Hugo Röling

De rechter die geen ontzag had

Bert Röling en het tribunaal van Tokio

WERELDBIBLIOTHEEK • AMSTERDAM

Voor Ineke en Jet

Deze uitgave werd mede mogelijk gemaakt door een bijdrage van de Röling Foundation

© Hugo Röling 2014

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Bureau Beck

Foto omslag © Corbis (Defendants’ Dock at Tokyo War Crimes Trial)

Foto achterplat Bert en Lies Röling (1947)

De foto’s in dit boek zijn afkomstig uit het privé-archief van de auteur, met uitzondering van de foto’s op blz. 254, 259, 309, 320 en 324 die afkomstig zijn van het internet, en de foto op blz. 7 van het tweede fotokatern die afkomstig is uit Eta Harich-Schneider, Charaktere und Katastrophen, Ullstein, 1978. Eenieder die meent rechten te kunnen doen gelden, wordt verzocht contact op te nemen met Uitgeverij Wereldbibliotheek.

E-BOOK ISBN 978 90 284 4118 7

Deze digitale editie is gemaakt op basis van de eerste druk, 2014 met ISBN 978 90 284 2596 5

Eveneens verkrijgbaar als gedrukte versie – ISBN 978 90 284 2596 5 (1e druk 2014)

U kunt deze bestellen via onze webshop of in de boekhandel

www.wereldbibliotheek.nl

Inhoud

Inleiding

De families Röling en Sloth Blaauboer. Den Bosch en Nijmegen

Röling als jong jurist. Utrecht, Domburg en weer Utrecht

Intellectuele paupers

De Japanse expansie in Oost-Azië. Het verhaal van Hetty

Naar Tokio

Een verbazingwekkend land

Voorbereidingen voor het tribunaal

De achterblijvers in Utrecht

Het Amerikaanse avontuur van Lies

Zomer 1946 in Utrecht, Domburg en de Dolomieten

Zomer 1946 in Tokio

Het proces: poppenkast vol vuile politiek

Pal en het westerse kolonialisme als inzet van het proces

Indonesië en Schilling

Penelope en de grootste wolf van Tokio

Najaar 1946 in Tokio en in Utrecht

Koude Oorlog

De strafbaarheid van agressie

Ontmoetingen

Het Japanse avontuur van Lies

Onder druk gezet uit Den Haag

Lies terug in Utrecht

Laatste maanden in Tokio

Het vonnis

Historische oordelen

Hirosjima en Nagasaki

Afscheid van Tokio

Röling in Groningen. Tokio na Tokio

Nawoord

Verantwoording

Literatuur

Chronologie

Familiestamboom Röling-Sloth Blaauboer

Illustraties

Inleiding

1945. De oorlog was afgelopen. Er was een immense opluchting dat het naziregime uitgeschakeld was en de rechteloosheid van de bezetting voorbij was. Na het luwen van de eerste feestvreugde probeerde iedereen het leven weer op te pakken. Maar ook moest er recht worden gedaan: in de dagen van machteloosheid was ernaar uitgekeken hoe na de bevrijding alles wat de bezetters en collaborateurs misdaan hadden zou worden gewroken. Er was zo veel verschrikkelijks gebeurd dat schuldigen van hoog tot laag ter verantwoording moesten worden geroepen. De behoefte aan gerechtigheid ging uit boven de behoefte aan primitieve wraak voor alle verschrikkingen die waren aangericht. Als er van twee wereldoorlogen niets geleerd was, wat voor toekomst was er dan nog? Dit was de laatste kans. Geen bijltjesdag dus, maar een bijzondere rechtspleging. Niet alleen de oorlogsmisdaden moesten worden bestraft, ook het systeem dat die mogelijk gemaakt had moest aan de kaak gesteld worden. Wat te doen met de politieke en militaire top van de verslagen landen?

Het voeren van processen tegen de leiders van Duitsland en Japan was niet vanzelfsprekend. De Britten stelden voor een lijstje te maken van zo’n vijftig hoogste nazileiders die standrechtelijk moesten worden doodgeschoten. In het overleg van de geallieerden in het Europese strijdtoneel waren het vooral de Amerikanen die aanstuurden op een proces. Een belangrijk motief voor hen lijkt te zijn geweest dat zij hiermee duidelijk wilden maken dat de intrede in de oorlog van de Verenigde Staten gerechtvaardigd was door de misdadigheid van Duitsland. De steun die de Verenigde Staten aan Groot-Brittannië verleenden, was een inbreuk op de Amerikaanse neutraliteit geweest. Door een proces kon dit nu worden gelegitimeerd. Robert Jackson, lid van het Amerikaanse Hooggerechtshof en later aanklager in Neurenberg, pleitte daar indringend voor. Hij vreesde dat het executeren van een willekeurig aantal nazi’s geen goede indruk zou achterlaten in de geschiedenis, maar ze laten lopen kon ook niet: ‘It would mock the dead and make cynics of the living.’ Bert Röling zou Jacksons woorden zijn leven lang bewonderend citeren. Toen ook Stalin zich voor berechting uitsprak was het fundament van een Internationaal Militair Tribunaal (IMT) tegen de Duitse leiders gelegd.

