit zijn weliswaar denkpatronen die diep verankerd zijn in de historische professie, maar moeten vooral gezien worden als de constructies die in de negentiende eeuw werden gebruikt om geschiedenissen te schrijven met de eigen homogene natiestaat als allesoverheersend begin- en eindpunt en ‘de loop der geschiedenis’ (of ‘de tijd’) als richtinggevend. Daardoor is er ook te weinig begrip voor de mogelijkheid dat alles anders had kunnen lopen. Als Napoleon niet was opgerukt naar Moskou, was Nederland wellicht onderdeel gebleven van het Franse Keizerrijk; als niet Adenauer maar Erhard de Bondsrepubliek Duitsland had geleid, was ‘Europa’ niet langs een politieke Frans-Duitse as ontwikkeld, maar waarschijnlijk gebaseerd op een Brits-Duitse vrijhandelsassociatie.30 Ook hier is een vergelijking met de evolutietheorie wellicht verhelderend: de evolutie heeft, in tegenstelling tot de gebruikelijke interpretatie in de negentiende eeuw, geen ‘richting’, laat staan een ‘doel’ en kan alleen met een terugblik worden vastgesteld.31

Mensen zijn gewend om in een systeem- en doelloze wereld orde aan te brengen, het heterogene intuïtief en al associërend van een interpretatie te voorzien.32 Maar dat is soms nogal lastig. De klassieke verwijzing in dit opzicht is een passage in Oorlog en Vrede van Tolstoj, waarin een commandant aan de legerleider komt melden dat zijn regiment een half uur geleden betrokken was bij een veldslag, maar ‘hij was er niet zeker van, of zijn regiment de aanval had afgeslagen of zelf door de aanvallers in de pan was gehakt.’33 Voor de tijdgenoot is de geleefde werkelijkheid onduidelijk en de toekomst ongewis. Een boer uit Friesland schreef in 1823 in zijn dagboek: ‘Hoe weinig weet de mensch wat het volgende oogenblik zal baren…’34 Dit perspectief bepaalde de manier van kijken naar het verleden in dit boek, waarbij ik ernaar streefde een balans te treffen tussen breuken en continuïteit en onstuitbare processen te onderscheiden van toeval.

Haarlem, februari 2009 – april 2014

I
Vivat de Republiek!
1798: de grondwet

Tegen de achtergrond van aanhoudende oorlogen en een daarmee samenhangende toename van de belastingdruk, groeide in het laatste kwart van de achttiende eeuw in een aantal landen een cultuur van opstandigheid. De ellende werd veroorzaakt door corruptie, zo werd naar voren gebracht. Daarmee erodeerde de morele basis van het ancien régime en verloor de soevereiniteit van monarchen in snel tempo legitimiteit. Daarmee brak een revolutionaire periode aan die door de tijdgenoten al gezien werd als van wereldhistorische betekenis. Van de revoluties zijn die in de Verenigde Staten en Frankrijk de bekendste voorbeelden, maar het ging om een wereldwijd verschijnsel.1

Het vacuüm dat hiermee in de orde des levens ontstond, werd opgevuld met het idee van de volkssoevereiniteit. Hoe verschillend dit ook werd uitgewerkt, de basis daarvan was dat mensen onvervreemdbare rechten hadden. Ongeacht stand, geloof of ras, zij allen waren burgers en beschikten daarmee over het recht vorm te geven aan de gemeenschap waarvan zij deel uitmaakten. Dit rechtvaardigde het afschaffen van de privileges die stand en geloof hadden geboden, waarmee een einde werd gemaakt aan ‘the politics of difference’: mensen waren niet langer onderdeel van de verschillende standen, buurten of kerkgenootschappen, maar individuen die in principe gelijke rechten en plichten hadden. En hoewel vrouwen – nadrukkelijker dan te voren – werden uitgesloten van het politieke domein, kregen joden nu bijvoorbeeld het burgerrecht, mochten katholieken overheidsfuncties bekleden in tevoren ‘protestantse naties’ (en andersom) en werd een begin gemaakt met de afschaffing van de slavernij.

De meest uitgesproken vertegenwoordiger van dit nieuwe evangelie in de westelijke wereld was de Engels-Amerikaanse schrijver en politicus Thomas Paine, die in 1791 The Rights of Man publiceerde.2 Voor Paine was een politiek bestel een afspraak tussen de leden van een gemeenschap over de manier waarop ze een aantal gezamenlijke rechten zouden uitoefenen. Een geschreven constitutie, het contract, was daartoe een eerste stap, een rationeel kiesstelsel de volgende. Zo werd ‘Government by heriditary succession’ vervangen door ‘Government by election and representation’, desnoods met geweld. Voor een goed begrip: het ging Paine niet om de invoering van zoiets als wat nu verstaan wordt als ‘democratie’: dat was hooguit iets voor zeer kleine, overzichtelijke staten. Het sleutelbegrip in zijn opvatting was ‘vertegenwoordiging’: het kiezen van vertegenwoordigers die de gezamenlijke belangen als richtsnoer zouden hanteren.

