PROVO!

Niek Pas

Provo!

Mediafenomeen 1965-1967

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

© Niek Pas 2015

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Bureau Beck

NUR 688

ISBN 978 90 284 4120 0

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2015, met

ISBN 978 90 284 2595 8

Inhoud

Inleiding

1

Samen jong

2

Magisch Centrum Amsterdam

3

Lachertjes met een afgrond

4

De monarchie als playmate

5

‘Pol art’ op de barricaden

6

Provomania

7

Blow up

Slot

Noten

Inleiding

In maart 1967 interviewde Tim Krabbé voor jongerenweekblad Tiq een jonge voetballer die de aandacht had getrokken door zijn talent. Tijdens het gesprek kwam Provo aan bod, een fenomeen waarover de balgoochelaar een uitgesproken mening bleek te hebben:

Provo, ja, lang haar. Lang haar vind ik niet zo leuk staan. Ik heb er niets op tegen, iedereen moet het voor zichzelf weten, ik zou het alleen niet doen. […] De echte provo’s zijn allemaal intelligent, maar je kan eigenlijk wel zeggen dat 90% overlopers van de nozems zijn. Provo betekent niet werken, dus dat is helemaal een kolfje naar hun hand. Die echte zijn heus geen achterlijke jongens, ze hebben ideeën die ze naar voren brengen. Maar als de overheid hun ideeën zou inwilligen, dan krijgen ze die andere 90% tegen zich. Dat zijn meelopers, sensatiezoekers, ze gaan vechten. De goeien lijden onder de kwaaien, dat blijf je altijd hebben.

Krabbé tekende deze uitspraak op uit de mond van de negentienjarige Johan Cruijff, die in 1966 met Ajax de dubbel had gewonnen en hard op weg was naar een tweede succesvol seizoen. Op zich was het niet vreemd dat de bekende Nederlander die de Ajacied toen al was, naar zijn mening over de provo’s werd gevraagd. Dat gebeurde wel vaker, want zijn stad- en leeftijdgenoten waren veel in de actualiteit. Provo was een in het voorjaar van 1965 schijnbaar uit het niets opgekomen groepering die de aandacht had getrokken door met opmerkelijke acties de gevestigde orde te provoceren. Daarnaast probeerde ze met al even opvallende ideeën oplossingen aan te reiken voor uiteenlopende maatschappelijke problemen.

Het decennium waarin Provo zich manifesteerde, staat bekend als een periode van grote verschuivingen op sociaal-economisch en cultureel-maatschappelijk gebied. Nederland raakte in de ban van economische groei, toenemende welvaart, technologische innovaties, consumentisme, ontkerkelijking en ontzuiling. De media werden mondiger, burgers evenzeer, en er werden pogingen ondernomen te komen tot politieke vernieuwing binnen een bestel dat gedomineerd werd door confessionelen en sociaal-democraten. Een omvangrijke, door muziek verenigde jongerencultuur liet luidruchtig van zich horen en langzaam maar zeker werd duidelijk dat autoriteit niet meer een vanzelfsprekendheid was. Een spectaculaire manifestatie als ook symbool van dit veranderingsproces, dat ook wel is aangeduid als de ‘opstand tegen het gezag’, was Provo (1965-1967).

Deze actiegroep was bepaald niet onomstreden en werd in politieke kringen, vanaf de kansel of, anoniemer, in dreigbrieven verketterd. Terwijl in dag- en weekbladen tal van commentaren en achtergrondartikelen verschenen, belichtten radio en televisie de motieven der provo’s in reportages en documentaires. Zowel voor- als tegenstanders lieten zich horen. Terwijl journalist Henk J. Meier in zijn maandblad Ratio en in zijn boek Dit hap-hap-happens in Amsterdam (1966) met veel inlevingsvermogen over de hoofdstedelijke rebellen schreef, spuide de burgemeester van Meppel, prof.mr. A. Kleijn, in Spelers buiten spel. Provocatie van gezag en maatschappij (1967) zijn gal over deze ‘geestelijke tegenstroming met revolutionerende bedoelingen’.

De provo’s lieten zich, op hun beurt, ook niet onbetuigd. Een van de bekendste werken in dit verband is Het witte gevaar. Een vademekum voor provoos (1967), waarin Provo door medeoprichter Roel van Duyn (vanaf 1977: van Duijn) als een anarchistische beweging werd beschreven. In 1985 verscheen van zijn hand Provo. De geschiedenis van de provotarische beweging 1965-1967, een met illustraties verluchte reprise van zijn eerdere boek. Opvallend was dat Van Duijn de beweging twintig jaar na dato nog altijd met politieke maatstaven mat, alsof hij nog steeds het vroegere gelijk ervan probeerde aan te tonen.

Ook gedragswetenschappers hebben zich vanaf het moment dat Provo bekend raakte, gretig met dit verschijnsel ingelaten. Hun empirische en beschouwende werken zijn nu vooral van belang vanwege het verzamelde feitenmateriaal. Bovendien verschaffen ze inzicht in de manier waarop gedragsdeskundigen in de jaren zestig opzienbarende jongerenfenomenen beschouwden: ‘jong zijn’ in de zin van ‘provo zijn’ werd overwegend beschouwd als een maatschappelijke dan wel mentale probleemcategorie. Deze benadering sloot naadloos aan bij rapportages uit de jaren vijftig waarin op verontruste toon werd bericht over hangjongeren die ‘nozems’ werden genoemd.

In meer recente sociologische interpretaties bestaat de neiging Provo als monolithisch blok te beschouwen, zowel in tijd als wat betreft beweging. Daarbij wordt voorbijgegaan aan het sterk ambigue karakter van de groepering. Provo getuigde zowel van cultuurpessimisme als vooruitgangsoptimisme. Enerzijds was er de angst voor atomaire destructie (de atoombom) en een afkeer van de moderne samenleving. In de ogen van de provo’s dreigde het individu een anonieme speelbal van de toenemende massificatie, bureaucratisering en consumptiemaatschappij te worden. Anderzijds waren de provo’s ook kinderen van hun tijd: ze probeerden de nieuwste druktechnieken uit, omarmden het aanstaande computertijdperk en speelden gretig in op de nieuwste verworvenheden van de massacommunicatie, zoals televisie en geïllustreerde pers.

Een ander paradoxaal kenmerk is het feit dat de oorspronkelijke grondleggers weliswaar allen jongeren van tegen de twintig jaar oud waren, maar dat uiteindelijk ook tieners, dertigers en ouderen zich in Provo zouden herkennen. De groepering verenigde zowel een arbeiders- als middenklassecultuur. Er was plaats voor ultieme individualistische waarden in de zin van zelfontplooiing, maar ook voor experimenten met de ‘perfecte collectiviteit’, de commune. De provo’s zijn moeilijk onder te brengen in de traditionele indeling linksrechts, aangezien ze zowel constructieve ideeën aandroegen als ook de spot dreven met burgerlijke instanties. Van bloedeloos politiek getheoretiseer moesten ze niets hebben. Naast een ontegenzeggelijk progressieve component, die onder meer tot uitdrukking kwam in het antimilitarisme of het streven naar verbetering van de leefomgeving (‘de stad in eigen hand’), koesterden de provo’s ook utopische ideeën, zoals het ideaal van de nieuwe samenleving van morgen – het duizendjarige ‘Nieuw Babylon’ – dat was ontworpen voor een nieuw menstype, de spelende mens oftewel de ‘homo ludens’.

In dit boek, waarin ik de schrijf-, tik- en spelfouten in de citaten niet heb gecorrigeerd, wordt Provo geïnterpreteerd als een poging grenzen, structuren en rituelen van het dagelijks leven te verkennen, te bevragen en te ondermijnen. Het verzet van de provo’s tegen conventies, taboes, systemen en structuren werd voor alles op symbolisch niveau, met veel gevoel voor verbeelding en humor, gevoerd. Tegenover bestaande rituelen, zoals het huwelijk van prinses Beatrix en Claus von Amsberg op 10 maart 1966, plaatsten zij een alternatief ‘provo huwelijk’. Tegenover bestaande oranjecomités die op consciëntieuze wijze de voorbereidingen voor het huwelijk troffen, stichtten zij een comité ‘Parel van de Jordaan’, waarmee de spot werd gedreven met elke vorm van hoogwaardigheid.

Betrokkenen hebben telkenmale benadrukt dat Provo een ‘image’ was, waarmee ze bedoelden dat de groepering in de media en ten overstaan van de publieke opinie een spel speelde met het eigen imago. Dit spel met beeldvorming en media was een cruciaal onderdeel van hun actierepertoire.

1

Samen jong

De anarchistische actiegroep Provo, ontstaan in mei 1965, is te beschouwen als een door omstandigheden ingegeven alliantie van twee vriendengroepen die in totaal een tiental personen omvatten. De verschillen tussen deze provo’s van het eerste uur waren groot. Dit wordt treffend gesymboliseerd door de kloof die de twee belangrijkste grondleggers van elkaar scheidde. Roel van Duijn, geboren op 20 januari 1943, en Rob Stolk, geboren op 23 februari 1946 en overleden op 31 maart 2001, groeiden op in de naoorlogse jaren van wederopbouw, tucht en ascese en maakten als scholier in de Koude-Oorlogs-jaren kennis met de verworvenheden van de groeiende welvaart. Hier houdt iedere overeenkomst eigenlijk wel op. Stolk was afkomstig uit een Zaandams arbeidersgezin waar een ‘niet praten maar poet-sen’-mentaliteit heerste. Van Duijn maakte zijn eerste pasjes op het Haagse zand in een theosofisch middenstandsmilieu.

Aan de hand van Blavatsky en Montessori

Roel van Duijn was een oorlogskind. Tot zijn eerste herinneringen behoorde het beeld dat hij vlak na de oorlog, in de armen van zijn vader, op straat soldaten voorbij zag trekken. Ook de sfeer van de Koude Oorlog en dekolonisatieconflicten lieten hun indrukken na. Zijn eerste held, zo verklaarde hij later, was de Algerijnse vrijheidsstrijder Ahmed Ben Bella. Zelf gevoelde hij als jongen een ‘enorme behoefte’ aan verzet, al was dat ‘niet in de eerste plaats’ tegen zijn ouders gericht. Daar was ook weinig aanleiding toe.

Van Duijn groeide op in een beschermd milieu in een welgestelde buurt van Den Haag en bewaarde daar warme herinneringen aan: ‘Dat was een mooie wereld waarin we leefden, na de oorlog, daar in die Haagse Vogelbuurt. Veel groen, de meeste huizen waren een soort villa’s.’ Het gezin was groot (Roel was de vijfde van zes kinderen), hecht en onmiskenbaar spiritueel en kunstzinnig georiënteerd. Op zomerzondagen kwam de familie weleens zeer vroeg uit de veren om in de duinen de zon te zien opkomen en de vogels gade te slaan.