Voor processen als deze bestonden nauwelijks precedenten. Na de Eerste Wereldoorlog was wel geprobeerd keizer Wilhelm II voor een gerecht te krijgen, maar waar hij verantwoording voor moest afleggen was de geallieerden toen ook niet echt duidelijk. Het verbreken van plechtige verdragen werd hem ten laste gelegd. Duitsland werd vooral de schending van het neutraliteitsverdrag met België in 1914 zwaar aangerekend. Maar er kwam niets van terecht toen Nederland weigerde Wilhelm uit te leveren. Was er dan na het einde van de Eerste Wereldoorlog niets tot stand gebracht om een herhaling te voorkomen? Er waren wel degelijk verdragen gesloten, maar het was toch erg de vraag of oorlog, zelfs agressieve oorlog, volgens internationale verdragen verboden was. De redenering was dat in het Kellogg-Briand-verdrag van 1928, ook bekend als het Pact van Parijs, de ondertekenende landen, waaronder Duitsland en Japan, afgezien hadden van oorlog als middel om internationale politiek te bedrijven. Het verdrag bouwde voort op besluiten van internationale conferenties die de oorlog hadden willen uitbannen, de Conventies van Den Haag en van Genève. In hoeverre hier sprake was geweest van serieus bedoelde pogingen de oorlog af te schaffen wordt betwijfeld, probleem was dat aan geen van die afspraken sancties verbonden waren. Er was wel vastgelegd dat agressieve oorlog verboden was, maar er was niets afgesproken over strafmaatregelen. Oorlog voeren ter zelfverdediging mocht nadrukkelijk wel. Over het verschil tussen agressie en zelfverdediging was nog niet eens een debat op gang gekomen, laat staan dat er overeenstemming over bestond.

Als nu, na de Tweede Wereldoorlog, niet de agressieve oorlog en de genocide aan in eerste instantie de nazi’s ten laste konden worden gelegd, hadden processen weinig zin. Er moest een nieuw begin gemaakt worden. In de grondslag van het tribunaal van Neurenberg (het Handvest, in de discussies steeds in het Engels als Charter aangeduid) werden misdaden geformuleerd die onbekend waren in het volkenrecht. Het waren de misdaden tegen de vrede: het beramen en voeren van agressieve oorlog. En de misdaden tegen de menselijkheid, zo geformuleerd dat de beklaagden vervolgd konden worden wegens misdaden tegen de eigen bevolking, waarbij men vooral de vernietigingskampen op het oog had. Daarnaast hielden de conventionele oorlogsmisdaden een prominente plaats in de aanklacht: dit zijn misdaden die onder verdragen vallen en bij de Conventies van Den Haag en Genève verboden waren.

De Amerikaanse invloed in de grondslag van de tribunalen bleek ook hieruit dat het begrip samenzwering er een grote rol in had. Nieuw was ook dat regeringsleiders persoonlijk en individueel verantwoordelijk werden gesteld voor onder hun bestuur begane schendingen van het oorlogsrecht en inbreuken op het volkenrecht door hun land gepleegd. En die verantwoordelijkheid betrof niet alleen het beramen of bevelen van praktijken die tot oorlogsmisdaden leidden, maar ook het nalaten van optreden om die oorlogsmisdaden te voorkomen.

Neurenberg maakte een enorme indruk. In een klein jaar (van november 1945 tot oktober 1946) werden de bewijzen van schaamteloze agressie, systematische terreur tegen burgers in de bezette gebieden en vooral de onvoorstelbare moord op zes miljoen joden aan de wereld gepresenteerd. Alle misdadigheid werd zo overtuigend gedocumenteerd dat het tribunaal als voorlichtingsoperatie van het begin af aan geslaagd was. Al duurde het even voor iedereen het in Duitsland ook geloofde: gewend geraakt aan een overheid die de leugen tot een hoge kunst had gemaakt, konden veel Duitsers in al die openbaringen van door de regering van Hitler bevolen gruwelen alleen maar geallieerde propaganda zien.

Toen de geallieerden het eens geworden waren over Neurenberg, kon het proces over de oorlog in Azië niet uitblijven. In Tokio gingen ze het nog eens op zelfs grotere schaal overdoen: het tribunaal moest het Japanse volk opvoeden tot besef van de misdadigheid van het militarisme dat Japan in de oorlog had gestort. Wat had het keizerrijk niet al misdreven? Japanse oorlogsmisdaden in China in de jaren dertig waren niet vergeten. Met de overval zonder oorlogsverklaring op Pearl Harbor in december 1941 breidde Japan de wereldoorlog in het oosten uit. Al tijdens de oorlog kwamen er verontrustende berichten door over onmenselijke behandeling van krijgsgevangenen en burger-geïnterneerden.