Lijnrecht hier tegenover stond de Britse politicus Edmund Burke, die in zijn Reflections on the Revolution in France (1790) wees op de keerzijde van het losgebroken idealisme, van de gedachte dat de wereld naar een rationeel plan te verbeteren was. Volkssoevereiniteit leidde slechts tot ‘mob rule’, de dwingelandij van het gepeupel, en de eenheid zou met geweld worden opgelegd. En die vertegenwoordigers, zoals Paine die zich voorstelde, zouden zich binnen de kortste keren losmaken van hun kiezers en verworden tot een groep graaiers en boeven. De gedachten aan een heel nieuw politiek systeem ging volgens Burke voorbij aan het feit dat de staat geen contract was, maar een verbond tussen heden, verleden en toekomst, tussen de doden en de levenden. Politiek diende uit te gaan van traditie en het bestaan van verschillen. Daarin waren slechts voorzichtig wijzigingen aan te brengen: politiek bestond immers voor een groot deel uit het verdelen van ongemak (‘We balance inconveniences, we give and take’).3 Matigheid daarin was wijsheid, het compromis te verkiezen boven het verkrijgen van het gelijk. Op het moment dat Burke dit schreef moest de Terreur nog volgen.

In de geweldige turbulentie die de wereld had geteisterd kwam de staat in het begin van de negentiende eeuw als belangrijkste winnaar te voorschijn. Voor een deel was dat het gevolg van de behoefte aan een herstel van enige rust en orde. Maar belangrijker nog was dat de staat zich op een nieuwe manier wist te legitimeren. Het ging niet simpel om een herstel van de hiërarchie, maar tegelijk om het aanvaarden van nieuwe normen: de staat diende het volksgeluk te bevorderen en de verlichting te verspreiden, modernisering werd de raison d’état. Het kwam er op neer dat de revolutie voor geëindigd werd verklaard en de burgers werden gestimuleerd aardse schatten te verzamelen. Dit zou worden samengevat in de veel geciteerde oproep uit 1843 van de Franse politicus François Guizot om de verworven politieke rechten te gebruiken en niet om nieuwe te zeuren: ‘enrichissez-vous’, verrijk U en verbeter daarmee de morele en materiële positie van Frankrijk.4 Daarmee zou een nieuwe ongelijkheid groeien, niet langer gebaseerd op de privileges van geboorte, maar op verdiensten. De staten gingen rond 1800 in dat opzicht meer op elkaar lijken en zouden alle te kampen krijgen met de spanning tussen een nieuwe politieke gelijkheid en de al even nieuwe sociaal-economische ongelijkheid. Dat is het kader waarin ook de gebeurtenissen in de Nederlanden dienen te worden gezien.

In de jaren tachtig van de achttiende eeuw groeide in Nederland de overtuiging in verval te zijn. Alles ging achteruit in vrijwel elk opzicht, zowel materieel als moreel. Dit leidde tot de actualisering van een klassiek republicanisme, waarin de actieve deelname van de burger, slechts geleid door de bereidheid het algemeen belang boven alles te stellen, werd gezien als belangrijke garantie voor het voortbestaan van een vrije republiek. De vrijheid diende zo nodig gewapenderhand verdedigd te worden tegen machtsmisbruik en corruptie. De ‘patriotten’ waren daartoe bereid; zij keerden zich tegen het bewind van stadhouder Willem V en streefden naar een ‘herstel’, een terugkeer naar een geïdealiseerd verleden waarin burgers nog niet gekneveld zouden zijn door een tiranniek en corrupt Orangistisch bewind. Die patriottenbeweging werd in 1787 opzijgeveegd door Pruisische troepen. In de daarop volgende jaren ontwikkelde zich, mede onder invloed van de Amerikaanse en Franse ontwikkelingen, de gedachte dat in een moderne staat de ‘democratie’ slechts gestalte kon krijgen door vertegenwoordigers te kiezen, waarbij de meningen overigens zeer verdeeld waren over de vraag of die ‘representanten’ van het volk gebonden dienden te zijn aan mandaten, dan wel autonoom mochten handelen. Bij het uitbreken van de revolutie in Nederland, in 1795, ving dan ook een uiterst complex debat aan over de manier waarop republikeinse participatie met democratische representatie te combineren was.5 En dat was nog maar een van de problemen waarmee een nieuwe politieke cultuur zich diende uit te vinden.

