EEN MANIER YAN LEYEN

Peter Bieri

Een manier van leven

Over de vele vormen van
menselijke waardigheid

Vertaling Hans Driessen

WERELDBIBLIOTHEEK  ·  AMSTERDAM

De vertaler ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Eine Art zu leben. Über die Vielfalt menschlicher Würde. Carl Hanser Verlag

© Peter Bieri 2013

© Nederlandse vertaling Hans Driessen /

Uitgeverij Wereldbibliotheek 2015

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Jan Martin Wilschut

Illustratie omslag Lies Van Gasse

NUR 734

ISBN 978 90 284 4125 5

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2015, met ISBN 978 90 284 2605 4

Inhoud

Inleiding. Waardigheid als levensvorm

1    Waardigheid als zelfstandigheid

Een subject zijn     Een doel op zichzelf zijn     Slachthuizen     En als het vrijwillig gebeurt?     Vernedering als teken van onmacht     Vlucht in de innerlijke vesting     Rechten hebben     Bevoogd worden     Zorgzame bevoogding     Respect voor het vreemde en engagement     Afhankelijkheid: verzoeken en bedelen     Bedelen om gevoelens     Innerlijke zelfstandigheid: denken     Innerlijke zelfstandigheid: willen en beslissen     Innerlijke zelfstandigheid: affecten     Innerlijke zelfstandigheid: zelfbeeld en censuur     Vernedering door horigheid     Zelfstandigheid door zelfkennis     Een therapie nodig hebben     Waardigheid door werk     Geld

2    Waardigheid als ontmoeting

Als subjecten elkaar ontmoeten     Engagement en distantiëring     Erkenning     Gelijke rechten     Tentoonstellen     Lustobjecten     Ware mens     Geringschatten     Praat met mij!     Uitlachen     Niet mogen begrijpen     Manipuleren     Misleiden     Verleiden     Overweldigen     Met een therapeut werken     Geen medelijden, alsjeblieft!     Als zelfstandige personen elkaar ontmoeten     De ander een open toekomst laten     Afscheid in waardigheid

3    Waardigheid als respect voor intimiteit

De dubbele behoefte aan intimiteit     De blik van de anderen gewaarworden     Wat is een onvolkomenheid?     De logica van de schaamte     Beschaming als vernedering     Waardigheid als overwonnen schaamte     De intieme ruimte     Het binnenste domein     Waardevolle openbaringen     Openbaringen zonder waardigheid     Gedeelde intimiteit     Verraden intimiteit als verloren waardigheid     Een uitdaging: intimiteit als gebrek aan moed

4    Waardigheid als waarachtigheid

Anderen beliegen     Zichzelf beliegen     Oprechtheid en de grenzen ervan     De dingen bij hun naam noemen     Zijn gezicht bewaren     Geklets in de ruimte

5    Waardigheid als zelfrespect

Waardigheid door middel van grenzen     Verschuivende zelfbeelden     Verwoest zelfrespect     Opgeofferd zelfrespect     Gescheurd zelfrespect     Verantwoordelijkheid voor jezelf

6    Waardigheid als morele integriteit

Zelfstandige moraal     Morele waardigheid     Waardigheid in schuld en vergeving     Straf: ontwikkeling in plaats van vernietiging     Absolute morele grenzen?

7    Waardigheid als zintuig voor wat belangrijk is

Zin in een leven     De eigen stem     Gelijkmoedigheid als zin voor proporties     Vanuit het einde gezien

8    Waardigheid als erkenning van de eindigheid

Als anderen zich verliezen     Uitbraak     Jezelf verliezen: opstandigheid     Zichzelf kwijtraken: aanvaarde reis naar de nacht     Sterven     Laten sterven     Een einde aan het leven maken     Tegenover een dode

Literatuur

A dignidade não é uma coisa, mas muitas. O que importa é compreender como, na vida de um ser humano, estas muitas coisas se relacionam entre si. Se uma pessoa tenta dizer o que dela julga perceber, torna-se, involuntariamente, alguém que traça um extenso mapa da existência humana. A falta de modéstia que isto implica é inevitável, e portanto, assim espero, pode ser perdoada.

Pedro Vasco de Almeida Prado
Sobre o que é importante
Lisboa, 1901

Waardigheid is niet een enkele zaak, maar vele. Het komt erop aan te begrijpen hoe deze vele zaken in het leven van een mens samenhangen. Als iemand probeert te zeggen wat hij daarvan meent te begrijpen, wordt hij, zonder het bedoeld te hebben, iemand die een uitvoerige landkaart van de menselijke existentie tekent. De onbescheidenheid die dit inhoudt, is onvermijdelijk en daarom, hoop ik, vergeeflijk.