Na de bezetting van Japan door de Amerikanen begonnen vanaf september 1945 de voorbereidingen. In Neurenberg waren alleen de grote landen die Duitsland verslagen hadden in het tribunaal vertegenwoordigd: Groot-Brittannië, de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie. Ook Frankrijk mocht aanschuiven. In Japan, waar alleen Amerikaanse troepen aanwezig waren en waar Douglas MacArthur als Supreme Commander of the Allied Powers de alleenheerschappij uitoefende, was het Amerikaanse overwicht ook zichtbaar in het International Military Tribunal for the Far East (IMTFE). Het werd groot opgezet. Hier zouden alle landen die met Japan in oorlog waren geweest en de capitulatie van Japan hadden ondertekend, een rechter sturen. Aan deze negen landen werden later nog rechters uit twee landen die tijdens het proces onafhankelijk werden toegevoegd (India en de Filipijnen). Voorzitter werd de door MacArthur uitgekozen Australiër sir William Webb. Als grondslag voor het tribunaal werd praktisch onveranderd het Handvest van Neurenberg overgenomen. Het openbaar ministerie kwam onder Amerikaanse leiding met één hoofdaanklager en assistenten uit de in het tribunaal vertegenwoordigde landen.

Nederland, dat in zijn kolonie Nederlandsch-Indië met Japan in oorlog was geraakt, mocht ook een rechter sturen en zou in de aanklacht bijdragen. Hier deed zich een probleem voor in Den Haag: enkele ervaren oudere rechters bedankten voor de eer. Er moest echt snel iemand naar Tokio gestuurd worden, als Nederland zijn recht niet wilde verbeuren in het tribunaal mee te doen. Rondbellend langs rechtbanken en universiteiten viel de naam van een jonge rechter in Utrecht, die ook nog een leeropdracht Indisch recht had. In januari 1946 werd Bert Röling gevraagd en binnen een maand zat hij in het vliegtuig naar Japan.

Bert Röling (1906-1985) heette officieel Bernard Victor Aloysius, maar hij had het land aan die katholieke namen en noemde zich Bert. Zijn vrouw Louise Henriette (Lies, Liesje of Lieske) Sloth Blaauboer (1911-1989) noemde hem Berry, wat gespeld Berrie ook zijn naam in zijn ouderlijk huis was geweest. Vrienden noemden hem Bert. Zijn kinderen noemden hun ouders vader of parre en moeder of marre. Ik zal al die namen door elkaar gebruiken in dit boek: Röling in de weergave van zijn juridische werk, Bert of Berry en Lies in de observaties over hun persoon en vader en moeder in mijn herinneringen aan hun verhalen over Tokio.

Zijn verblijf in Tokio als rechter in het grote proces tegen Japanse leiders in de Pacific War werd een keerpunt in hun leven. Op 11 februari 1946 vertrok hij naar Tokio. Thuis bleven achter Lies en hun vijf kinderen Ineke, Wiek, Jet, Matthijs en Hugo. De verwachting was dat het proces een half jaar zou duren, maar het werden er bijna drie. In 1947 verbleef ook Lies ruim een half jaar in Japan. Na hun idyllische hereniging volgde nog een jaar scheiding: de einduitspraak van het tribunaal vond uiteindelijk op 12 november 1948 plaats. Op 18 december 1948 was Bert weer thuis.

Gedurende deze periode was het contact tussen de familieleden beperkt tot brieven. Enkele malen was een kort telefoongesprek mogelijk, maar door oplopende zenuwen waren dat onbevredigende aangelegenheden. Al voor zijn vertrek is Bert enthousiast een dagboek begonnen waarin hij nog schreef over zijn bezoek aan het proces in Neurenberg en over de voorbereidingen van zijn reis, maar al in augustus 1946 begon de regelmaat sterk terug te lopen en in september 1946 stopte hij ermee: hij bracht het niet meer op zijn verhalen in brieven naar huis te schrijven en in zijn dagboek te herhalen. ‘Bewaar je mijn brieven? Het zou wel prettig zijn, want van mijn dagboek komt de laatste maanden niets meer en ik zou het toch wel genoeglijk vinden om later deze tijd nog eens voor de geest te kunnen halen.’ Hij wilde die ook als houvast hebben voor het boek over het proces dat hij van plan was te schrijven. Het is er nooit van gekomen.

Hoeveel brieven zijn er gewisseld? Brieven deden er anderhalf à twee weken over, maar soms waren de verbindingen ongeregeld en moest er een maand op de volgende brief gewacht worden. Zo schrijft Bert op 11 augustus 1946: ‘Je laatste brief was van 15 Juli. Je brieven over Engeland doen er ±5 weken over, je brieven met 7½ of 12½ cts port ±4 weken, air mail brieven met een klein kapitaal aan postzegels ± 2 weken.’ Zestig cent moest er op een luchtpostbrief, dat komt nu toch neer op ruim 6 euro. Een brief die in een week overkwam, was een met verbazing opgemerkte uitzondering. Het lijkt erop dat Berry en Lies elkaar minstens één maal per week geschreven hebben, soms vaker, maar naarmate het langer duurde nam de regelmaat van de correspondentie iets af. Niet alle brieven kwamen ook werkelijk aan. Nu ik probeer het verhaal van Bert en Lies alsnog in kaart te brengen, moet ik hier al even kwijt dat het met het bewaren van de brieven niet helemaal goed is afgelopen. Dat het onder ogen zien van het verleden pijnlijk kan zijn, is een oud cliché. Of het nu je eigen geschiedenis of het wereldgebeuren betreft. Dit verhaal zal daar vele voorbeelden van opleveren.