Meer dan het beroep van accountant deed vermoeden, wijdde zijn vader de vrije uren aan schilderen, schrijven en schaken. Cultuur was zijn leven, ‘hij maakte ons huis tot museum en bibliotheek’, getuigde Roel achteraf.¹ Hij kenschetste zijn vader als een fantasierijke persoon met veel aandacht voor natuur en theosofie, een passie die hij met zijn vrouw deelde. In het Interbellum hadden ze kennisgemaakt met deze levenswijsheid die met de stichting van de Theosophical Society in 1875 te New York door Helena Petrovna Blavatsky aan een institutionele opmars door het Westen was begonnen. In het gezin Van Duijn stond de directe ervaring van de spirituele werkelijkheid centraal. De theosofie drukte een blijvende stempel op Roels leven: ‘Ik ben door die opvoeding van m’n ouders opgegroeid met het beeld van een wereld die “anders” is, tenminste een andere wereld dan die ik heb leren kennen, later. Ik ben opgevoed met een beeld van liefde en vond een maatschappij die bestond dankzij onderdrukking en intimidatie,’ merkte Van Duijn in de jaren zeventig in een terugblik op.²

Tegen deze achtergrond is het wellicht niet verwonderlijk dat zijn ouders hem naar een speciaal schooltype stuurden, het montessori, waarin veel aandacht was voor zelfontplooiing en creativiteit. Hier ontmoette hij personen met wie hij jarenlang bevriend zou zijn, onder wie Eckart Dissen, Hans Korteweg, Peter Schröder, Willem-Jan Stevens en Gert-Jan van der Hout. Terugkijkend in 1964, op eenentwintigjarige leeftijd, omschreef Van Duijn deze jongeren als ‘buitengewoon belangrijke, originele figuren’. Niet van enige ironie gespeend schetste hij vervolgens op welke wijze zij tegen de wereld aankeken: ‘Niet alleen wisten we alles van jazz, poëzie en kunst in het algemeen maar bovendien bezaten wij de benijdenswaardige kennis der oplossingen van alle filosofische en politieke problemen. Scherp staken onze vrije geesten af tegen de buitenwereld, die massa van snobs, epigonen, kultuurproleten, burgers, plichtplegers, politie, fascisten. Op hen zouden wij later de wereld veroveren.’³ Van Duijn stelde zijn innerlijke, imaginaire wereld tegenover een buitenwereld die zowel bedreigend als oninteressant was en waarop hij een eigen stempel wilde drukken.

Op de middelbare school vond hij voldoende medestanders. Het montessorilyceum herbergde volgens Eckart Dissen een ‘verzameling van andersdenkenden’.⁴ Willem-Jan Stevens, zoon van een rode dominee, ervoer het montessori als een ‘bewuste keuze’ voor een omgeving waar ‘afwijkend zijn’ als levensopvatting en -keuze werd bevestigd. Stevens ontmoette hier voor het eerst in zijn leven vegetariërs, onder wie Van Duijn, en vond dat heel opmerkelijk.⁵ Voor Hans Korteweg was de overgang van een streng-christelijke lagere school naar het montessori een cultuurschok: ‘Je kon opeens praten met een leraar. Je kon van mening verschillen. Je kon doorvragen.’ Zijn vriendschap met Van Duijn was heel ‘intelligent’ en ‘kunstzinnig’; ze schilderden en boetseerden samen, terwijl op de jaarlijkse schoolavonden Van Duijn piano speelde en hijzelf gedichten voordroeg.⁶ Van Duijn toonde zich niet alleen watervlug met Chopin, maar ook met de bal. Bij zijn voetbalclub, het chique Houdt Braef Standt, stond hij bekend als ‘pingeldoos’.

Uit verslagen van het montessorilyceum blijkt dat zijn docenten gerede ‘twijfel’ hadden omtrent zijn ‘beheersing’ van de verwerkte stof. Van Duijn maakte op hen geen gemotiveerde indruk en kreeg aan het einde van het schooljaar 1959-1960 te horen dat hij de vijfde klas nog maar eens moest overdoen.⁷

Sommigen van zijn vrienden waren eveneens afkomstig uit milieus die zich kenmerkten door een spirituele, niet-kerkelijke oriëntatie. Zo waren de ouders van Eckart Dissen overtuigde pacifisten en voor de oorlog actief geweest in de Rein Leven Beweging, een door de christenanarchist Felix Ortt aan het begin van de twintigste eeuw opgerichte organisatie die een ascetische levenswijze nastreefde en waarin geheelonthouding, vegetarisme en niet-roken werden gepropageerd. Eckart was lid van de Nederlandse Jeugdbond voor Natuurstudie (NJN), die uit de hoogtijdagen van de vrije jeugdbeweging in het Interbellum stamde en zich kenmerkte door ascetisme als ook zelfbestuur. Dit laatste aspect is van belang aangezien tieners hier ervaring opdeden met organisatie; zo was Van Duijns vriend Peter Schröder een tijdlang penningmeester van de afdeling Den Haag.⁸ Gezamenlijk deelden deze jongeren de verantwoordelijkheid voor het reilen en zeilen van een eigen organisatie, onafhankelijk van bestaande structuren (zoals school, sportclubs of geleide scoutingverenigingen) of de huiselijke haard.

Met een van deze NJN’ers, Carla Kuit, zou Van Duijn innig bevriend raken en later, in Amsterdam, gaan samenwonen. De NJN was meer dan een natuurvereniging alleen: rond het kampvuur werd ook veel over de politieke actualiteit en persoonlijke kwesties als dienstweigeren gediscussieerd. Tevens bestonden er contacten met antimilitaristen en jongeren afkomstig uit politiek linkse groeperingen zoals de Socialistische Jeugd. De NJN was een belangrijke omgeving voor de vriendengroep waar Van Duijn deel van uitmaakte. De lyceïsten zouden in het najaar van 1961 hun eerste echte stappen in de buitenwereld zetten en van maatschappelijke betrokkenheid getuigen. Aangejaagd door het bezielende optreden van Van Duijn, Korteweg en Schröder en geheel in de lijn van hun activiteiten en ervaring binnen een organisatie als de NJN, begonnen ze een kruistocht tegen atoomwapens.

Sit-down achter de duinen

In de vroege ochtend van 10 november 1961 ontvouwde zich een vreemd schouwspel op de openbare weg in Den Haag. Van verschillende kanten naderden tientallen personen de kruising van de Laan van Meerdervoort met de Anna Paulownastraat en, eenmaal gearriveerd, zetten de meeste zich pardoes neer op het asfalt. Het ochtendverkeer werd volledig verrast. De manifestatie was nauwgezet georganiseerd, want terwijl één demonstrant het gebeuren op foto’s vastlegde, verdeelden andere kameraden pamfletten onder de verbaasde omstanders waarop stond dat het een sitdowndemonstratie betrof tegen de atoombom. Journalisten waren snel ter plaatse, registreerden de verkeerschaos, noteerden de reacties van automobilisten en passanten die furieus ‘sla dat tuig de weg af!’ riepen of, in een incidenteel geval, zich naast de demonstranten neervlijden.

De politie liet niet lang op zich wachten en alle demonstranten verdwenen naar het bureau. Zij die ouder waren dan achttien, werden nog diezelfde middag voorgeleid aan de kantonrechter, de rest mocht naar huis. De pers deed uitgebreid verslag, waarbij De Telegraaf (‘straatzitters snel berecht’), Elseviers Weekblad en het communistische dagblad De Waarheid een verontwaardigde toon aansloegen, in tegenstelling tot De Groene Amsterdammer (‘hartverwarmend protest’) en de Nieuwe Haagse Courant (‘geïmponeerd’ door dit gebaar). Voor de meeste lyceïsten was deze sit-down de eerste demonstratie die ze zélf organiseerden uit onvrede met de bestaande wijze van protest tegen de atoombom.

Op de drempel van de jaren zestig groeide het besef in westerse landen over de gevaren die van de wapenwedloop en de Koude Oorlog uitgingen. In de Tweede Kamer stelde de in 1957 opgerichte Pacifistisch-Socialistische Partij (PSP) er vragen over, terwijl op straat uiteenlopende comités zich manifesteerden. In 1961 vonden deze splinters onderdak bij het Comité voor de Vrede 1961, een koepel die binnen de kaders van de wet protestdemonstraties organiseerde.

Tegenover deze strategie van legaal protest pleitten militante kringen voor radicalere activiteiten, zoals wet overtredende acties en burgerlijke ongehoorzaamheid. In de ogen van anarchistische groeperingen liep het Comité 1961 te veel ‘in het gareel’ en waren de demonstraties te tam om voortdurend in het nieuws te komen en zij pleitten dan ook voor initiatieven die ‘meer opschudding’ teweegbrachten. Inspiratie voor een andere, meer spectaculaire wijze van manifesteren ontleenden ze onder meer aan de Amerikaanse burgerrechtenbeweging. Dichter bij huis, met name in Groot-Brittannië, deden ze directe ervaring op met actiemethodes. In het Verenigd Koninkrijk bestond al jaren een omvangrijke vredesbeweging, belichaamd door de Campaign for Nuclear Disarmament (CND). Een radicalere afsplitsing, het Committee of 100, stond onder leiding van de stokoude vredesactivist en filosoof Bertrand Russell.

Hoogtepunt van de Britse protesten was een jaarlijkse meerdaagse mars rond de militaire basis van Aldermaston die steevast eindigde met een grote manifestatie in het hart van Londen. Voor vredesactivisten was Aldermaston een ‘carnival of subversion’ waar tienduizenden gelijkgestemden, jong en oud, christenen en anarchisten, Britten en continentalen, socialisten en trotskisten elkaar ieder jaar met Pasen ontmoetten. Het protest tegen ‘de bom’ symboliseerde zaken zoals doodstraf, apartheid, rassendiscriminatie en militarisme, monarchie, kapitalisme en religie.

De magie van de marsen oefende grote aantrekkingskracht uit op pacifistisch georiënteerde jongeren. Domineeszoon Willem-Jan Stevens liftte twee achtereenvolgende jaren naar Engeland en kwam vol geestdrift terug in Den Haag. Hij was gegrepen door het feit dat zoveel mensen op de been kwamen tegen de atoombom en vond het idioot dat een dergelijk protest nauwelijks in Nederland bestond. Hij sprak er met zijn vrienden van het lyceum over. Stevens was weliswaar geen organisator maar volgens hem zag Roel van Duijn – niet zo’n lifter – er een mogelijkheid in om ‘iets met sit-downs’ in Den Haag te lanceren.⁹ Niet alleen was ‘de bom’ een ideaal aangrijpingspunt als uitlaatklep voor hun ‘pathetische emotioneel puberale’ gevoelens, zoals Van Duijn achteraf zou opbiechten, het atoomwapen representeerde eveneens hun ‘afkeer en woede jegens het hier en nu’.¹⁰

De activiteiten van deze losjes georganiseerde jongerengroepering Ban de Bom bleven binnen de kleine wereld van politiek geëngageerd Nederland niet onopgemerkt. Zo kwam er een uitwisseling tot stand met De Vrije, een anarchistisch weekblad dat een kwakkelend bestaan leidde. De anarchisten hoopten onder jongeren propaganda te maken voor hun eigen ideeën en acties, en nieuwe abonnees als ook medewerkers te werven. Op hun beurt hadden Van Duijn en de zijnen, uit publicitair oogpunt en wellicht ook uit nieuwsgierigheid naar ‘echte’ anarchisten, eveneens oren naar samenwerking. In juni 1962 vond er een ontmoeting plaats bij Hans Korteweg thuis. De kennismaking was dermate succesvol dat De Vrije aankondigingen en pamfletten publiceerde en zijn kolommen opende voor geïnteresseerden.