Een en ondeelbaar

Op dinsdag 1 maart 1796 verzamelden zich negentig volksvertegenwoordigers in de voormalige balzaal van het Stadhouderlijk Kwartier aan het Binnenhof in Den Haag.6 Dit was nu de Gehoorzaal van het Nationaal Hotel, de vergaderplaats van de revolutionaire Nationale Vergadering van het Bataafse Volk. Er waren banken neergezet voor de vertegenwoordigers van het volk, bijeengekomen om zich te beraden over een nieuwe grondwet. Op de tweede verdieping, aan de korte zijden van de zaal, waren tribunes aangebracht voor het publiek, waarbij het beperkte aantal beschikbare plaatsen eerlijk verdeeld werd over mannen en vrouwen. Ook waren loges ingericht voor buitenlandse diplomaten en redacteuren van een regelmatig te verschijnen Dagverhaal, waarin zo zorgvuldig mogelijk verslag zou worden gedaan van de beraadslagingen.7 Nu de slavernij waaronder de Bataven twee eeuwen hadden gezucht verdreven was, werden ook de sluiers weggetrokken waarachter tot dan toe over de belangen van volk en land was gesproken. De eerste aflevering van het Dagverhaal liet geen middel ongebruikt om duidelijk te maken dat het een historische dag was:

De morgenzon rees aan een onbewolkten Hemel; de lugt was zuiver en gezond, en ziet daar het eerste voorteken, - wanneer men verkiest in voortekens te gelooven; - ziet daar het eerste zinnebeeld van het geluk, dat de Nationaale Conventie de vrye Maatschappij der Batavieren zal aanbrengen.

Als eerste voorzitter van de Nationale Vergadering werd vrijwel unaniem Pieter Paulus gekozen, een jurist en politicus die zich zelfs bij zijn tegenstanders een grote reputatie had weten te verwerven.8 Met name in de aanloop naar deze eerste bijeenkomst had hij gedemonstreerd een even daadkrachtig als overtuigend politicus te zijn. Nadat hij was geïnstalleerd zei hij plechtig:

Ik verklaar in Naam van het Volk van Nederland, het welk Wy hier vertegenwoordigen, deeze Vergadering te zyn het Representeerend Lighaam van het Volk van Nederland.

Buiten stond rond de vergaderzaal een aanzienlijke menigte. Ze moeten het koud hebben gehad, want de temperatuur lag om het vriespunt en er stond een straffe noordoostenwind. Maar na de plechtige woorden van Paulus maakte zich volgens het Dagverhaal een grote vreugde van de mensen meester:

Allerwegen klonk de verruklykste muziek. Uit de ramen, naar de zyde van ’t Hof, kondigden enige Trompetters het gebeurde de reikhalzende menigte aan. Ook hier deed de Volksstem zig hooren; ook hier waren de spreekendste blyken van hartlyke deelneeming en ongeveinsde blyschap! Eene golvende zee van hoeden vertoonde zig op de in de hoogte gesteeken bajonnetten, degens en sabels. – Alles juichte; alles riep, Hoezee! of Vivat de Republiek! – Veelen stonden de traanen van dankbaarheid in de oogen, en wanneer de ervaren en oplettende Menschenkenner zig niet bedriegt, dan zyn ‘er verscheiden van de zulken, die te vooren, met betrekking tot de algemeene zaken, anders dagten, door deeze zo zeer treffende gebeurtenissen, tot betere gedagten overgehaald geworden.

Paulus legde daarna aan de vergadering de drie grote veranderingen uit die deze Nationale Vergadering zouden kenmerken, vergeleken met de nu ontbonden Staten-Generaal. De eerste was dat er besluiten zouden worden genomen, in plaats van ‘eindelooze raadplegingen’ gehouden. Dit was mogelijk door een tweede verandering, namelijk dat de leden geen ruggespraak hielden met hun lastgevers, maar in de Nationale Vergadering besluiten zouden nemen op basis van hun eigen oordeel en met meerderheid van stemmen. En daaruit volgde een derde verandering: de leden vertegenwoordigden nu ‘het volk’ en niet langer de verschillende provincies waaruit zij afkomstig waren. Hij wenste het woord ‘provincie’ hier zelfs niet meer te horen! Daarop volgde niet meteen protest, al zaten er nogal wat mensen in de zaal die daar anders over dachten. Natuurlijk, de Bataafse Republiek was ‘een en ondeelbaar’ – maar waar dat een heilig principe was voor de een, gold het voor de ander slechts als een uitgangspunt voor nadere overwegingen. Het was wellicht zelfs onverstandig de Bataven in het keurslijf te dwingen van een eenheidsstaat, al was het maar omdat de bevolking eeuwenlang gewend was aan een provinciale ordening en worteling.9 De aan Frankrijk ontleende toverspreuk ‘een en ondeelbaar’ loste dus niet meteen elk probleem rond de structuur van de nationale eenheid op.