Mijn bedoeling met dit boek is op grond van deze persoonlijke documenten een beeld te geven van hun leven tussen 1946 en 1948. De samenhang van huwelijk, gezin, leven en werk was verstoord. Het moest langs elkaar heen beleefd worden, gescheiden door twee oceanen, zoals ze vaak schreven. Waar Bert de grote lijnen van de oorlogsgeschiedenis in kaart probeerde te brengen terwijl hij meegezogen werd in een voor hem onbekend societyleven, werd Lies geheel in beslag genomen door het huishouden met vijf kinderen in het moeizaam op gang komende Nederland. Het was verwarrend en overweldigend.

De families Röling en Sloth Blaauboer. Den Bosch en Nijmegen

Bert Röling werd geboren op 26 december 1906 in Den Bosch. Hij was het jongste kind en de lieveling van zijn moeder. Het huwelijk van Gerard Röling en Christina Taverne was niet goed. Volgens het familieverhaal was Christina verliefd geweest op een jongen die voor dominee studeerde. Het verkeerde geloof dus, want zij kwam uit een zeer katholiek milieu en was sterk gelovig. Ze trouwde alsnog met de vijf jaar jongere Gerard die als oudste, intelligente zoon van een veehouder naar het seminarie was gestuurd. Vrij kort voor zijn beoogde priesterwijding kneep hij ertussenuit: het vooruitzicht van het celibaat vloog hem aan. Hij werd journalist, schreef gelegenheidsgedichten. Hij ging in de lokale politiek en zat voor de Rooms Katholieke Staatspartij in de gemeenteraad van Den Bosch. In een katholieke stad betekende je dan toch iets.

In Den Bosch dreven ze een textielwinkel met een atelier waar wel twintig naaisters aan het werk waren. Wie bestierde dat? Het ging in ieder geval niet goed en er volgde een faillissement. Wanneer? Ik weet het niet, vader sprak hier nooit over. Begin jaren twintig neem ik aan. Het betekende wel dat het volkomen onduidelijk was of de kinderen konden studeren. Gee, de oudste zoon, ging om wat eigen geld te hebben bij een aannemer werken in de zomer en dat leverde Berry een pijnlijke ervaring op: het meisje op wie hij verliefd was en dat hem ook niet ongenegen was, maakte het uit omdat ze niet kon gaan met een jongen wiens broer op de steiger stond. Ze kreeg er later spijt van, dat wil zeggen ze schaamde zich ervoor dáárom van de verkering afgezien te hebben. Toen ze een boek schreef over haar ervaringen in Japanse gevangenschap, vroeg ze Berry er een voorwoord in te schrijven. Dat was in 1975: Annemie MacGillavrie, Je kunt niet altijd huilen. Een Nederlands gezin in de laatste periode van Nederlands Oostindië.

Berrie met moeder en zusjes Annie en Tini (1913)

Opgroeien moet voor Bert een ruw ontwaken uit een paradijsachtige droom zijn geweest. Zijn moeder droeg hem op handen. De grote frustratie van zijn jeugd: ‘Je merkte dat je niet het prinsje was zoals je dacht. Dat er sociale verschillen waren en je vond dat ontzettend onrechtvaardig.’ Zijn moeder had hem dat gevoel gegeven een prins te zijn voor wie de wereld aan zijn voeten lag. Maar dat was niet zo. De zeer katholieke Christina had al haar hoop gezet op deze talentvolle jongen, een tegendeel van de flierefluiter die vader Gerard geweest moet zijn. En toen vielen haar beide zoons van hun geloof. Het moet geweest zijn toen ze 16 en 14 jaar oud waren. Toen ze dat niet meer konden of wilden verbergen door net te doen of ze zondag naar de vroegmis gingen, moesten ze daarover wel in gesprek met de pastoor. Er kwamen zelfs meer paters aan te pas. Ze probeerden de jongens bang te maken met verhalen over eeuwige verdoemenis als ze niet trouwe zonen van de kerk bleven. Met een grimmige lach kon Bert later vertellen dat het maar goed was dat hij in handen gevallen was van zulke domme paters. Daarvoor was hij een voorbeeldig braaf, veelbelovend katholiekje geweest.

Gerard Röling, Berrie en Bernard Taverne (1915)

Met dat in handen vallen van paters komen we bij een gevoelig punt: ik ben ervan overtuigd dat hij seksueel benaderd, zo niet misbruikt is. De wijze waarop hij toen ik klein was van kleur verschoot en bijna sidderde van woede als er een pater in beeld verscheen of alleen maar ter sprake kwam, was ongewoon. Bij deze strenge maar milde man met zijn ijzeren zelfbeheersing moet daar iets achter hebben gezeten. Zeker weten doe ik niets, maar dit puzzeltje van zijn fysieke reageren op een priesterboordje viel in elkaar nog voor de recente onthullingen over seksueel misbruik door katholieke geestelijken.