Terwijl van de ene kant oudere activisten, anarchisten maar bijvoorbeeld ook oud-Spanjestrijders, bij de Ban-de-Bommers over de vloer kwamen, gingen omgekeerd Roel van Duijn en Hans Korteweg zelf ook op pad om contacten te leggen en acties te coördineren. Op deze wijze ontmoetten ze een keur aan randstedelijke publicisten onder wie Simon Vinkenoog en politici als PSP’er Hans Bruggeman. In Amsterdam kwamen de twee scholieren voorts in aanraking met linkse studentengroeperingen zoals de militante Socialistische Jeugd en maakten ze kennis met specifieke organisaties zoals het Comité Zuidelijk Afrika.

Toen Van Duijn en Korteweg in december 1961 een week lang spijbelden en zich in de hoofdstad onderdompelden in activistische kringen en meeliepen in een manifestatie, leidde dit niet alleen tot klappen van de politie maar ook tot verwijdering van school. Bijna vier jaar later zou een van hun docenten in een brief aan Het Vrije Volk de reden van deze verwijdering uit de doeken doen. Henriëtte Boas, lerares klassieke talen, zioniste en befaamd ingezondenbrievenschrijfster, onderstreepte in het sociaal-democratische dagblad van 21 september 1965 dat Van Duijn niet zozeer om zijn politieke activiteiten als wel vanwege herhaaldelijke absentie van school was gestuurd: ‘Toevalligerwijs kwam uit dat zij [Van Duijn en Korteweg] in Amsterdam waren geweest om de een of andere demonstratie te helpen organiseren. Daarop werden zij voorgoed van school verwijderd. Dit gebeurde dus niet omdat hij [Van Duijn] had meegedaan aan “Ban de Bom”-demonstratie[s], maar omdat hij zonder verlof, en dat in de eindexamenklas, een gehele week had verzuimd.’ Totdat hij een nieuwe school zou vinden waar hij zijn eindexamenjaar wilde afronden, het Dalton Lyceum, zou Van Duijn, bijna negentien, zich volledig toeleggen op zijn activiteiten voor de vredesbeweging.

Zijn leven bestond nu niet alleen uit acties bedenken, organiseren, coördineren en propageren, maar ook uit het leggen van contacten en het motiveren van betrokkenen. In deze hoedanigheid bleek Van Duijn op zijn best, dit vond hij leuk en dit was spannend, leuker en spannender dan leren op school.

Ban de Bom was voor Van Duijn belangrijk in zijn zoektocht naar een manier om de wereld in beweging te krijgen en naar zijn idealen te modelleren. Daarbij zou hij zich in de periode 1962-1965 blijven oriënteren op het Britse antiatoomprotest. Hij ontvouwde ideeën voor een Federatie van Actiegroepen tegen de Atoombom, een plan voor cellen die regionaal en (inter)nationaal zouden moeten gaan functioneren als een ‘veelkoppig monster’.¹¹ Begin februari 1965 nam hij contact op met zowel het secretariaat van het Committee of 100 als de jongerenafdeling van de CND. Van Duijn informeerde naar de stand van zaken in de protestbeweging, het programma, oplagecijfers van periodieken, aantallen militanten en actiemethodes. Het is niet ondenkbaar dat de gedetailleerde informatie die hij kreeg toegestuurd, zijn gedachten over opzet en tactiek van een nieuwe beweging heeft gevoed. Het Committee of 100 meldde dat het inzakken van de antiatoombeweging mede te wijten was aan het feit dat veel personen terugschrokken voor de tactiek van burgerlijke ongehoorzaamheid. De oplossing voor deze impasse werd Van Duijn aangereikt door de jongerenafdeling van de CND, die ervoor pleitte het politieke terrein te verbreden en meer te relateren aan plaatselijke problemen. Van Duijn zou het goed in zijn oren knopen en hiermee zat hij op hetzelfde spoor als een andere belangrijke grondlegger van Provo.

De Zaanse dorrel

Ruim een jaar na afloop van het Ban-de-Bomavontuur in Den Haag kwam in de Zaanstreek een jongerenorganisatie tot stand waar verschillende personen bij betrokken raakten die later met Roel van Duijn aan de basis van Provo zouden staan. Met de Hagenaar deelden ze een antimilitaristische en pacifistische houding, maar voor het overige waren hun achtergrond en afkomst heel anders. De Zaanstreek was een van de oudste geïndustrialiseerde gebieden van Nederland en kende een traditie van rode dominees en progressieve politiek. Dit was het thuisland van een actieve vredesduif die zijn sporen in de strijd tegen atoomwapens had verdiend: Nico van der Veen.

De in 1916 geboren Van der Veen was begin jaren vijftig als dominee beroepen in de gemeente Westzaan-Assendelft en maakte een politieke bliksemcarrière in de PSP. Na de verkiezingen van 1959 streek hij neer in een van de twee aan de pacifistisch-socialisten toegevallen zetels in de Tweede Kamer. De dominee-politicus schuwde intussen het politieke handwerk niet en leerde zijn zoons Peter, Paul en Frank affiches plakken. Voor de Provinciale Statenverkiezingen in 1958 zat Peter ’s avonds bij hem achter op de scooter, met in zijn linkerhand een laddertje en rechts een emmertje, op weg naar officiële en niet-officiële plakplaatsen.¹² Nico van der Veen werkte ook als godsdienstleraar op het Zaanlands Lyceum. Zijn charisma en politieke bevlogenheid, die het strikte kader van het religieonderricht regelmatig overstegen, inspireerden tal van leerlingen. Een van hen was de blonde krullenbol Rob Stolk.

Precies negen maanden na de vreugdevolle mei 1945 geboren, was Rob daarmee letterlijk een kind van de bevrijding. Broers en neven van zijn moeder hadden in het communistisch verzet en in de Binnenlandse Strijdkrachten (BS) gezeten. Een sterke afkeer van autoritair gedrag, kapitalisme en alles wat naar oorlog en onderdrukking neigde, kreeg Stolk dan ook met de spreekwoordelijke paplepel ingegoten. Achteraf kenschetste hij deze sfeer, die tot in de jaren vijftig doordrenkt was van de Tweede Wereldoorlog, als volgt: ‘Overigens ging het in mijn jeugd ook zo ver, dat wij verboden werden met bepaalde kinderen om te gaan. Hun ouders waren fout geweest in de oorlog. Een statement wat ik pas later in zijn omvang begon te begrijpen. Al met al is mijn jeugd behoorlijk door de oorlogsbelevenissen van mijn ouders en familie gekleurd.’ ¹³ De kleine Stolk was een wat bleke, vaak verkouden nakomeling, die op de lagere school voor ‘dorrel’ werd uitgemaakt, Zaans voor snotneus.

Met de relatief bescheiden middelen die haar ter beschikking stonden – haar man werkte zich op van fabrieksarbeider tot magazijn-controleur – slaagde ma Stolk erin een voor die tijd modern interieur samen te stellen met designmeubels van Pastoe en Gispen. Ze had een abonnement op Goed wonen, het maandblad voor ‘goede’ woninginrichting. Tot wanhoop van haar man gooide ze met regelmaat het interieur om. Van haar en van zijn twee jaar oudere broer Swip, die al op jonge leeftijd thuis op freelancebasis als experimenteel vormgever, tekenaar en schilder werkte, keek Rob de kunst van vormgeving af. Gevoel voor artisticiteit was een familieaangelegenheid, met een oom als kunstschilder en een oudere zus die was getrouwd met de Haagse experimenteel kunstenaar Gerard Verdijk.¹⁴

Geheel tegen de traditie van zijn milieu in kwam Elvis-fan Stolk terecht op het Zaanlands Lyceum, waar hij zich aanvankelijk ontpopte als een begaafde leerling. Volgens eigen zeggen was het na een jaar al anders: ‘Daar begon een heel ander leven voor me. In de eerste klas deed ik goed m’n best en ging met een keurig rapport over. Maar in de tweede ging het allemaal heel anders. Ik werd wat ze toen nog noemden een nozem […]. Ik vond dat allemaal prachtig. Nu viel ik tenminste tussen al die hardwerkende jongetjes op. Van al dat studeren had ik gauw genoeg gekregen. Dat vervelende gedoe om een paar rapportcijfertjes.’ Het leven buiten de schoolbanken beviel deze ‘nozem’ aanmerkelijk beter. ‘Om de beurs te spekken begon ik in de tweede klas met een krantenwijk. Eerst met De Waarheid, daar verdiende ik 4 gulden per week mee, later liep ik met De Typhoon, omdat ik daar 20 gulden per week mee verdienen kon. Ik begon toen gauw op nogal royale voet te leven. Je weet wel, veel aandacht voor gevulde koeken, het horecabedrijf en meisjes.’¹⁵

De in spijkerbroek en schapenvacht geklede krantenjongen met zijn pluisbaardje en witte snorretje werd een opvallende verschijning. Zijn levensstijl bleek steeds moeilijker te combineren met een studieuze leergang. In de derde klas bleef Stolk dan ook zitten. In dat jaar, 1961, maakte hij kennis met Jaap de Jong, die van Friesland naar Holland was verhuisd, waar De Jongs vader een baan had gevonden in de Honigfabriek te Koog aan de Zaan. Tussen Stolk en de precies een jaar oudere Jaap de Jong klikte het meteen. In hun vrije tijd vermaakten ze zich met opgevoerde brommers en ontdekten ze het uitgaansleven aan de Zaan – voor zover dat bestond – als ook het kroeg- en muziekcircuit van het ‘grote Amsterdam’, en dat bestond zeker. Terugblikkend omschreef De Jong hen als ‘arbeidersjongens met geld’, waarbij hij ook een andere kant van Stolk benadrukte: ‘Dat was het grappige aan Rob: hij was politiek geëngageerd, maar hij was ook een beetje een zakenman. Hij zorgde goed voor zijn eigen, kleine inkomentjes. Hij hield van mooie kleren, en schoenen, en dingen. Ook een beetje een snelle jongen, tegelijkertijd.’¹⁶ Zodra zijn leeftijd het toeliet, verruilde Stolk het klaslokaal voor een baan bij garage Does, waar hij aan de slag kon als boekhouder.