Maar er was daarnaast nog een heel andere kwestie: de Nationale Vergadering vertegenwoordigde ‘het volk’. Maar waaruit bestond dat volk? Was dat een verzameling individuen? Dat probleem trad aan het licht bij de behandeling van de vraag of mensen gezamenlijk een adres mochten richten aan de Nationale Vergadering. Waren allerlei clubs, verenigingen en wat dies meer zij geen ‘bronnen van verdeeldheid’ en was het dus niet verstandig om de toegankelijkheid te beperken tot de individuele burger? Die zou zich daardoor weten te verheffen tot een ‘deftige bedaardheid’ en zich als ‘edel Mensch’ boven allerlei laagheid weten te verheffen. Hierop werd bepaald dat burgers wel gezamenlijk een adres mochten insturen, mits dat maar niet namens hen was ondertekend, door een voorzitter en secretaris bijvoorbeeld, maar zij zelf ‘hoofd voor hoofd’ hadden getekend.10

En zo kwam, lang voordat een nieuwe constitutie tot stand was gekomen, een aantal cruciale punten meteen aan de orde. Het kernprobleem was dat over de aard van de vernieuwing besloten moest worden, maar tegelijkertijd over de manier waarop een dergelijk besluit tot stand moest komen. Dit klemde te meer, waar op essentiële punten onduidelijkheid heerste of zelfs een vacuüm bestond. Zo was er weliswaar een Bataafse Republiek uitgeroepen, maar was de aard van deze nieuwe ‘natiestaat’ nog onbepaald. Zo was er een Nationale Vergadering bijeen gekomen, maar de betekenis van ‘vertegenwoordiging’ diende nog vorm te krijgen, zoals ook over de taakinvulling van deze Nationale Vergadering als geheel nog grote onenigheid bestond.11 Bovendien was er niet veel tijd of ruimte om een en ander rustig te overleggen gezien de aanwezigheid van een Frans leger dat zich weliswaar vooralsnog afzijdig hield, maar (mede afhankelijk van de ontwikkelingen in Frankrijk) gemakkelijk tot ongeduldig ingrijpen kon overgaan.

Politici mogen van plan zijn allerlei theoretische gefundeerde inzichten vorm te geven, ze moeten soms reageren op onvoorziene en onbeheersbare ontwikkelingen. Daarmee scheppen ad hoc-beslissingen nieuwe realiteiten, die op hun beurt het verdere verloop der gebeurtenissen richting geven.12 In dit soort transitieperioden worden natuurlijk allerlei ideeën en idealen naar voren gebracht, maar tegelijkertijd is het een gevecht om de macht. En ten slotte slaat in dit soort ingewikkelde omstandigheden het toeval toe. Zo overleed voortijdig de gezaghebbende voorzitter van de Nationale Vergadering, ‘de tweede apostel Paulus’: tijdens de koude openingsceremonie had hij een longontsteking opgelopen waaraan hij op 17 maart 1796 bezweek. De revolutie had daarmee een gids verloren, wat de onvastheid van de besluitvorming bevorderde, waarna de staatsgrepen elkaar snel zouden opvolgen. Ten slotte nam Frankrijk de zaak over en annexeerde Nederland.

Analytisch zijn de verschillende vraagstukken waar de Bataven mee hadden te worstelen – zoals de betekenis van burgerschap, parlement, vertegenwoordiging, staat en natie – uit elkaar te houden, in werkelijkheid hing alles natuurlijk met alles samen. Vooral met de scheiding tussen kerk en staat en de bepaling van de reikwijdte van het burgerschap werden echter beslissende stappen gezet in de nieuwe politieke cultuur.