Bert verveelde zich zo erg in de laatste klassen van de middelbare school, dat hij een doktersattest kreeg om niet meer naar school te hoeven gaan. Wat voor smoes daarvoor werd aangevoerd, weet ik niet. Hij ging dat briefje van de dokter naar school brengen, maar had daarbij alleen zijn lange regenjas over zijn pyjama aangetrokken. Nu hij toch op school was, kon hij die dag wel blijven, vond de directeur. Daar moest hij zich dus uit praten. Verder tot het eindexamen lekker lezen thuis en werken voor het staatsexamen Latijn dat hij nodig had om rechten te kunnen studeren. Hij tenniste veel in zijn schooljaren. Hij was zo goed dat hij meedeed aan een toernooi in Noordwijk, dat gold als het inofficiële jeugdkampioenschap van Nederland. In de finale knapte een snaar op zijn racket en voordat dat gemaakt was, was het te donker geworden om verder te spelen. En de volgende dag won hij. Ik herinner me iets van schaamte bij dit verhaal. Waarom? Hij deed wel mee, maar hij hoorde er niet echt bij. Zijn materiaal deugde niet, niet rijk genoeg. Maar hij had de adempauze goed gebruikt terwijl die tegenstander dacht dat hij al gewonnen had. Dat waren levenslessen.

Gee en Berrie met hun moeder (1927)

Over zijn vader heb ik Bert nooit iets positiefs horen zeggen, sterker, ik herinner me niet dat hij ooit één woord over grootvader Gerard gezegd heeft. Wel een minachtend schouders ophalen als zijn ouderlijk huis ter sprake kwam. Dat hij zijn eigen vader zo volledig kon verwerpen was natuurlijk in de gouden eeuw van het generatieconflict mooi meegenomen, maar hij was zelf later een enthousiast vader. Zouden zijn eigen kinderen ooit ook...? ‘Als vadertje oud is, gooien we hem in de sloot!’ moet Wiek al bij voorbaat genietend hebben uitgeroepen.

Van het afstand nemen van vaders wilde Bert wel een systeem maken. ‘Ineke is verliefd op haar vader, waar ze trots op is en waar ze graag mee vrijt. T.a.v. haar zou er geen beter ogenblik zijn om van dit ondermaanse te verdwijnen. Voor Wiek is het anders. Die kan beter eerst goed de gebreken van zijn vader leren kennen, wil hij niet opgroeien met het idee, dat vader altijd superieur is. Is dat niet een van de redenen, dat Gee en ik het “zo ver gebracht hebben” dat we geen ontzag hadden?’ Hij schreef dit begin 1946 in zijn dagboek, nog voor hij vertrok. In deze terugblik is duidelijk hoe belangrijk zijn oudere broer was geweest. Die durfde in opstand te komen: wij hadden geen ontzag. Het is alsof hij zich moed inspreekt. Ook daar in Tokio zal het erop aankomen: geen ontzag.

Christina Taverne en Gerard Röling 25 jaar getrouwd (1927). Links Berrie en Annie, rechts Tini en Gee

Dat zijn vader Gerard niet superieur was geweest, wist hij door pijnlijke ervaring. Er is een moment geweest waarop Gee en hij hun vader van het voetstuk hebben zien storten. De geschiedenis vermeldt niet wat er toen is voorgevallen. Het faillissement? Vaders moesten door de mand vallen, dat was voor hem een sleutelervaring geweest, maar zijn eigen kinderen maakte hij het daarin niet makkelijk. Dat begon al met zoiets betrekkelijk onbelangrijks als tennissen. Ook zijn oudste zoon Wiek kon dat behoorlijk goed, werd gevraagd om aan regionale jeugdtrainingen mee te doen. Maar dat was maar onzin, vond vader. Als hij met Wiek speelde gunde hij hem geen game, laat staan een partijtje. Toen hij wel dreigde te gaan verliezen, wilde hij niet meer met Wiek spelen, herinnerde deze zich met gepaste verontwaardiging. Er zijn meer momenten geweest waarop hij jaloers bleek op de jeugd van zijn kinderen.

Toch is dat gebrek aan ontzag een van Berts sterkste kwaliteiten gebleven. Het stelde hem in staat in Tokio de opinies van ministers, beroemde hoogleraren en oudere collega’s aan zijn laars te lappen gewoon omdat hij het niet met ze eens was. Weer later werd zijn gebrek aan ontzag voor gevestigde reputaties een bron van belangrijke inzichten in het internationale recht.

In 1930 stierf zijn vader Gerard: een beroerte, daarna half in coma. Toen het af begon te lopen sloeg hij nog met moeite een kruis, tot diepe afschuw van zijn toekijkende zoons Gee en Bert, die de kerk met zo veel overtuiging verlaten hadden. Ik weet dit dan ook alleen uit het verhaal van mijn moeder en heb geen herinnering aan het ooit ter sprake komen van de bijkomende omstandigheid dat mijn grootvader en grootmoeder de laatste jaren niet meer samenwoonden. Geld voor het levensonderhoud van Christina was er niet en de vier kinderen droegen daarin tot haar dood in 1954 bij.