Belangrijk voor zijn persoonlijke (en politieke) vorming was zijn contact met de familie Van der Veen. Stolk scharrelde een tijdje met de dochter van zijn voormalige godsdienstleraar en kwam derhalve veel bij dit psp-gezin over de vloer. Zijn belangstelling voor Marianne was kalverliefde met een rood randje: ‘In de boekenkast van haar vader stond een groot fotoboek met plaatjes van rode leidersfiguren. Stalin had maar een rotkop vond ik, Bakoenin leek me al wat aardiger, maar ’t sympathiekste hoofd had toch wel Domela Nieuwenhuis. Zo leerde ik enkele zogenaamde bewust politiek denkende jongeren kennen. Zelf was ik natuurlijk een Robbedoes in hun gezelschap, maar hun sentiment sleurde me helemaal mee.’¹⁷ Via zijn flirt raakte Stolk goed bevriend met de broers Peter, Paul en Frank van der Veen die, wellicht gesouffleerd door hun vader, al een tijdje rondliepen met plannen voor een onafhankelijke jongerengroepering: de Pacifistisch-Socialistische Jongeren Werkgroepen (PSJW).

Pacifistisch-socialistische jongeren

Zoals de PSP eind jaren vijftig was ontstaan als radicaal pacifistisch-socialistisch alternatief voor personen die zich niet thuis voelden in de politiek van de PvdA en de Communistische Partij van Nederland (CPN), zo zochten linkse jongeren rond 1960 ook naar een eigen alternatief. De PvdA beschouwden ze als een burgerlijk-reformistische partij die eind jaren veertig de politionele acties tegen de Indonesische onafhankelijkheidsstrijders had gesteund en die tijdens de Koude Oorlog een pro-Atlantische houding had aangenomen. Van een dergelijk ‘socialisme met atoombom’ moesten ze niets hebben. De CPN volgde toen nog de politiek van de Sovjet-Unie.

Met de jeugdgroepen uit het Interbellum deelde de PSJW, opgericht in september 1963, niet alleen idealisme en dadendrang, ook in ideologisch opzicht wortelde ze in vooroorlogs vaarwater. In haar beginselverklaring ijverde de PSJW voor niets minder dan de vestiging van een ‘socialistische maatschappij’ alsmede de omverwerping van het ‘kapitalistisch stelsel’. Tot de doelstellingen behoorden voorts bestudering en verbreiding van het socialisme, pacifisme en antimilitarisme. De naam van het maandblad, Ontwaakt, was ontleend aan De Internationale: ‘Ontwaakt verworpenen der aarde, ontwaakt verdoemden in hongersfeer…’

In de PSJW was een belangrijke plaats ingeruimd voor discussies over nieuwe actiemethodes. Evenals de Ban-de-Bommers deden de pacifistisch-socialisten inspiratie vooral op aan de overzijde van het Kanaal en de Atlantische Oceaan. Ze spiegelden zich aan de Amerikaanse New Left, volgden het Engelse Peace News nauwlettend en putten uit de omvangrijke Angelsaksische literatuur die over actiemethodes voorhanden was.

In de hoedanigheid van propagandist hielp Stolk bij het beschilderen en beletteren van verkiezingsborden voor de PSP. Tijdens een scholingsweekend in Bergen aan Zee in oktober 1964 ontmoette hij een in een groot leren jack gestoken lid van de afdeling Amsterdam, Peter Bronkhorst geheten. Aangezien leren kleding onder de pacifistisch-socialistische jongeren eerder uitzondering dan regel was, koesterde de Zaandammer meteen ‘grote sympathie’ voor de Amsterdammer.

Evenals Stolk was Bronkhorst een kind van de bevrijding en afkomstig uit een ‘rood nest’.¹⁸ In zijn op schrift gestelde, sterk geromantiseerde herinneringen heeft Bronkhorst beschreven hoe hij met zijn twee broers de eerste naoorlogse jaren doorbracht in een verkrot arbeidershuisje in de Eerste Helmersstraat. Vanaf zijn jongste jaren had deze zoon van een Duitse moeder zijn vuisten leren gebruiken in de straat-tegen-straatgevechten rond de nog niet geruimde bunkers op het Museumplein. Bronkhorst was een typisch Amsterdams lieverdje dat voetbalde bij De Spartaan en ook een poosje met een aantal vrienden in een eigen band speelde, The Swallows.¹⁹

Voor kleine vergrijpen kwam Peter herhaaldelijk in aanraking met politie en justitie en op zestienjarige leeftijd draaide hij voor een inbraak zelfs enige tijd de cel in. Zijn uiterlijk en gedrag leken sterk op het in de media gecreëerde stereotype van de gecriminaliseerde randjongere, de nozem, maar de paradox was dat dit ‘boefje’ van huis uit ook een sterk politiek bepaald normbesef had meegekregen.

Na het uitgebreid lager onderwijs (ulo) koos Bronkhorst voor het drukkersvak. Een combinatie van vier dagen praktijk in een drukkerij en een dag naar de Grafische School lag hem wel. Als kind was hij naar eigen zeggen gefascineerd door houten blokjes met rijen rubberlettertjes. Op school gingen zijn persoonlijk gedrukte anti-communistische manifesten de klas rond, waarbij hij zich de kunst der politieke verleiding, althans in zijn herinnering, snel eigen maakte: ‘Er stond niet zóveel op. Iets van IACO, de Internationale Anti-Communistische Organisatie, of de NO WAR-drukletters op kleine velletjes papier. Ik organiseerde er verkiezingen mee, waarop alle bestaande politieke partijen stonden genoteerd, maar ook de IACO of NO WAR partij van mij. Een ijslollie werd beloofd aan hen die op mijn partij stemden.’²⁰

Zijn typografische opleiding vertaalde Bronkhorst naar politieke betrokkenheid bij de PSJW. De leerling-drukker schreef in Ontwaakt over de ‘krampachtige Amerikaanse stuiptrekking voor het behoud van een harer steunpunten’ in Zuidoost-Azië, lang voordat de oorlog in Vietnam uitgroeide tot een wereldwijde actualiteitenkwestie. Bronkhorst functioneerde aanvankelijk prima binnen de PSJW en werd in 1964 zowel redactiesecretaris van Ontwaakt als ook propagandist voor de afdeling Amsterdam.

In tegenstelling tot Stolk gaf Bronkhorst ook op internationaal gebied zijn ogen goed de kost. In 1963 liftte hij naar de jaarlijkse antiatoomdemonstratie in Brussel, weliswaar geen Aldermaston, maar nog altijd spectaculairder dan de Nederlandse marsen. In de massa op een zonovergoten plein maakte hij een praatje met een ‘opvallend rood geklede’ zanger in wie hij Jacques Brel herkende.

Voor alles gold Bronkhorsts betrokkenheid bij de pacifistisch-socialisten het periodiek Ontwaakt. De leerling-drukker gooide zijn ziel en zaligheid in dit magazine, waarvan de realisatie veel tijd opslokte. De combinatie van drukker overdag en activist ’s avonds bleek erg zwaar. Iedere maand opnieuw de inhoud vastleggen, kopij typen, teksten plakken en knippen en vervolgens urenlang stencilen, vouwen en nieten. In februari 1965 gaf Bronkhorst er de brui aan, niet alleen vanwege het vele handwerk, maar ook omdat hij al het vergaderen en de functiecultuur met stalinistisch klinkende ‘PoKo’s’ (politiek kommissarissen) meer dan beu was. Zowel typograaf Bronkhorst als boekhouder Stolk had hier na werktijd geen behoefte aan. Contributie betalen kwam al helemaal niet in hun hoofd op. Beiden hebben ongetwijfeld veel opgestoken binnen deze zelfstandige en kleinschalige politieke groepering, maar met eindeloze ideologische beschouwingen en serieuze scholingen hadden ze weinig op. Stolk was van mening dat er te weinig aan ‘direkte aktie’ werd gedaan en Bronkhorst vond dat er te veel werd ‘gesoebat’ over ‘ingewikkelde statuten en huishoudelijke reglementen’.²¹ Graag wilden ze met een clubje gelijkgezinden een bijdrage leveren aan de realisering van hun idealen voor een betere wereld, maar dan wel op een informelere manier.

Naar Amsterdam

Onafhankelijk van elkaar richtten Roel van Duijn en Rob Stolk zich in toenemende mate op Amsterdam. De hoofdstad trok hen om velerlei redenen aan: er heerste een aanlokkelijk klimaat van vrijheid en grootsteedse anonimiteit, er was een bloeiend cultureel-intellectueel leven en een bruisend uitgaanscircuit. Tegelijkertijd kwamen ze meer en meer in de ban van het anarchisme, een belangstelling die aan de basis zou liggen van hun ontmoeting begin 1965.

In een terugblik heeft Van Duijn zijn vertrek naar Amsterdam na afronding van zijn eindexamen gymnasium alfa in de zomer van 1963 kernachtig gemotiveerd: ‘Amsterdam is een concentratie van mensen die streven naar een nieuwe samenleving, zonder zich aan te passen.’22 Aanvankelijk werd zijn leefmilieu er bepaald door zijn oude Haagse vrienden die evenals hij de Residentie de rug hadden toegekeerd, zoals Hans Korteweg (die al verschillende baantjes achter de rug had) en studenten Peter Schröder, Gert-Jan van der Hout en Eckart Dissen. En met zijn lief Carla Kuit ging hij er samenwonen. Zijn eerste studiejaren waren vooral een periode van verkenning; naast zijn studie kunstgeschiedenis bezocht hij ook colleges Russisch, Italiaans en filosofie. Van Duijn meldde zich aan als lid van Politeia, maar bij deze vereniging van sociaal-democratische studenten vond hij zijn draai niet. Vaker was hij te vinden in het schaakcafé op het Leidseplein en bij het Vereenigd Amsterdamsch Schaakgenootschap (VAS).

In de pauze van een college over Kant maakte hij kennis met Robert Hartzema. Deze geboren Amsterdammer had zijn puberteit doorgebracht in Alphen aan den Rijn, waar zijn vader een belangrijke functie bekleedde bij uitgeverij Samsom. In een terugblik op deze periode omschreef Hartzema zichzelf als iemand die – nadat hij zijn vaders boekenkast had verslonden waarin hij werken aantrof over de Amerikaanse beats en het zenboeddhisme – in ‘totaal verzet’ was gekomen tegen school en ouders. In de zomervakanties liftte hij naar Zuid-Europa en gedurende het schooljaar trok hij in de weekends naar zijn geboortestad, met het Stedelijk Museum en het Leidseplein als geliefde pleisterplaatsen. Naar eigen zeggen kwam zijn ‘persoon-lijke bevrijding’ in 1964 toen hij in Amsterdam ging studeren en hij zijn hart ophaalde bij kunstgeschiedenis en filosofie. Tussen Van Duijn en Hartzema ontspon zich zoiets als cameraderie. Op verzoek van Roel liep Robert weleens mee op in een protestmars, omdat hij het scanderen van leuzen, de aanwezigheid van politie en de beleving van de optochten ‘wel spannend’ vond.²³

Vergeleken met de provincie was er in Amsterdam genoeg te beleven. In gezelschap van Jaap de Jong laafde Rob Stolk zich in toenemende mate aan de hoofdstad, niet om te studeren, maar om te feesten en zich onder te dompelen in subculturen. De Jong introduceerde hem in een culturele omgeving met als uitvalsbasis een pand in de Reyer Anslostraat, een zijstraat van de Overtoom. Zoals de PSJW in de eerste plaats een politieke omgeving was waar Stolk geestverwanten als Bronkhorst leerde kennen en waar hij in aanraking kwam met een bepaalde vorm van politiek bedrijven, zo is het Reyer Anslomilieu te beschouwen als een overwegend culturele omgeving waar hij enkele belangrijke vrienden maakte, die later met hem mee zouden trekken naar Provo.