Pedro Vasco de Almeida Prado
Over wat belangrijk is
Lissabon 1901

Inleiding – Waardigheid als levensvorm

Filosofie zoals ik haar opvat is de poging het licht van de begrippen te laten schijnen op belangrijke ervaringen van het menselijk leven. Om over deze ervaringen te kunnen nadenken en spreken, hebben we begrippen bedacht die ons onder normale omstandigheden als iets vanzelfsprekends ter beschikking staan. Maar soms komt het voor dat we preciezer willen weten waarover we het eigenlijk hebben, omdat iets belangrijks op het spel staat, zowel wat betreft het begrijpen als het handelen. Als we dan een stap achter ons alledaagse taalgebruik terug zetten en ons concentreren op het begrip, stellen we verward vast dat ons helemaal niet duidelijk was wat we al die tijd hebben beweerd. Het begrip komt ons ineens vreemd en raadselachtig voor.

Zo kan het ons vergaan met het begrip waardigheid. De waardigheid van de mens is iets belangrijks en iets wat niet aangetast mag worden. Maar wat houdt het eigenlijk in? Wat is het precies? Wanneer we proberen hier helderheid in te krijgen kunnen we twee verschillende gedachtewegen bewandelen. De ene is de weg waarop we waardigheid opvatten als een eigenschap van mensen – iets wat ze bezitten op grond van het feit dat ze mensen zijn. Het is dan zaak het hoe en wat van deze eigenschap te begrijpen. We zullen niet geneigd zijn haar op te vatten als een natuurlijke, fysieke eigenschap, maar eerder als een buitengewoon soort eigenschap die het karakter heeft van een recht, het recht op een bepaalde manier gerespecteerd en behandeld te worden. We vatten het op als een recht dat ieder mens in zich heeft, dat hij met zich meedraagt en dat je hem niet kunt afnemen, om het even welke verschrikkelijke dingen je hem ook aandoet. Er zijn varianten van dit recht, waarbij wordt geprobeerd het te herleiden tot onze relatie met God als onze Schepper, en het vanuit deze betrekking begrijpelijk te maken.

In dit boek bewandel ik een andere weg en neem ik een ander standpunt in. De waardigheid van de mens zoals ik die hier begrijp en behandel, is een bepaalde manier om een menselijk leven te leven. Het is een patroon van denken, beleven en handelen. Om deze vorm van waardigheid te begrijpen moeten we ons dit patroon voor de geest halen en het in gedachten natekenen. Daarvoor heb je geen metafysische kijk op de wereld nodig. Wat je nodig hebt is een wakkere en nauwkeurige blik op de rijke scala van ervaringen die we met het begrip waardigheid proberen te vangen. Het gaat erom al deze ervaringen in al hun details te begrijpen en je af te vragen hoe ze met elkaar samenhangen. Het gaat erom de intuïtieve inhoud van de ervaring van waardigheid uitputtend te beschrijven.

In de levensvorm van de waardigheid kun je drie dimensies onderscheiden. Ten eerste de manier waarop ik door andere mensen behandeld word. Ik kan zodanig door ze behandeld worden dat mijn waardigheid intact blijft, en ze kunnen me zodanig behandelen dat mijn waardigheid vernietigd wordt. Hier is waardigheid dus iets waarover anderen beslissen. Om me deze dimensie voor de geest te halen heb ik me de volgende vraag gesteld. Wat kun je iemand allemaal afnemen als je zijn waardigheid wilt vernietigen? Of: wat kun je iemand in geen geval afnemen, wil je zijn waardigheid beschermen? Op deze manier krijgen we een overzicht over de vele facetten van waardigheid voor zover die van anderen afhangt, en kunnen we voor onszelf duidelijk maken hoe deze facetten met elkaar verknoopt zijn.

De tweede dimensie heeft opnieuw te maken met de andere mensen met wie ik samenleef. Maar dit keer gaat het er niet om hoe ze mij behandelen. Het gaat erom hoe ik hén behandel, en ruimer opgevat, in wat voor relatie ik tot ze sta, wat voor een instelling ik tegenover ze heb. Het gaat erom hoe zij, van mij uit bekeken, in mijn leven voorkomen. Nu is waardigheid iets waarover niet anderen beslissen. Dat doe ik zelf. De centrale vraag luidt: welk patroon van beleven en handelen in relatie tot anderen leidt tot de ervaring dat ik mijn waardigheid behoud, en door welk beleven en handelen verspeel ik haar? In de eerste dimensie ligt de verantwoordelijkheid voor mijn waardigheid bij de anderen: het is hún handelen dat mijn waardigheid intact houdt of vernietigt. In deze tweede dimensie ligt de verantwoordelijkheid uitsluitend en alleen bij mijzelf: ikzelf heb het in de hand of ik erin slaag een leven in waardigheid te leiden of niet.

Ook in de derde dimensie beslis ik zelf over mijn waardigheid. Het gaat om de manier waarop ik tegenover mezelf sta. De vraag die ik me moet stellen luidt als volgt: welke manier om naar mezelf te kijken, mezelf te beoordelen en te behandelen, geeft me de ervaring van waardigheid? En wanneer heb ik het gevoel dat ik mijn waardigheid verspeel door de manier waarop ik me tegenover mezelf gedraag?