Studeren kon Berry uiteindelijk alleen door de steun van zijn oudste zusters, die baantjes namen om aan het gezinsinkomen bij te dragen en doordat hij een beurs accepteerde. Pijnlijk, pijnlijk: er was alleen een beurs beschikbaar voor de toen net geopende Katholieke Universiteit in Nijmegen. Hij moest dus veinzen katholiek te zijn om die te krijgen. Dat deed hij, met een levenslange schaamte en woede tegen het instituut katholieke kerk.

Over mijn grootvader Louis Sloth Blaauboer weet ik weinig en dat is overeenkomstig het beeld dat mijn moeder me gaf: een erg aardige, weinig dominante man. Louis was enig kind. Hij had een lichte fobie voor eierschalen en zijn moeder probeerde hem daarvan af te brengen door een stuk schaal op de drempel te leggen en Louis durfde dan de kamer niet uit. Hij werd ingenieur in Delft. Was niet opgewassen tegen zijn vrouw, dol op zijn kinderen. ‘Ik zeg niets, maar God hoort mij brommen’ was zijn krachtigste protest als er dingen in huis gebeurden die hij niet goedkeurde. Een handige man, die meubels timmerde en ontwierp. De zware kloostertafel waar ik aan zit te tikken, werd door een timmerman op zijn aanwijzing gemaakt als eettafel en diende daarna van het einde van de jaren dertig tot zijn dood in 1985 als werktafel van mijn vader. Louis hield van zeilen en schaatsen, van het poetsen van de boot en van het in het vet zetten van de schaatsen. Misschien idealiseer ik hem een beetje.

Jet Beijerman en Louis Sloth Blaauboer (1907)

Met haar moeder Henriette Beijerman had Lies altijd een moeilijke verstandhouding. Jet Beijerman (wij noemden haar Moesje) had het niet zozeer hoog in de bol, maar was doordrongen van een onwrikbaar patricisch standsbewustzijn. Aan het leven ‘op stand’ had zij meer dan een dagtaak. Het woord ‘burgerlijk’ gebruikte ze als de definitieve diskwalificatie die je over iemand kon uitspreken. Van adel was ze zeker niet, maar de elite was nu eenmaal niet ‘bur’. Haar overgrootvader was hoogleraar geschiedenis, haar grootvader generaal en adjudant van prins Alexander. Hij publiceerde over een reis die hij met hem in de jaren 1880 gemaakt heeft en schreef onder de schuilnaam Glanor toneelstukken die het aardig deden. Haar vader gold als mislukt, hij was belastinginspecteur. Ongehoord in die dagen: haar ouders gingen scheiden. Deze voorvaderen heetten alle drie Hugo.

Na hun huwelijk vertrokken Louis en Jet naar Java, waar Louis bruggen bouwde en havenemplacementen aanlegde. De bruin verkleurde foto’s tonen het vertrouwde beeld van tempo doeloe: witte tropenkostuums, veranda’s met ruime grasvelden ervoor, baboes en djongossen als gedienstige schimmen op de achtergrond. In Semarang werd in 1911 Lies geboren: zij was de oudste van uiteindelijk vijf kinderen. Er moeten dringende redenen geweest zijn om midden in de Eerste Wereldoorlog naar Nederland terug te willen gaan; ik ken ze niet. Ik denk dat Moesje niet van de tropen hield of dat de ongedurigheid opspeelde die levenslang kenmerkend voor haar was. Ze gingen terug en in de Noordzee liep hun schip de Koningin Emma in september 1915 op een mijn. Lies herinnerde zich de knal en de paniek, haar moeder dacht dat ze er allemaal aan zouden gaan. Ze gooide de sieraden die ze droeg in zee, omdat ze niet met goud behangen voor de hemelse vader wilde verschijnen. Iedereen kon in de boten in veiligheid worden gebracht. Alleen bagage kwijt.

Ze vestigden zich in Delft. Het noodlot sloeg toe toen in maart 1918 het tweede kind, Hugo, zes jaar oud, stierf aan een beenvliesontsteking, als ik me het goed herinner. Het was iets waar je tegenwoordig met een antibioticakuur zo weer vanaf bent. Jet kon het verlies van haar lievelingskind niet verwerken, zocht via helderzienden contact met Huugje en was totaal van slag. In 1921 gingen mijn grootouders in een fraai huis De Bremhorst (12 Apostelenweg 20) in Nijmegen wonen. Enige jaren na Hugo’s dood werd Catinka geboren, die haar hele leven steun en toeverlaat van haar moeder zou blijven. Lies doorliep moeiteloos het gymnasium (bèta). In de hoogste klassen zat ze met vijf andere leerlingen. Een geliefde herinnering was dat ze een keer tijdens de les met z’n allen, de leraar incluis, in slaap waren gesukkeld. In het openbaar slapen werd een specialiteit van Lies.