Hier ontmoette hij in de eerste plaats Garmt Kroeze, een al wat oudere boerenzoon uit Groningen die in de jaren vijftig als leraar zijn brood had verdiend, maar allengs op zijn school was afgeknapt, of de school op hem, dat is nooit duidelijk geworden. In ieder geval was Kroeze naar de hoofdstad uitgeweken, waar hij als classificeerder in de haven werkte en waar hij de arbeider in zichzelf ontdekte. Zijn intellectuele beschouwingen fascineerden Stolk en, andersom, diens blonde krullen intrigeerden Kroeze.²⁴

Ook tussen Stolk en Robert Mulder ontspon zich een vriendschap. Deze geboren Leeuwardenaar paradeerde door Amsterdam als was hij een gedecoreerd generaal, gelet op het aantal speldjes op zijn jasje. Voor Stolk zelf waren deze antiatoombuttons, zo herinnerde hij zich achteraf, een soort ‘fetisj’ waarmee hij zijn ‘anders-zijn’ kon aantonen. Mulder was een globetrotter die deelnam aan demonstraties zoals andere jongeren jazzkelders bezochten of naar de bioscoop gingen. In 1963 had hij de sfeer van Aldermaston geproefd om die nooit meer te vergeten, niet alleen omdat hij voor het eerst tussen duizenden demonstranten liep en met allerlei nationaliteiten in aanraking kwam, maar ook vanwege de avontuurlijke overnachtingen in schoollokalen en tenten. De antiatoommars bleek een ideale ambiance voor kortstondige romances en de combinatie van politiek en romantiek beviel Mulder zo goed dat hij ruim een jaar lang in Engeland zou blijven. In een anarchistische wooncommune in de Londense wijk Notting Hill vond hij onderdak en verrichtte hij hand- en spandiensten voor de plaatselijke afdeling van het Committee of 100.

Uit Engeland nam Mulder behalve sfeerrijke anekdotes en een adressenbestand ook zijn ervaringen met directe actie mee. In discussies met Stolk en Kroeze vertelde hij graag over de Engelse pacifisten en anarchisten die in zijn ogen veel activistischer waren dan hun Nederlandse collega’s. Mulder vond het verfrissend dat ze niet alleen nadachten over hoe de maatschappij er idealiter zou moeten uitzien, maar dat ze ook experimenteerden met alternatieve, kleinschalige structuren, zoals woongroepen en wijkcomités.²⁵

Veruit de opvallendste figuur uit het Reyer Anslomilieu was een frêle jongen uit Den Haag, Hans Tuynman, van wie De Jong zich herinnerde: ‘Hij had een soort literaire belangstelling die ongelooflijk was. Ja, echt gedichten en zo. En hij had een soort Bomans-achtige intonatie en ook een soort humor die daarop leek, alleen dan niet zo burgerlijk-katholiek. Maar toch wel herkenbaar grappig.’²⁶ Volgens betrokkenen bestookte Tuynman, rad van tong, Stolk met eindeloze beschouwingen over favoriete schrijvers en denkers als Camus, Claus, Sartre en Nietzsche, terwijl de Zaandammer dit intellectualisme confronteerde met uitspraken over detectiveauteurs.

Van alle personen die Stolk in de Reyer Anslostraat ontmoette, beantwoordde Tuynman het meest aan het stereotype van de beatnik. De mulo had hij met veel moeite afgerond, niet eens zozeer vanwege een gebrek aan intellectuele capaciteiten maar simpelweg omdat het gestructureerde schoolleven hem niet lag. Liever was en leefde Tuynman On the Road. Nu eens in Zwitserland, dan weer op Sicilië, zwierf hij rond en verrichtte hij vrijwilligerswerk. In Den Haag vond deze verpersoonlijking van antistructuur geen rust, zoals hij later met veel gevoel voor overdrijving in Full-time provo optekende: ‘In die vijf jaar ben ik er mislukt op ongeveer tien scholen, in circa twintig beroepen. Diverse verhoudingen werden grandioze mislukkingen. Ik werd er goedgekeurd voor militaire dienst, waarna ik na een twee-maandelijks verblijf in Nijmegen mislukte voor koningin en vaderland, om in Den Haag afgekeurd te worden. Ik mislukte als stamgast van café “de Sport” en tevens als alkoholist.’²⁷ Amsterdam daarentegen oefende een grote aantrekkingskracht op hem uit, zonder dat hij precies wist waarom: ‘Ik ging er op de bonnefooi naartoe.

Dat was mijn eerste kennismaking met Amsterdam. Een grote stad, die verschrikkelijk hard was. Ik kende hier geen mensen en wilde tòch naar Amsterdam, want ik had gehoord, dat er van alles gebeurde daar. Dat was na het lezen van het blad Twen.’²⁸

Hans Tuynman was in 1942 ter wereld gekomen in Nederlands-Indië. Zijn vader, hoofdonderwijzer van beroep, kwam tijdens de Japanse inval om het leven. Samen met zijn moeder en oudere zuster werd Tuynman, nog maar een zuigeling, geïnterneerd in Lampersari, nabij Semarang. Ze overleefden het jappenkamp en brachten de jaren 1946-1949 in het hun onbekende Nederland door. Tuynmans moeder hertrouwde met mr. Rijkee, letterlijk en figuurlijk een man van gezag. De verhouding tussen hem en zijn stiefzoon was gespannen en verklaart wellicht mede het ongebonden gedrag dat Tuynmans leven zou karakteriseren. Omdat Rijkee tot landrechter in Hollandia (Nieuw-Guinea) werd benoemd, verhuisde het gezin opnieuw overzee. Na de pensionering van Rijkee, begin jaren vijftig, repatrieerde de familie definitief naar Nederland. Tuynmans moeder scheidde van de rechter en trouwde later opnieuw. Met zijn tweede stiefvader zou Hans een beduidend betere verstandhouding ontwikkelen, maar echt aarden in Nederland kon hij niet. Volgens zijn zus vond Hans werken tijdverspilling en geld onbelangrijk.²⁹ Gestoken in buitenissige uniformjasjes en met zijn zwarte sikje leek hij op een wandelende operette, maar dan wel een waarbij de ogen altijd schuilgingen achter een zware donkere bril.

Reyer Anslo, dat waren de politiek activist Mulder, de verbitterde homoseksuele leraar-arbeider Kroeze en een stadsindiaan genaamd Tuynman. Een opmerkelijk gezelschap. Met hen, en met Jaap de Jong, trok Stolk naar de demonstratie tegen de NAvo-taptoe in juli 1963 in het Olympisch Stadion. Tientallen activisten demonstreerden tegen de deelname aan deze muziekuitvoering van militaire bands en kapellen uit Portugal, een land dat in hun ogen door een rechtse dictatuur geregeerd werd. Tijdens deze demonstratie maakten Stolk en zijn vrienden voor het eerst kennis met de wapenstok. De wijze waarop de politie optrad, bracht veel beroering teweeg en nestelde zich onwrikbaar in het collectieve geheugen van links-activistisch Nederland.

Anarchisme als inspiratiebron

Parallel aan hun vestiging in en oriëntatie op Amsterdam gingen Van Duijn en Stolk zich interesseren voor het (Nederlandse) anarchisme. Deze ontwikkeling is zowel te begrijpen vanuit hun activiteiten in de Ban-de-Bombeweging en PSJW als uit de wijze waarop zij in het leven stonden. Historisch gezien was het anarchisme een politieke beweging die haar hoogtijdagen had gekend in de negentiende eeuw, met een opflakkering in het Interbellum. Na de Tweede Wereldoorlog leidden de verloochenaars van ieder staatsgezag een marginaal bestaan. In deze situatie kwam tegen het einde van de jaren vijftig verandering toen, in het kader van het protest tegen de dreiging van nucleaire vernietiging het anarchisme opbloeide.

Aanvankelijk was het de antiatoombeweging die een protesthouding onder jongeren had belichaamd en gekanaliseerd, maar al snel waren de marsen voor de vrede een machteloos ritueel gebleken. Onder invloed van het Britse Committee of 100 en uit afkeer van gevestigde organisaties oriënteerden sommige jongeren, onder wie de toekomstige grondleggers van Provo, zich op het anarchisme. Hun revolte was in eerste instantie een persoonlijke: ze voelden zich met het anarchisme verwant omdat dit de enige stroming was waarin het individu de boventoon voerde en die iedere collectieve dwang verwierp. Ze lazen het werk van anarchistische aartsvaderen als Max Stirner, Pierre Joseph Proudhon, Michail Bakoenin en Pjotr Kropotkin. Ze konden er wellicht een mondvol over meepraten, maar echt ver ging hun ideologische oriëntatie in dit opzicht nooit. Ze beleefden het anarchisme vooral als een avontuurlijke manier van leven. Anarchisme symboliseerde een protesthouding tegen alles wat rigide was en wat streefde naar overheersing. Tegenover de burgerlijke moraal van orde en netheid stelden zij het mysterie van het creatieve, individuele genie.

Zolang hij nog in Zaandam woonde, werkte Stolk op zijn eigen manier aan het realiseren van zijn dromen over concrete actie op kleinschalige, lokale basis. Daartoe riep hij de Anarchistische Werkgroep Zaandam in het leven. ‘Natuurlijk wist ik geen flikker van het anarchisme af. Ik ben toen nog bij de Arbeiderspers geweest om te vragen of ze daar een boekje over het anarchisme hadden’, aldus Stolk in een terugblik.³⁰ Via deze uitgeverij kreeg hij niet alleen literatuur over anarchisme maar tevens het redactieadres van het Rotterdamse weekblad De Vrije. Inspiratie haalde de garageboekhouder onder andere uit Van Christen tot Anarchist van de door hem bewonderde Ferdinand Domela Nieuwenhuis, de charismatische oervader van het Nederlandse anarchisme. Stolk nam ook contact op met Wim de Lobel van De Vrije, die zich dit jaren later nog goed herinnerde: ‘Hij was één en al enthousiasme. Ik werd regelmatig door hem opgebeld en telefoongesprekken van een uur of langer waren heel gewoon.’³¹

Achteraf, in een kranteninterview, vermeldde Stolk dat de Anarchistische Werkgroep Zaandam twaalf Zaankanters omvatte en vier personen ‘uit de omgeving’, alle in de leeftijd van zeventien tot 25 jaar, onder wie een timmerman, middelbare scholieren, studenten en een kantoorbediende: ‘Zij zijn het niet alleen oneens met de huidige toestand, maar willen er ook wat tegen doen en wensen bepaald geen halve maatregelen. Doel van alle acties is een levensbeschouwelijke stellingname tegen iedere samenleving, die gebaseerd is op machtsinstanties, te bevorderen.’ Hij vermoedde dat er ongeveer vijftig sympathisanten waren en schatte het aantal ‘anarchistisch denkenden’ voor heel Nederland op ongeveer tienduizend. In een politieke revolutie geloofde hij niet, dat was hoogstens iets voor een ‘volgende generatie’. Zijn werkgroep werkte op een andere manier en trachtte zowel het ‘wettelijk gezag’ te ondermijnen als ‘de moraal, die na 20 eeuwen christendom gevestigd’ was, teniet te doen.³²