De scheiding van kerk en staat

Het ancien régime was gebaseerd op groepsrechten en privileges. Het kende geen individuele burgers, als dragers van gelijke politieke rechten. Dat betekende dat de bevolking vooral rechten had als onderdeel van een corporatie, als burger van een stad bijvoorbeeld, of van een gilde of als lidmaat van een kerk. Een dergelijke corporatieve ordening was de ruggengraat van het ancien régime.13 Die was echter gebroken door de Franse Revolutie. In Parijs waren bijvoorbeeld de gilden in 1791 bij wet verboden: er zou zich niets mogen bevinden tussen het individuele belang en het algemeen belang: ‘Il n’y a plus que l’intérêt particulier de chaque individu et l’intérêt général.’14 De gilden in Nederland zagen de bui dan ook al hangen. Een aantal vertegenwoordigers van gilden in de Hollandse steden hadden zich in juni 1796 tot de Nationale Vergadering gewend met een aantal even praktische als principiële argumenten om hun voortbestaan te rechtvaardigen.15 Zo zorgden gilden er voor dat kopers waar voor hun geld kregen, zoals ze ook voor een zekere rust en orde in de samenleving zorgden. Maar belangrijker misschien nog was dat gilden politiek niet besmet waren: ze waren immers niet opgericht door vorsten of aristocraten. Welbeschouwd waren het de vroegste verenigingen van vrije burgers. Ze waren geen eigendom van een politieke overheid maar zelfstandige verenigingen, door burgers met eigen geld opgericht en onderhouden en dat soms al eeuwen lang. De Nationale Vergadering had simpelweg het recht niet zich daarmee te bemoeien. Het was een sterk pleidooi, maar bleek niet voldoende. In 1798 viel het principebesluit de gilden op te heffen, waarna het nog zeker twee decennia zou duren voordat dit besluit ook overal daadwerkelijk werd doorgevoerd. Daarmee werd overigens impliciet een essentieel mechanisme van de markteconomie geïnstalleerd: de vrijheid van ondernemen, gebaseerd op het vertrouwen in de commerciële sociabiliteit.16

Achter deze kwesties tekende zich een fundamenteel probleem af: als stad en gewest, gilde en corporatie elke politieke betekenis ontnomen werd, omdat er niets mocht zijn tussen nationale overheid en individu, dan was daarmee tegelijkertijd elke voorstelbare vorm van cohesie in de samenleving opgelost. Die bestond dan nog slechts uit losse mensen. Ook ‘de politiek’ kon die functie niet overnemen. Want politici hadden natuurlijk slechts één doel voor ogen, het heil van het vaderland, maar wisten in de praktijk mensen nogal te verdelen. En eigenlijk was het politieke bestel daar ook op gericht: er heerste een enorme dwang tot het innemen van standpunten, waarbij de emoties regelmatig hoog opliepen, zowel in de Nationale Vergadering als daarbuiten. Het openbare leven was tot op het bot gepolitiseerd en dat proces verenigde dus geen mensen, maar hield hen juist uiteen.

Niemand kon zich echter een samenleving voorstellen waarin de burgers niet op een of andere manier met elkaar verbonden waren. Dat was te meer van belang waar interne verdeeldheid zwak maakte en met name de Fransen gemakkelijk kon verleiden tot ingrijpen. De oplossing voor dit probleem lag in de godsdienst. Per slot van rekening was immers iedereen christelijk, dat wil zeggen dat iedereen overtuigd was van het wijze Albestuur van de Vader in de hemel en de betekenis van de tien geboden op aarde. Vandaar dat de Nationale Vergadering zich vrijwel meteen boog over de vraag of de bijeenkomsten niet met een gebed geopend dienden te worden en in alle kerken een nationale dankdag zou moeten worden gehouden. Immers: ‘zonder Godsdienst is er geen maatschappelijk geluk.’ Hier rees evenwel protest tegen, want godsdienst was dan misschien onmisbaar, maar van kerken had men slechts ellendig getwist te verwachten: ‘De Hydra van Godsdienstige geschillen slaapt, en waarom haar ontwaakt, op een ogenblik als men haar liever den eeuwigen slaap moest toewenschen?’ Miljoenen mensen, zo werd hier aan toegevoegd, zou het leven gespaard zijn gebleven ‘zoo het Politiek bestuur in zyne handelingen nimmer Godsdienst, en de Godsdienst in zyne offerhanden en aanbiddingen nimmer Politiek bestuur gekend had.’17 Dit leidde vervolgens tot een openingsgebed, waarin religieuze wijding werd toegekend aan Verlichting en Vaderland:

Algenoegzaam Opperwezen! Uwe wijsheid en liefde besture ons in de getrouwe volvoering van onzen pligt, ter bevordering van ’t heil onzes Vaderlands, en onze Natuurgenooten! Amen.

Noten

Inleiding

1 Bevolkingsomvang was een belangrijk criterium bij de vredesonderhandelingen op het Congres van Wenen: Adam Zamoyski, Rites of Peace (New York 2007), 386 en 406.