Studeren was een van de dingen die haar moeder ‘niet zo nodig’ vond. Lies, die graag biologie was gaan studeren, had kennelijk te weinig geldingsdrang om zich te verzetten tegen het deftige meisjesbestaan dat haar werd opgedrongen. Zij moet een onzeker meisje met diep sombere buien zijn geweest. Op 14 juli 1929 leerde ze op de tennisbaan Berry kennen. In een regionaal kampioenschap, zo belangrijk dat je de uitslagen in de krant kunt terugvinden, vloog hij er in de halve finale uit. Over dat verlies zal hij zich gemakkelijk heen hebben gezet. Het was voor beiden bijna onmiddellijk een uitgemaakte zaak dat ze samen een nieuw leven zouden opbouwen, helemaal anders dan hun ouders. Vader vertelde mij dat hij tegen zijn moeder tijdens hun verloving had gezegd: ‘Mijn leven is begonnen sinds ik Liesje ken.’ Pas later besefte hij wat voor affront dit voor zijn moeder was. Maar hij meende het wel en voor Lies gold het misschien in nog sterkere mate. Nu Lies zich vastbesloten toonde met de straatarme Berry in zee te willen gaan, was studeren helemaal uitgesloten. Het werd een jaar huishoudschool.

Ze ging ook een jaar naar Italië op aandringen van haar moeder. In Taormina (Sicilië) ging ze Italiaans leren. Mogelijk hoopten haar ouders dat ze Berry zou vergeten. Daarop was geen kans. Toen dit duidelijk was, mochten ze zich verloven en trouwden ze in september 1931. Zijn moeder gaf geen toestemming (een niet-katholiek meisje) en dus moesten ze die bij de kantonrechter halen, zoals dat toen ging.

Bert maakte in die jaren zijn rechtenstudie versneld af nadat zijn latere promotor, de katholieke criminoloog Willem Pompe, hem had gewaarschuwd: hij dreigde van de Universiteit van Nijmegen te worden verwijderd wegens antikatholieke agitatie. Hij ontkende zich daaraan schuldig te hebben gemaakt. Ja, er kwamen weleens jongens met twijfels over het geloof bij hem praten en dan zei hij wat hij dacht. Hij ging in 1931 in Utrecht aan de slag als repetitor, een nu uitgestorven beroep in de exclusieve universitaire wereld van toen: hij kauwde rijke jongens voor wat ze bij de tentamens moesten zeggen.

Na hun huwelijk kon Bert met een beurs van de Rockefeller Foundation een jaar in Europa onderzoek doen naar het gevangeniswezen. Ze woonden eerst een half jaar in Marburg. Een in hun herinnering volstrekt idyllische tijd, waarbij ik in hun verhalen nooit enige schaduw van naderend nazi-onheil gevoeld heb. Moeder was altijd dankbaar gestemd over een arts bij wie ze terechtkwam toen ze zwanger geworden was en bloedingen had. Berry en Lies waren niet erg handig met de anticonceptie, zelfs voor die tijd. Wil je dat kind wel, had die vrouw gevraagd. Nou nee, ik ben nog zo jong, net getrouwd. ‘Durchlaufen’ had de dokter haar op het hart gedrukt en Lies had een spontane abortus. In de zomer van 1932 was het overigens wel raak en in april 1933 werd Ineke geboren.

Na Marburg verbleef Bert nog in Hamburg, Kopenhagen en Londen. De zwangere Liesje was naar haar ouderlijk huis teruggekeerd. Hij kreeg zo veel heimwee dat hij naar zijn Liesje vluchtte. Na zijn promotie was het volop crisis en een benoeming bij een rechtbank zat er niet in. Hij bleef repetitor. Hij had een uitgelezen cliëntèle. Zijn meesterwerk was een intelligent exemplaar dat vooraf aankondigde dat hij geen boek wilde inkijken. Kon Röling hem aan zijn doctoraal rechten helpen? Nou, dan moest hij wel elke dag komen. Het lukte zowaar. Bert wist kennelijk heel goed wat er op de tentamens gevraagd werd.

Lies woonde nog een jaar met de kleine Ineke in Nijmegen bij haar ouders. Berry fietste ieder weekeinde van Utrecht naar Nijmegen en weer terug. Daarna kregen ze een huisje in Bilthoven. Er is mij een verhaal van moeder bijgebleven over haar vader die daar bij het jonge echtpaar op bezoek kwam. Ze zaten uit Utrecht toevallig in dezelfde trein, maar hij was niet op zijn dochter afgestapt. Hij liep achter haar aan en haalde haar pas vlak bij het huis in. Waarom heb je niet gefloten of zo, vroeg moeder. ‘Dat kon ik niet, meisje. Ik heb naar je lopen kijken.’ Een vader, sprakeloos door de pracht van zijn oudste dochter. In mijn moeders weergave was het een tragedie voor haar vader dat hij door haar bijna verraden was toen zij zo onvoorwaardelijk voor Berry koos. Louis was niet ingenomen met zijn schoonzoon: Is hij van het houtje? Zingt hij ook? Op zijn vijftigste stierf Louis aan een hartkwaal toen Lies nog maar 24 was. Het was een bacteriële infectie van het hart, waaraan ook Gustav Mahler gestorven is, maar misschien is dat romantische fictie. Hij had Groningse wortels en toen hij door zijn laatste ziekte werd overvallen liet hij zich in een taxi naar huis terugbrengen om met Groningse tongval tegen zijn vrouw te zeggen: ik ben heel niet goed. En zelfs mijn nogal hardvochtige grootmoeder had meteen begrepen dat het ernstig was. Op de dag af een jaar na de dood van Louis werd Wiek geboren (20 juni 1936), die naar hem genoemd werd, en in 1939 kwam Jet.