Voor Stolk lagen zijn activiteiten, of het nu in Zaandam of Amsterdam was, of het zijn betrokkenheid bij de anarchistische werkgemeenschap of het Reyer Anslomilieu betrof, onontwarbaar in elkaars verlengde: ‘De mensen die zich bogen over deze akties en politieke uithoeken, hadden over het algemeen dezelfde lol en smaak, en omgekeerd waren mensen met dezelfde lol en smaak ook makkelijk voor anarchistische romantiek te winnen.’³³

Rondom De Vrije

Van Duijns belangstelling voor het anarchisme was niet alleen het resultaat van zelfstudie. Belangrijk voor zijn ontwikkeling op dit gebied in de jaren 1962-1965 was Gert-Jan van der Hout. Deze schoolvriend was via zijn vader goed ingevoerd in de ideologisch-historische achtergronden van het anarchisme. Van Duijn zocht contact met verschillende stromingen van het Nederlandse anarchisme zoals die vertegenwoordigd werden door de drie belangrijkste bladen, De Vrije (dat hij kende uit zijn Ban-de-Bomperiode), Recht voor Allen en Buiten de Perken. In dit laatste blad publiceerde hij in oktober 1964 een uitgebreide kroniek over ‘zijn’ Ban-de-Bomgroep. Enkele maanden tevoren had hij De Lobel van De Vrije geschreven over zijn interesse voor het blad, waarbij hij tevens had vermeld vertaalwerk te willen verrichten. Met zijn vrienden Carla en Gert-Jan ging Van Duijn op bezoek bij De Lobel, wiens vrije tribune een kwaliteits-impuls van deze serieuze, kritische jongeren goed kon gebruiken.

Op een bijeenkomst van Vrije Socialisten in Laren, november 1964, baarden Van Duijn en Van der Hout opzien door de stellingname dat het bij toekomstige acties vooral om het beoogde effect diende te gaan: ‘De vraag: geweld of geen geweld, is van secundair belang. Als wij handelen, zullen wij ons eerst afvragen hoe onze aktie het maksimale resultaat kan hebben. Als dat door het gebruik van geweld is zullen wij dat niet nalaten, al geven wij in ’t algemeen de voorkeur aan geweldloosheid.’³⁴ Ze verweten de anarchisten hun gebrek aan actuele maatschappelijke analyse en vooral ook het afwezig zijn van iedere vorm van pakkende acties en prikkelende initiatieven. Rituelen als paasmarsen, pinkstercampings, antiatoomdemonstraties en solidariteitsverklaringen met buitenlandse anarchisten in nood zouden de wereld niet in beweging brengen. Een werkelijk anarchistische houding lag niet in het napraten van wat Domela Nieuwenhuis en Bart de Ligt in hun tijd meenden, maar in het ‘zèlf denken en zèlf handelen’, hier en nu, vanuit de actualiteit.

Toen het weekblad De Vrije in januari 1965 een kleine facelift onderging en in een maandblad veranderde, werden Gert-Jan van der Hout en Roel van Duijn in de redactie opgenomen. Dit gold ook voor een andere nieuwkomer, Arthur Mendes-Georges. De jonge vrienden probeerden nu intern hun ideeën te verwezenlijken. Ze schreven over actuele maatschappelijke problemen en wierpen een oriënterend hengeltje uit naar de culturele avant-garde uit het begin van de twintigste eeuw. Terwijl Van der Hout een warm pleidooi hield voor directe actie inzake het urgente probleem van de woningnood en jongeren opriep te gaan wonen in voor sloop bestemde huizen, sloeg Van Duijn een brug naar zichzelf, tussen de student kunstgeschiedenis en de politiek activist, door het dadaïsme als een anarchistische beweging te karakteriseren.

Zijn redacteurschap leidde er tevens toe dat Van Duijn in aanraking kwam met verschillende jongeren die, aangetrokken door de anarchistische romantiek, naar De Vrije schreven voor informatie of een abonnement. Een van hen was Martijn Lindt: ‘Ik herinner me nog dat ik heel blij was toen ik dat ontdekt had, dat dat bestond, echt in een soort juichstemming van: nu gaat het ware leven beginnen, dit is het eerste lichtpunt in de grauwheid tot dusver ervaren.’³⁵ Deze Amsterdammer uit Zuid had in de voorlaatste klas van het Spinozalyceum uit de geschiedenisles het historisch anarchisme leren kennen. Gefascineerd door het onderwerp en aangemoedigd door zijn leraar, schreef hij een werkstuk over de Spaanse Burgeroorlog. Lindt verdiepte zich nu ook in de geschiedenis van de anarchistische beweging: ‘Het woord libertair sprak mij aan, dus ik ging dat als het ware nieuw leven inblazen, op een speelse manier, gewoon met tekeningetjes, maar ook met serieuze dingen, de toestand op school.’ In zijn eindexamenjaar, 1964-1965, vulde hij een eigen anarchistisch blad, De Libertair, dat in een oplage van één handgeschreven exemplaar de klas rondging.³⁶

De nieuwe opzet en aanpak van De Vrije wierpen vrucht af, maar eenzelfde succes was niet weggelegd voor de onderlinge verhoudingen op de vernieuwde redactie. Vanaf het begin heerste er een gespannen sfeer, die Wim de Lobel zich als volgt herinnerde: ‘Roel en Gert-Jan waren min of meer bereid om de barrikaden te beklimmen, terwijl de anderen het propagandistisch en theoretisch wilden houden. Zelf signaleerde ik dat Georges en Roel zich verhielden als water en vuur, maar dat dit bij Georges meer in de persoonlijke sfeer lag.’³⁷ Een botsing bleef niet uit en al bij de tweede vergadering, ten huize van Van der Hout, spatte de redactie uit elkaar.

Het struikelblok werd door Van Duijn zelf aangedragen middels een interview met een markante Mokumer, de even gekke als beroemde restauranthouder Nicolaas Kroese. De mystiek-religieuze sfeer waar dit vraaggesprek van getuigde, werkte als een splijtzwam in de redactie. In een verhit debat stonden Roel en Gert-Jan lijnrecht tegenover de overige redactieleden die het magische universum van de uitbater van restaurant D’Vijff Vlieghen maar moeilijk met hun opvattingen over anarchisme konden rijmen. In De Lobels herinneringen liepen de emoties die avond zo hoog op dat Mendes-Georges de bijeenkomst verliet met de woorden: ‘Zo werk ik niet meer samen!’ Mendes-Georges haakte af bij de vergadering, maar het was Van Duijn die vervolgens de eer aan zichzelf hield en de redactie verliet, daarin gevolgd door zijn trouwe kameraad Van der Hout. In zijn terugblik betreurde De Lobel deze ‘jammerlijke’ gang van zaken aangezien Van Duijn zich ‘zeer actief’ had getoond en ‘heel wat’ abonnees voor het blad had weten te werven.

De jonge Hagenaar heeft nog geprobeerd het interview met Kroese te slijten aan de Wereldkroniek, maar de redactie wilde er niet aan. Hoezeer dit nooit gepubliceerde artikel voor Van Duijn van belang was, blijkt niet alleen uit de publicatiedrang, maar ook en vooral uit de tekst zelf. Uit de sfeerschets spreekt een groot blijk van verwondering over en bewondering voor de raadselachtige Kroese:

Wij zitten tegenover Kroese. Hij praat op serieuze toon en zonder ophouden. De sfeer van de dikke man, het kaarslicht, het spelonkachtige vertrek, de vreemde tabellen en afbeeldingen is zeer indrukwekkend, mystiek. Zijn wonderlijke theoriën en fantasiën doen hem lijken op een middeleeuwse alchemist. […] Kroese lijkt een dwaas. Maar zijn de dwazen niet de ware Klazen?³⁸

In Kroese ontmoette hij voor het eerst een persoon die blijk gaf de techniek te beheersen waarmee een complex van beelden kon worden opgeroepen en dat sloeg aan, gelet op de bekendheid die Kroese hiermee had verworven. Zelf zou Van Duijn achteraf zijn belangstelling voor dergelijke stadsfiguren – onder wie ook Robert Jasper Grootveld – verklaren door zijn ontdekking van de Russische revolutionair Sergej Netsjajev, die een verbinding tussen revolutionairen en stadsfiguren had gepropageerd.

Door de artikelen die hij schreef, in de discussies met Van der Hout, in de kritiek die hij uitte op de heersende mentaliteit en bestaande actievormen bij de linkse beweging en door het conflict met De Vrije, was Van Duijn er begin 1965 in elk geval van overtuigd geraakt dat hij een eigen podium diende op te richten. In maart van dat jaar benaderde hij Recht voor Allen, orgaan van de Federatie van Vrije Socialisten, en vroeg om medewerking en financiële steun voor een nieuw op te richten jeugdorgaan. Redacteur Theo Harsman reageerde enthousiast, gaf hem enkele tips voor potentiële drukkers en vroeg van zijn kant of Van Duijn zich bij de Vrije Socialisten wilde aansluiten. Dit laatste was natuurlijk niet de bedoeling, maar Van Duijn woonde in deze periode toch enkele vergaderingen bij.

Zijn blad kwam nog niet van de grond, maar intussen las en schreef hij veel en hield hij ook enkele lezingen waarin hij zijn ideeën voor een nieuwe weg ontvouwde. Voor het eerst trad hij met zijn gedachten over anarchisme en vernieuwing naar buiten in het Sociaal-Religieus Debatcentrum in de Raamstraat. Hier verkondigde Van Duijn de prikkelende stelling dat anarchisten niet langer op de revolutie hoefden te hopen, maar dat hun enige overgebleven wapen ‘de provokatie van de autoriteiten’ was.³⁹ Zijn uiteenzetting raakte klaarblijkelijk een gevoelige snaar, want ze leidde tot een woordenwisseling met Rudolf de Jong, redacteur van Buiten de Perken. En dat was precies Van Duijns bedoeling. Het debatcentrum stond bekend als een dynamische verzamelplaats voor ‘zachtmoedige discussianten’, jonge en oude anarchisten, spinozisten, orthodoxen, Jehova’s getuigen, adepten van Lou de Palingboer als ook socialisten en pacifisten. Wekelijks kruiste in de Raamstraat een bonte verzameling truien, kale confectiepakjes, leren jasjes en Waterloopleinoutfits de degens met menig gereputeerd spreker. Velen waren Van Duijn al voorgegaan, zoals Simon Vinkenoog, de anarchist Anton Constandse (over seksuele hervorming), dr. Stikker (over zonnewendingen), psycholoog M. van Praag (over Jezus de Nazarener) en Robert Jasper Grootveld (over zichzelf).⁴⁰