2 R.J. Schimmelpenninck in de Nationale Vergadering, zitting 23 november 1796. In de negentiende eeuw werd het gewoonte om over ‘ons landje’ te spreken, zelfs in die mate dat daar zo nu en dan tegen werd geprotesteerd. In 1873 veroordeelde de literator Johannes van Vloten dit ‘moedeloos gejammer’ als een ‘ergerlijk verschijnsel’: geciteerd naar E.H. Kossmann, ‘Verdwijnt de Nederlandse identiteit? Beschouwingen over natie en cultuur’ in Koen Koch en Paul Scheffer (red.), Het nut van Nederland. (Amsterdam 1996), 56-68, hier 56-57. In 1908 werd uitgeroepen: ‘Wij meenen, dat dit geboudeer over “ons kleine landje” en over onze onbeduidendheid nu maar eens uit moest wezen.’ H. Meyer, ‘Holland achterlijk?’ in Neerlandia 12 (1908), website Digitale Bibliotheek Nederlandse Letteren.

3 W.J. Hofdijk, Ons Voorgeslacht (Leiden [1864] 18752), VI, 323-324.

4 De ontwikkeling van dit gidsland-motief is beknopt beschreven door Joost Herman, ‘The Dutch Drive for Humanitarianism: Inner Origins and Development of the Gidsland Tradition and Its External Effects’ in International Journal 61 (herfst 2006), 859-874. Als een uitvloeisel van deze traditie valt te beschouwen dat in 2000 in de Grondwet werd opgenomen (artikel 97) dat de Nederlandse krijgsmacht niet alleen ten dienste staat van ‘de belangen van het Koninkrijk’, maar ook van ‘de internationale rechtsorde’.

5 Johan Huizinga, ‘Nederland’s geestesmerk’ [1934] in Verzameld Werk (Haarlem 1950), VII, 279-312, hier 287. Zie ook: Henk te Velde, ‘How High Did the Dutch Fly? Remarks on Stereotypes of Burger Mentality’ in Annemieke Galema, Barbara Henkes en Henk te Velde (red.), Images of the Nation. (Amsterdam 1993), 59-79. De historicus Robert Fruin merkte al in 1870 op dat ‘in geen ander land het burgerlijk element zulk een overwicht heeft als hier’. Robert Fruin, ‘Het karakter van het Nederlandsche volk’ in idem, Verspreide Geschriften (’s-Gravenhage 1900), I, 1-21, hier 12.

6 Dit beeld is met name internationaal verspreid door A. Lijphart, The Politics of Accomodation (Berkeley 1968). Min of meer tegelijkertijd werd een vergelijkbaar beeld geschetst door H. Daalder, ‘Leiding en lijdelijkheid in de Nederlandse politiek’ [1964] in idem, Van oude en nieuwe regenten (Amsterdam 1995), 11-39. Zie ook het interview met Lijphart in Gerardo L. Munck en Richard Snyder, Passion, Craft, and Method in Comparative Politics (Baltimore 2007), 234-272. Over de ontwikkeling van een vergadercultuur: Wilbert van Vree, Nederland als vergaderland (Groningen 1994).

7 De term ‘poldermodel’ werd in 1995 populair na een bijeenkomst ter gelegenheid van het vijftigjarig bestaan van de Stichting van de Arbeid: zie Jaarverslag 1997 van VNO-NCW. Voor de oorsprong ervan: zie NRC Handelsblad, 22 april 2002. Zie ook Marcel Metze, Let’s talk Dutch now. Harmonie in de polder: uitvinding of erfenis? (Amsterdam/Antwerpen 1999). Het is recent gebruikt om de sociaal-economische geschiedenis van Nederland in zijn geheel te analyseren: Maarten Prak en Jan Luiten van Zanden, Nederland en het poldermodel (Amsterdam 2013). Uit waardering voor het sociaal-economisch overleg in Nederland kregen de voorzitters van de Stichting van de Arbeid in 1997 de prestigieuze Bertelsmannprijs in Duitsland. Bill Clinton liet zich datzelfde jaar op een Top van de Acht in Denver lovend uit over deze Nederlandse aanpak.

8 Niek van Sas, Bataafse Terreur (Nijmegen 2011).

9 Niles Eldridge en Stephen Jay Gould, ‘Punctuated equilibria: an alternative to phyletic gradualism’ in Thomas J. Schopf (red.), Models in Paleobiology (San Francisco 1972), 82-115.

10 Giovanni Capoccia en R. Daniel Keleman, ‘The Study of Critical Junctures. Theory, Narrative, and Counterfactuals’ in World Politics 59 (april 2007), 341-369. Michael Mann noemde dit ‘moments of tracklaying’: Michael Mann, The Sources of Social Power (Cambridge 1986), I, 28.