Röling als jong jurist. Utrecht, Domburg en weer Utrecht

Röling moet sterk beïnvloed zijn in zijn beroepskeuze door zijn oom Bernard Taverne (1874-1944), lievelingsbroer van zijn moeder. Deze was raadsheer in de Hoge Raad en moet veel gezien hebben in zijn slimme neefje. Er zijn foto’s waarop een band tussen de twee gesuggereerd wordt.

Bernard Taverne en Berrie (1921)

Na zijn afstuderen koos Röling voor verdere specialisatie in de criminologie. Hij viel als jong jurist meteen op met het zware proefschrift De wetgeving tegen de zogenaamde beroeps- en gewoontemisdadigers (1933). Hij won er een gouden medaille van de universiteit van Groningen mee. Hij liet zijn stem horen in artikelen waarin hij de veranderingen in de Duitse rechtspraak na de machtsovername door de nazi’s besprak. In de ontwikkeling van het Duitse strafrecht trok hem aan dat er een grotere vrijheid van de rechter bepleit werd, als de wetten waarop hij zijn vonnis moest baseren verouderd waren. De technische term hiervoor is rechtspraak naar analogie. Die staat in tegenstelling tot het strikte legalisme, waarbij de rechter zich pijnlijk nauwkeurig beperkt tot toepassing van de bestaande wetten. Als die niet meer adequaat zijn moet de politiek zorgen voor vernieuwing. Als ambitieus jong jurist lijkt Röling niet afkerig te zijn geweest van een systeem waarbij de rechter een eigen rol kon spelen. Soms ver uit de negentiende eeuw stammende wetten moesten van de rechter een eigen interpretatie krijgen als die niet meer strookten met modern rechtsgevoel, in de omineuze termen van het Derde Rijk niet meer in overeenstemming waren met het gesundenes Volksempfinden.

Ook Bernard Taverne voelde voor een onafhankelijke rol van de rechter. Het is achteraf moeilijk te beoordelen hoe sterk Röling ook toen nog onder de invloed stond van zijn oom. Zeker werd hij beïnvloed door zijn promotor Pompe, die ook in deze richting dacht. Hij werd dringend uitgenodigd hierover te publiceren in een NSB-tijdschrift. Naar eigen zeggen had hij dat door toeval toch maar niet gedaan, niet omdat hij op dat moment doorzag dat de NSB geheel fout was. Ik denk dat hij zijn naïviteit daarover ook wel wat overdreef. Maar zijn idee van de recht scheppende rol van de rechter kwam wel degelijk dicht bij het nationaalsocialistische model.

In deze benadering werd echter een grondbeginsel van het denken over recht aangetast: strafbaar is alleen wat vooraf in een wet verboden is (nihil poena sine lege praevia). De meeste juristen in Nederland vonden dat aan dit principe niet getornd mocht worden en wezen het doorbreken van de scheiding der machten af: als de wetten achterhaald zijn, moet je bij de politiek zijn, niet bij ons. Daartegenover: de rechter moet midden in de samenleving staan en een rol spelen in het debat over veranderingen in het recht. Omstandigheden konden eisen dat handelingen strafbaar bleken op grond van veranderde opinies in de samenleving. Röling ging hierin in theorie ver mee, maar kreeg door het ontsporende optreden van de Duitse rechterlijke macht in de nazitijd daarover ook zijn twijfels. Die zijn in zijn publicaties uit de jaren dertig duidelijk te lezen.

Ik vestig er de aandacht op dat na 1945 bij het zoeken naar een grondslag voor de processen tegen de grote oorlogsmisdadigers deze discussie een belangrijke rol ging spelen. De omvang van de begane misdaden maakte het oude oorlogsrecht ontoereikend. In Neurenberg werden daarom misdaden tegen de vrede en tegen de menselijkheid in de aanklacht opgenomen. De verdedigers betoogden met klem dat die niet bestonden in het vastgelegde volkenrecht. Agressie was niet verboden. Toen Röling in Tokio moest oordelen over de buitenlandse politiek van Japan worstelde hij ook steeds met de vraag of het Japanse optreden strafwaardig was volgens de volkenrechtelijke regels die golden toen de Pacific War uitbrak. Het zal een rode draad in dit verhaal worden.

Terwijl Bert als repetitor werkte was hij plaatsvervangend rechter en privaatdocent criminologie in Utrecht. Intussen was hij steeds aan het solliciteren bij andere rechtbanken. Dat betekende toen steeds maar bezoeken afleggen in jacquet bij alle leden van de rechtbank waar je binnen wenste te komen. Door de economische crisis zaten er tientallen iets oudere gegadigden in de wachtkamer. In 1939 was hij eindelijk aan de beurt, toch bij de rechtbank in Utrecht. De oorlog kondigde zich aan doordat de gordijnen in de slaapkamer op die ochtend van 10 mei 1940 als door een lange windvlaag naar binnen plooiden. Bert begreep dat het de luchtdruk was van bruggen die werden opgeblazen: oorlog.