De Raamstraat is te beschouwen als een belangrijke pleisterplek voor ‘andersdenkenden’, een van die locaties in de maatschappelijke marge waar try-outs konden plaatsvinden voordat een stroming in de openbaarheid trad. Hier kwam een Who is Who van personen over de vloer die elkaar later in Provo zouden ontmoeten: Luud Schimmelpenninck, Maarten Visser, Janhuib Blans, Olaf Stoop en Jaap Berk. Ook Rob Stolk woonde vanaf 1964 regelmatig lezingen bij en kwalificeerde ze als ‘vreselijk emotioneel en scherp’. Er had een ‘interessant politiek debat’ plaats dat in de ‘officiële politieke wereld’ allang verdwenen was.⁴¹

Na zijn optreden in de Raamstraat hield Van Duijn in april een inleiding ‘Wat is anarchisme?’ voor de politieke debatclub van het Spinozalyceum, waar hij via zijn contact Martijn Lindt was binnengekomen. Tegenover de scholieren sprak Van Duijn over de klassieke anarchistische idealen, Spanje als belangrijkste ervaring met anarchie, en de verschillen met het marxisme. Hij eindigde zijn lezing met een uitswinger over het anarchisme anno 1965, waaruit blijkt dat zijn ideeën over de ‘provokatie’ als tactiek langzaam vorm kregen:

Helaas zijn we niet meer in staat een revolutie door te voeren, daarvoor heeft het anarchisme te veel aanhang verloren. Wat kunnen we nog doen? Provoceren. Deze autoritaire, kapitalistiese, burocratiese, militaristiese wereld te provoceren. Provoceren, omdat we weten dat we deze wereld niet meer veroveren kunnen. Kapitalisme en marxisme hebben deze wereld al teveel verziekt. Een atoom-oorlog kan er elk moment een einde aan maken. De mens als zelfstandig individu is prakties vermoord. Hij is een geleide, een onderworpene, een konsument, een plastic-mens. Klappen uit delen zolang het nog kan: dat is de aktualiteit van het anarchisme.⁴²

In dergelijke bewoordingen trokken Van Duijn en Van der Hout opnieuw flink van leer tegen het anarchistische establishment, ditmaal in Bornerbroek, onder de rook van Almelo. In het lommerrijk gelegen Natuurvriendenhuis Krikkenhaar verzamelde zich op 3 en 4 april de crème de la crème van de Nederlandse anarchistische beweging voor het jaarlijkse congres van de Federatie van Vrije Socialisten. De opinie van de aanwezige jongeren was voor het oudere gezelschap inhoudelijk nogal ‘verwarrend’. De Hagenaars uitten hun kritiek net zoals ze dat bij De Vrije gewend waren: recht voor zijn raap. Ze vonden Recht voor Allen onleesbaar’ en ‘te moeilijk’, waarbij ze overigens moesten toegeven dat ze ‘te weinig tijd’ hadden om het blad echt goed te lezen. Van Duijn kondigde tijdens dit weekend aan dat hij van plan was met een eigen jongerentijdschrift naar buiten te treden.⁴³

De activistische ideeën van Van Duijn sloegen niet helemaal aan bij de oudere anarchisten. In een brief beklemtoonde Theo Harsman dat anarchisme toch vooral een kwestie van lange adem was: ‘Het anarchisme is een geestelijk groeiproces […] en het zal eens tot ontluiking komen als de mensheid de atoomdood weet te voorkomen.’ Van Duijn moest zijn nihilistische visie nog maar eens overdenken en, om zijn intellectuele voortgang te bespoedigen, toch vooral De zelfstandige mens van Erich Fromm erop naslaan.⁴⁴ Zoveel intellectueel geduld en interesse in de psychologie der ethiek zou Van Duijn niet tonen, zeker niet nadat hij met Rob Stolk in aanraking was gekomen.

Barst maar!

Namens zijn Anarchistische Werkgroep Zaanstreek had Rob Stolk begin 1965 naar De Vrije geschreven en vermeld dat hij nu met plannen rondliep een anarchistisch tijdschrift voor jongeren op te richten. Per omgaande ontving hij een schrijven van een van de redacteuren, Roel van Duijn, waarin deze opmerkte dat hij met hetzelfde plan rondliep en meteen voorstelde hun krachten te bundelen.

Achteraf heeft Van Duijn onderstreept wat hij in Stolk zag: ‘Een opstandige jongen, aktief in de Ban-de-Bombeweging en blijkens veel positieve reakties begiftigd met veel seksappeal. Een sympathieke lefgozer, in staat om veel jongens om zich heen te enthousiasmeren.’⁴⁵ Van zijn kant getuigde Stolk dat hij aanvankelijk nogal sceptisch was, niet in het minst door de toon die Van Duijn aansloeg: ‘Hij had ook bepaalde plannen en vond dat we maar eens moesten praten. Zijn brief beviel me niet zo erg. Hij was nogal autoritair gesteld, maar na een tweede brief zijn we toch maar eens met zijn groepje gaan praten.’⁴⁶

Dit gesprek heeft waarschijnlijk eind maart of begin april 1965 plaatsgehad in café Luba op de hoek van de Looiers- en Lijnbaansgracht. Welke personen precies aanwezig zijn geweest, is eveneens onduidelijk; verschillende ooggetuigenverslagen geven op dit punt geen uitsluitsel. Het staat echter vast dat in Luba twee vriendengroepen elkaar ontmoetten. Enerzijds Rob Stolk met Garmt Kroeze en nog twee vrienden uit het Zaanse, anderzijds Roel van Duijn en zijn Haagse kameraden onder wie Willem-Jan Stevens, Gert-Jan van der Hout, Eckart Dissen, Frank Nieuwenhuis alsook de Amsterdammer Martijn Lindt, die het allemaal ‘ontzaglijk samenzweerderig’ vond.

En avontuurlijk was de bijeenkomst ook: twee groepen jongens, van wie het merendeel niet uit Amsterdam afkomstig was en elkaar niet kende, maar die allemaal gecharmeerd waren van de gedachte aan een anarchistisch tijdschrift. De neuzen wezen in dit opzicht in dezelfde richting, maar toch zouden ze het café verlaten zonder dat er van een samengaan sprake was. Volgens Van Duijn vonden Stolk en zijn vrienden de Haags-Amsterdamse combine ‘te intellektualisties’.47 Hoewel hij zich niet altijd op zijn gemak voelde tussen intellectuele strebertjes, kon Stolk goed met hen overweg. Meer moeite had hij met de hautaine opstelling van Van Duijn: ‘Hij stelde voor dat hij de hoofdredacteur zou worden en ik uitgever (administrateur, want ik was boekhouder). Dit vonden wij nou niet bepaald een anarchistisch uitgangspunt. Waarop wij besloten aanvankelijk onze eigen weg te gaan.’⁴⁸ Of het werkelijk te veel intellectualisme of te weinig anarchisme is geweest, doet aan de uitkomst van de bijeenkomst niets af. Van samenvloeien was vooralsnog geen sprake, van samenwerking daarentegen wel, zij het op bescheiden schaal.

Na de bijeenkomst in Luba ging Stolk aan de slag om zijn droom van een onafhankelijk en kritisch tijdschrift te realiseren. Medio april was het zover, en verscheen in een oplage van driehonderd exemplaren het tijdschrift Barst. Alles was tot in de puntjes verzorgd. Stolk, kien op mooie vormgeving en met oog voor verzorgde presentatie, had zelfs briefpapier laten drukken. De omslag was een ontwerp van zijn broer Swip, voor het binnenwerk en overige lay-out zorgde hijzelf. Voor het inbranden van illustraties (waartoe speciale stencils benodigd waren) had hij een beroep gedaan op De Vrije en voor het stencilen zelf kon hij terecht bij een bevriende PSP’er uit de Zaanstreek, die in het bezit was van een stencilmachine. De jongste revolutie kon nog niet zonder de hulp en kennis van oudere revolutionairen.

De tekst op de omslag van Barst gaf duidelijk aan in welke richting de samenstellers het zochten: ‘Sociaal/cultureel tijdschrift op basis van een levensbeschouwing, die een zo onbegrensd mogelijke zelfstandigheid van elk individu beoogt en die elk maatschappelijk systeem, waarin plaats is voor geweld, dwang of autoritair gezag, verwerpt.’ Barst was geen politiek orgaan maar veeleer een existentieel georiënteerd blad waarin het individu als ‘vrije mens’ centraal stond. Er werd geen nieuwe filosofie verkondigd maar een pleidooi voor een nieuwe mentaliteit, die zou bestaan uit ‘een durven twijfelen aan alles, en een durven geloven in niets’. Iedereen was welkom: ‘De waarden en normen, waarmee wij door de wereld om ons heen worden geconfronteerd zijn aangepaste waarden, die niet echt bestaan. Wij willen op zoek gaan naar een eigen wijze, en wij willen de mensen om ons heen aansporen dat ook te doen.’ Zelfverwerkelijking, zonder belemmeringen zichzelf kunnen zijn, daar draaide het voor deze jongeren nadrukkelijk om: ‘Zoekend naar onze werkelijke behoeften, ons vrijmakend van twintig eeuwen Christendom, humanisme, feodalisme, kapitalisme en zo meer, hopen wij onze eigen waarde, onszelf te ontdekken.’

De vurig gewenste nieuwe mentaliteit werd zichtbaar in een afkeer van de ‘kunstmatig’ gecreëerde behoeftes van de consumptiemaatschappij die ‘verdoofden’ en ‘verontmenselijkten’. Hiermee doelde de redactie niet eens zozeer op producten als auto’s, brommers, televisietoestellen en koelkasten zelf als wel op de kwantiteit en de variëteit waarin ze op de markt werden gebracht. Het was nog maar de vraag of de mens deze onophoudelijke stroom steeds weer vernieuwde producten daadwerkelijk nodig had. Barst keerde zich niet zozeer tegen consumentenproducten als wel tegen de filosofie die achter het consumeren schuilging. Zelf konden de samenstellers hun ‘werkelijke behoeften’ nog niet duidelijk definiëren, maar die kwamen neer op een ‘groot, ruim, huis, goed onderwijs, objektieve voorlichting’ voor iedereen en op ‘kameraadschap, liefde’ alsmede een ‘onbelemmerd zichzelf kunnen zijn’. Stolk en de zijnen gevoelden niet de drang hun zienswijze te onderbouwen met politiek-ideologische zienswijzen. Hun visie op de maatschappij was een kwestie van gezond verstand en van een fijnzinnig gevoel voor menselijke verhoudingen. Daar kwam geen letter Marx of Marcuse aan te pas.

Om deze overtuiging onder de aandacht te brengen van een publiek dat de kleine kring van activisten ontsteeg, was spektakel nodig. Dit begreep de redactie maar al te goed en dus verklaarde ze met veel bravoure tegen de gevestigde orde te zijn. Ze zou niets nalaten deze omver te werpen en heilige huisjes omver te trappen, ‘reine tempels’ te bevuilen en oppositie te bedrijven, kortom: ‘Wij willen een barst zijn in deze gladde, de mens tot konsumptiemachine vernederende maatschappij, een barst die naar wij hopen zich spoedig zal verwijden tot een scheur, een breuk.’