11 Een kenschets van J.R. Thorbecke, geciteerd naar Jouke Turpijn, Mannen van gezag (Amsterdam 2008), 86.

12 Het nu volgende is sterk gebaseerd op Istvan Hont, Jealousy of Trade (Cambridge, Mass. en Londen 2005).

13 De grote verscheidenheid in de bevolking, die aanvankelijk vooral een ethno-cultureel karakter had (wat bijvoorbeeld vooral in een grote verscheidenheid in klederdracht tot uiting kwam), kreeg nu een ideologische lading en werd in een en dezelfde beweging gepolitiseerd. Zie Eveline Koolhaas-Grosfeld, De ontdekking van de Nederlander in boeken en prenten rond 1800 (Zutphen 2010).

14 P. Rosanvallon, The Society of Equals (Cambridge (Mass.)/Londen 2013).

15 Een overzicht van de parlementaire geschiedenis, met daarbinnen een systematische aandacht voor de constitutie, biedt J.Th.J. van den Berg en J. Vis, De eerste honderdvijftig jaar (Amsterdam 2013).

16 De literatuur over politieke cultuur is omvangrijk. Nuttig waren vooral Glen Gendzel, ‘Political Culture: Genealogy of a Concept’ in Journal of Interdisciplinary History 28 (herfst 1997), 225-250 en Ronald P. Formisano, ‘The concept of Political Culture’ in Journal of Interdisciplinary History 31 (winter 2001), 393-426.

17 Clifford Geertz, The interpretation of cultures (Londen/New York 1973).

18 L. Hunt, Politics, culture and class in the French revolution (Berkeley e.a.1984).

19 Jürgen Osterhammel, Die Verwandlung der Welt (München 2009).

20 Een handzaam overzicht van de opbouw van het koloniale imperium biedt J. van Goor, De Nederlandse Koloniën (Den Haag 19972); de plaats van Nederland in de ‘vroege Verlichting’: Jonathan Israel, A Revolution of the Mind (Princeton 2010).

21 Pankaj Ghemawat en Steven A. Altman, DHL Global Connectedness Index 2012. Analyzing global flows and their power to increase prosperity: www.dhl.com/gci.

22 Vandaar dat de negentiende eeuw wel is aangeduid als de eeuw van ‘de constitutionele politiek’: Henk te Velde, ‘Constitutionele politiek. De parlementair-politieke praktijk en de Grondwet van 1848’ in N.C.F. van Sas en H. te Velde (red.), De eeuw van de Grondwet (Deventer 1998), 145-181.

23 G.W.F. Hegel bracht in 1821 naar voren: ‘Die Schöpfung der bürgerlichen Gesellschaft gehört übrigens der modernen Welt an’ in idem, Grundlinien der Philosophie des Rechts (Berlijn [1821] 1840), 241. Dit idee is uitgewerkt in de klassieke studie van Jürgen Habermas, Strukturwandel der Öffentlichkeit (Darmstadt en Neuwied 1962). Zie voor een recent algemeen overzicht: James Van Horn Mellon, The Rise of the Public in Enlightenment Europe (Cambridge 2001).

24 De ‘moeurs proprement dites, qu’on pourrait appeler les habitudes du coeur’: A. de Tocqueville, De la démocratie en Amérique (Parijs [1835, 1840] 1992), 331. Zie voor een overzicht van het gebruik van dit begrip Jan Romein, Beschouwingen over het Nederlands volkskarakter (Leiden 1942). Daarnaast Remco Ensel, De Nederlander in beeld (Amsterdam 2014).

25 ‘De volksgeest, zegt men, is het leven van den staat, gelijk het onbekende beginsel, dat adem en polsslag geeft, het leven is van den mensch. Gelijk het standbeeld, hoe kunstmatig en volmaakt, niets zijn zal dan een vervormde steen, zoolang de levensvonk der Godheid hetzelve niet ontgloeit, zoo zullen ook de voortreffelijkste staatsinrigtingen slechts ledige vormen zijn, zoolang de gehechtheid en liefde van het volk niet in dezelve wonen.’: C. Backer, ‘Aanmerkingen over den volksgeest, en de onverschilligheid bij het volk’ in Nederlandsche Letteroefeningen 1826, 345-358, hier 345. Vergelijk: ‘De nieuwere geschiedenis is inzonderheid de geschiedenis van den volksgeest.’ J. de Bosch Kemper, De staatkundige geschiedenis van Nederland tot 1830 (Amsterdam 1868), 245.