Barst was met veel zorg en enthousiasme tot stand gekomen en leek een veelbelovende toekomst tegemoet te gaan. Toch bleef het bij een enkele uitgave van de Anarchistische Werkgroep Zaandam. De belangrijkste reden is dat Stolk Zaandam achter zich liet en naar Amsterdam verhuisde. Op 8 juni 1965 zette hij een punt achter zijn boekhoudersbestaan bij garage Does. In een interview met ‘zijn’ krant, De Typhoon, verklaarde hij de activiteiten van de Zaanse groep en Barst te willen coördineren met hetgeen in de hoofdstad gebeurde. Het vinden van geschikte woonruimte in de door woningnood geteisterde stad was niet makkelijk, maar Van Duijn stak hem de helpende hand toe. Stolk kon zijn intrek nemen op een kleine zolderverdieping aan de Jordaanse Karthuizersstraat 14, boven de tweekamerwoning waar Van Duijn en Carla Kuit waren neergestreken. Een nieuwe baan vinden kostte in deze jaren van economische hoogconjunctuur beduidend minder moeite en Stolk kon algauw aan de slag als inkoper bij een boekhandel.

De totstandkoming van Provo

Terwijl Stolk na de vergadering in Luba Barst produceerde, ging Van Duijn onverdroten door op zijn eigen wijze een blad tot stand te brengen. Naast financiële ondersteuning zocht hij een stencilmachine, zonder welke niets gerealiseerd kon worden. Theo Harsman van Recht voor Allen verstrekte hem het adres van collega-anarchist Henk de Groot, die in het bezit was van zo’n apparaat. Als naam voor zijn periodiek dacht Van Duijn aan Horzel. Hij beschouwde zichzelf als een ‘lastige horzel’ voor het ‘paard’ dat ‘de autoriteiten’ bereden. Maar zover zou het niet komen, in plaats van Horzel viel zijn oog op een pakkender benaming: Provo.

In een terugblik stelde Van Duijn dat hij op deze naam kwam toen hij in de krant las over de dissertatie van criminoloog Wouter Buikhuisen, Achtergronden van nozemgedrag. Dit proefschrift, dat in januari 1965 verscheen, was een studie naar het verschijnsel ‘nozemrelletjes’, een fenomeen waar Nederland midden jaren zestig steeds vertrouwder mee was geraakt. In algemene zin doelde Buikhuisen op vervelende gedragingen van opgeschoten jongeren jegens derden op straat, meer specifiek betrof het relletjes rond de jaarwisseling. Hij constateerde dat het begrip ‘nozem’ volstrekt was veralgemeniseerd: er vielen zowel jeugddelinquenten en asocialen als nihilisten en existentialisten onder.

Oorspronkelijk was ‘nozem’ een door de journalist Jan Vrijman in 1955 bedachte benaming voor lanterfantende Amsterdamse jongeren op de Haarlemmerdijk, Nieuwendijk en Nieuwmarkt. Hun gemeenschappelijk kenmerk was een zoektocht naar de ‘volstrekte levensvervulling’, sensatie en avontuur. Het was een levensfase die over het algemeen duurde totdat deze jongeren het ‘grote compromis’ met de maatschappij sloten, dat wil zeggen totdat ze een baan vonden en zich verloofden. Dit door Vrijman geschetste ‘romantisch-vitalistische beeld’ van de nozem evolueerde rond 1960 tot een normatief begrip, de personificatie van alles wat ouderen met betrekking tot jongere generaties als ongewenst beschouwden, tot afwijkende haardracht en kleding toe.

Aangezien Buikhuisen zich niet interesseerde voor nozem als emotioneel geladen verzamelnaam, maar voor jongeren die onmaatschappelijk gedrag vertoonden, bedacht hij een andere term, niet besmet met bijbetekenissen, maar wel wetenschappelijk verantwoord: provo. Deze onaangepaste jongere was overwegend afkomstig uit lagere maatschappelijke klassen en getuigde van een ‘begavingsniveau’ dat onder het gemiddelde lag. Hoewel provo’s positief tegenover hun arbeid stonden, kon dat niet worden gezegd voor studie of sport. Hun gedachtenwereld ging de directe kring waarin ze leefden niet te buiten, de toekomst interesseerde hen nauwelijks, ze leefden in het heden. Ze hielden van avontuur, uitgaan en op straat rondhangen. Provogedrag was te beschouwen als een vorm van vrijetijdsbesteding en behoorde volgens Buikhuisen bij een bepaalde leeftijd; na het twintigste levensjaar waren dergelijke gedragingen wel voorbij.

Journalisten pakten deze nieuwe wetenschappelijke categorisering van Buikhuisen snel op. Zijn dissertatie trok veel aandacht in de media, zowel landelijk als lokaal, en was onder meer voorpaginanieuws in de Haagsche Courant. Dit deftige avondblad karakteriseerde Buikhuisens studie op vrijdag 22 januari 1965 als een ‘opmerkelijk proefschrift’. De interesse van de krant kwam mede voort uit het feit dat Den Haag niet onbekend was met relschoppende jongeren en rumoerige jaarwisselingen. In de nasleep van Oud en Nieuw was het in de eerste weken van 1965 in de Hofstad weer eens onrustig en de Haagsche Courant berichtte herhaaldelijk over vechtpartijen. Op maandag 25 januari werden dezelfde jongeren die kort tevoren nog als ‘nozems’ waren bestempeld, ineens ‘provo’s’ genoemd.

Als het ware van de ene op de andere dag waren de bordjes voor relschoppende jongeren keurig netjes verhangen en was Buikhuisens wetenschappelijk label ook een journalistiek criterium geworden. In de weken na de bespreking van het proefschrift verschenen koppen in de krant als ‘Groep provo’s zaait onrust’, ‘Weer onrust door provo’s’ en ‘Politie houdt provo’s in toom. Voorzorgsmaatregelen voorkomen narigheid’. Ruim een half jaar later, in augustus 1965, zouden de opmakers van de Haagsche Courant opnieuw het woord ‘provo’ in hun koptitels hanteren. Met Haagse reljongeren had deze verslaggeving niets van doen, met de groep rond Van Duijn en Stolk des te meer, maar dat was aan de titels boven de artikelen niet te zien: ‘“Provo”-rel in Amsterdam’ en ‘Weer provo-rel in hoofdstad. Tweeduizend jongelui met blanke sabel bedwongen’.

Dat Van Duijn zich het stereotiepe beeld toe-eigende van de laag opgeleide jongere die aan nihilisme, verveling en ledigheid ten prooi was gevallen, is te beschouwen als een ironische verdraaiing van de oorspronkelijke betekenis van provo. Deze verdraaiing zou nog voor de nodige verwarring zorgen in de jaren 1965-1967, want wie was dan een provo? Bovendien hanteerden veel media gedurende het bestaan van de actiegroep Provo, wanneer ze over de groep rond Van Duijn en Stolk spraken en schreven, provo en nozem als volstrekt inwisselbare begrippen.

Overigens was Van Duijn niet de enige die de benaming van Buikhuisen voor eigen gebruik aanwendde. Op het Haagse Dalton Lyceum was begin 1965 een discussiegroepje ontstaan rond de broers Ben en Hans van Oortmerssen. In het blad Ratio las de groep over de happenings die Robert Jasper Grootveld in Amsterdam hield: ‘Dat vonden we geweldig. We hebben toen zelf een happening op school georganiseerd met Kees Verlaan die zich een anti-oorlogsmagiër noemde.’ Voor deze en andere activiteiten ging de groep de term ‘Provo’ reserveren, een term waarvan Hans van Oortmerssen de ontdekking achteraf als volgt verklaarde:

In april ’65 wilden we op straat een happening organiseren. Er werden namelijk 30 langharige jongens van de Handelsdagschool gestuurd. We stelden een heel programma op: eerst zou er een manifest voorgelezen worden en daarna zou de politie ingrijpen omdat de openbare orde verstoord was. De politie hoorde er ook bij vonden we. Dat hadden we uit het eerste hoofdstuk van De menseneter van Nowawes [van J.B. Charles] gehaald. Op de vastgestelde dag was het rotweer en toen is er niet zoveel van terecht gekomen. We wilden nu ook een vast groepje organiseren dat zich met straathappenings zou gaan bezighouden. We waren over dat woord in een krantenartikel over het boek van Buikhuizen gevallen en daarom zou ons groepje Provo moeten heten.⁴⁹

Toen deze jongeren voor een demonstratie in Amsterdam neerstreken, hoorden ze tot hun verbazing van het bestaan van een andere actiegroep met dezelfde naam. Tijdens een interview met een oude schaakvriend uit Den Haag, in augustus 1965, zou Van Duijn aangeven dat de groep Van Oortmerssen hem eigenlijk voor was geweest: ‘Al voor ons oprichten van Provo bestond er in Den Haag een actiecomité Provo ’65.’⁵⁰

Op 25 mei 1965 werd in Amsterdam Provo aangekondigd, omschreven als een ‘jongerentijdschrift ter vernieuwing van het anarchisme’. De verklaring was ondertekend door Roel van Duijn, Martijn Lindt en Robert Hartzema. Opgesteld in een provocerend veronderstelde spelling begon de aankondiging met de stevige conclusie dat het enige ‘dienamiese element in de linkse beweging’ in Nederland, de Ban-de-Bombeweging, in het slop was geraakt. Nieuwe ‘metodes’ dienden te worden gevonden om ‘werkelijke resultaten’ te behalen. Geweldloos verzet was voor dit doel ‘slechts insidenteel geschikt’ omdat het niet massaal werd gepleegd. Van Duijn, Lindt en Hartzema beklemtoonden dat hun voorkeur voor directe actie hen tot het anarchisme had gebracht. Anarchisme was immers de inspiratiebron die ‘de meest openlijke rebellie tegen elke gevestigde orde’ propageerde. Gesteld voor de keus tussen ‘desperaat verzet’ of ‘lijdzame ondergang’ riep Provo op tot verzet waar het kon: ‘Provo ziet in dat het de uiteindelijke verliezer moet zijn, maar de kans deze maatschappij altans nog eenmaal hartgrondig te provoceren wil het zich niet laten ontgaan.’

Naar de letter gelezen ademde deze aankondiging sterk de sfeer van een nihilistisch anarchisme. Aanvankelijk speelden de provo’s met het imago van een rood-zwart en niet zozeer wit gevaar, waarmee ze later wereldberoemd zouden worden. Doel was het anarchisme te vernieuwen en onder jongere generaties te verbreiden: ‘Provo zal het initiatief nemen tot allerlei direkte akties. Provo wil een kern van anarchistiese jongeren om zich heen groeperen. Provo streeft naar samenwerking met alle andere anarchistiese groeperingen.’

Opvallend is voorts dat Martijn Lindt en Robert Hartzema zich van een pseudoniem bedienden, respectievelijk Martijn Ananar en Rob Faado. Lindt verklaarde dat hij dat deed uit angst voor zijn ouders, ‘die waren gewoon tegen alle politieke activiteiten, dat vonden ze gevaarlijk’. Hartzema was bang te worden opgepakt vanwege de opruiende teksten die ze namens Provo zouden gaan verspreiden.