26 Ik baseer me hier op John R. Alford, Carolyn L. Funk en John R. Hibbing, ‘Are Political Orientations Genetically Transmitted?’ in American Political Science Review 99 (mei 2005), 153-167; zie ook Ira H. Carmen, ‘Genetic Configurations of Political Phenomena: New Theories, New Methods’ in Annals of the American Academy of Political and social Science 614 (november 2007), 34-55. Een eerste voorzichtige (‘much more research is to be done’) overzicht: Peter K. Hatemi en Rose McDermott (red.), Man is by Nature a Political Animal. Evolution, Biology, and Politics (Chicago en Londen 2011).

27 Bernard Crick, In defense of politics (Londen en New York [1962] 2009), 10-11.

28 Ido de Haan, Zelfbestuur en staatsbeheer (Amsterdam 2003), 3.

29 Mann, The Sources of Social Power, I, 1.

30 Tony Judt, Postwar. A History of Europe since 1945 (Londen 2005), 304. Een vergelijkbaar perspectief op de onvoorspelbaarheid in J.J. Woltjer, Recent Verleden (Amsterdam 1992), 515.

31 Peter J. Bowler, The non-Darwinian Revolution (Baltimore 1988) en idem, The Invention of Progress (Oxford 1989).

32 Daniel Kahneman, Thinking fast and slow (Londen 2011); Jonathan Haidt, The Righteous Mind (New York 2012).

33 Eelco Runia, De pathologie van de veldslag (Amsterdam 1995), hier 35-36.

34 Doeke Wijgers Hellema, Kroniek van een Friese boer, 1821-1856 (Franeker 1978), 157.

I
Vivat de Republiek!
1798: de grondwet

1 R.R. Palmer, The age of democratic revolution (Princeton 1959-1964). Een analyse van de periode 1780-1820 als ‘a truly global crisis’ in C.A. Bayly, The Birth of the Modern World, 1780-1914 (Oxford 2004).

2 Thomas Paine, Rights of Man, Common Sense and other political writings (Oxford 1995).

3 Burke (1775), geciteerd naar F.R. Ankersmit, Political representation (Stanford 2002), 115.

4 Guizot op 1 maart 1843 in de Kamer van Afgevaardigden. Geciteerd naar Aurelian Craiutu, ‘Tocqueville and the Political Thought of the French Doctrinaires (Guizot, Royer-Collard, Rémusat)’ in History of Political Thought 20 (herfst 1999), 456-493, hier 460.

5 Wyger Velema, ‘Republikeinse democratie’ en Niek van Sas, ‘De Republiek voorbij’ in Frans Grijzenhout, Niek van Sas en Wyger Velema (red.), Het Bataafse experiment (Nijmegen 2013), respectievelijk 27-63 en 65-100.

6 Alle mannelijke burgers van twintig jaar en ouder die een jaar of langer in de Republiek hadden gewoond, hadden stemrecht, behalve als zij onder curatele stonden of van de armenzorg leefden. Iedere stemgerechtigde diende het beginsel van de volkssoevereiniteit te onderschrijven. Per vijfhonderd stemmers werd een kiezer en een plaatsvervanger gekozen en vervolgens per twintig kiezers één volksvertegenwoordiger.

7 Dagverhaal der Handelingen van de Nationaale Vergadering representeerde het Volk van Nederland. Ook digitaal raadpleegbaar o.a. via de website van het Nationaal Archief.

8 Ernestine van der Wall, ‘Geen natie van atheïsten. Pieter Paulus (1753-1796) over godsdienst en mensenrechten’, in Jaarboek van de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde 1996, 45-58.

9 N.C.F. van Sas, De metamorfose van Nederland (Amsterdam 2004), 109-113.

10 Zitting van 29 maart 1796.

11 Een overzicht biedt Joris Oddens, Pioniers in schaduwbeeld (Nijmegen 2012).

12 Van een dergelijk proces, waarin aan het evenementiële en padafhankelijke karakter van een transitie een grote betekenis moet worden toegekend, is het herstel van de democratie in 1945 een voorbeeld. Zie Nele K. Beyens, Overgangspolitiek (Amsterdam 2009).

13 Voor een goed beeld van het functioneren van een corporatieve ordening in een stad: Maarten Prak, Republikeinse veelheid, democratisch enkelvoud (Nijmegen 1999).

14 Geciteerd naar C. Wiskerke, De afschaffing van de gilden in Nederland (Amsterdam 1938), 44.

15 Adres van 30 juni 1796, afgedrukt in het verslag over de zitting van 6 juli 1796.

16 Guy Vanthemsche, De paradoxen van de staat (Brussel 1998), 71

17 IJ. van Hamelsveld (gereformeerd) versus J.A. Krieger (katholiek), zitting van 10 maart 1796.