Hoe behandelen de anderen mij? Hoe sta ik tegenover de anderen? Hoe sta ik tegenover mezelf? Drie vragen, drie dimensies van ervaring en drie dimensies van analyse. Ze komen allemaal samen in het begrip waardigheid. Dit geeft het begrip zijn bijzondere intensiteit en zijn bijzondere importantie. De drie dimensies laten zich op het niveau van de gedachten duidelijk van elkaar scheiden. In onze ervaringen van intact gebleven, beschadigde of verspeelde waardigheid grijpen ze in elkaar. Ervaringen waarbij onze waardigheid op het spel staat, bezitten vaak deze bijzondere complexiteit: de manier waarop we tegenover onszelf staan bepaalt onze instelling tegenover de anderen, en deze samenhang bepaalt vervolgens de manier waarop en de mate waarin de anderen kunnen beslissen over onze waardigheid. Waardigheid is een ervaring met tal van lagen. Soms overlappen die lagen elkaar, waardoor ze moeilijk van elkaar te onderscheiden zijn. Het is de taak van een begripsverduidelijking ze als verschillende ervaringen zichtbaar te maken.

Het verlies van onze waardigheid ervaren we als een ongeluk, in de zin van een onvolkomenheid. Maar wel een heel ernstige, niet een waaraan we gewend raken en die we innerlijk op afstand kunnen houden. Net als de onvolkomenheid van een grote, niet te delgen schuld is de ervaring van verlies van menselijke waardigheid een onvolkomenheid die kan leiden tot levensmoeheid en doodsgedachten. We hebben iets van ons leven verloren zonder hetwelk dit leven niet meer waard lijkt geleefd te worden. Het verlies werpt een schaduw over het leven, die het zo donker maakt dat we het leven helemaal niet meer kunnen leven: we kunnen het alleen nog uitzitten. We voelen dat we daarmee niet verder kunnen leven. In dit boek heb ik geprobeerd erachter te komen wat dit kostbare goed, menselijke waardigheid, inhoudt, en wat de onvolkomenheid van het verlies ervan zo bedreigend maakt.

Ik ben niet op zoek gegaan naar een definitie van het begrip menselijke waardigheid, aan welke voorwaarden of omstandigheden moet worden voldaan, wil iemand zijn waardigheid behouden of verliezen. Dit is niet wat we willen weten. Dit is niet de zorgvuldigheid en transparantie die we zoeken. Wat we in het bijzonder willen begrijpen en inzichtelijk maken is hoe het gesteld is met het vlechtwerk van ervaringen dat we in verband brengen met het begrip waardigheid. Daarbij heb ik veel gehad aan een vraag die me des te dringender leek naarmate ik langer bezig was met het verzamelen van ervaringen. Die vraag luidt: waarom hebben we de levensvorm van de waardigheid bedacht? Waarop is die vraag een antwoord? De gedachte die daar gaandeweg uit voortkwam, was dat ons leven als denkende, belevende en handelende wezens broos en steeds in gevaar is, zowel van binnenuit als van buitenaf. De levensvorm van de waardigheid is de poging dit gevaar in toom te houden. Het is zaak ons in ons voortdurend bedreigde leven zelfbewust staande te houden. Het komt erop aan je niet alleen te laten meesleuren door dingen die je overkomen, maar er met een zekere houding het hoofd aan te bieden, een houding die uitdrukt: ik neem de uitdaging aan. De levensvorm van de waardigheid is dan ook niet zomaar een levensvorm, maar het existentiële antwoord op de existentiële ervaring van de bedreiging.

Zo is het schrijven van dit boek een zoektocht geworden naar de aard van het leven als geheel en gaat het in op de vragen: wat is dat eigenlijk voor een leven dat wij als mensen moeten leven? Wat houden zijn eisen in? En hoe kunnen we daar het beste aan voldoen? Soms werd ik bij de beantwoording geholpen door de metafoor van het evenwicht. Tal van pogingen bedreigingen te trotseren voelen aan als pogingen in een moeilijk krachtenveld het evenwicht te bewaren. Het verliezen en herwinnen van waardigheid heeft iets van verloren en herwonnen evenwicht. Definitief verloren waardigheid is als een verloren evenwicht dat niet meer te herstellen is. Om waardigheid te herwinnen of te behouden is dit bijzondere evenwicht onontbeerlijk. Ontbrak het ons, dan zouden we met onze gedachten geen vat krijgen op iets belangrijks in onze ervaring en het evenmin ter sprake kunnen brengen. Het zou zijn alsof we midden in het gezichtsveld van onze gedachten een blinde vlek hadden.

De levensvorm van de waardigheid is niet uit één stuk. Er zitten breuklijnen en sprongen in, onduidelijkheden en inconsequenties. Je hoeft deze onvolkomenheden niet weg te poetsen of recht te breien om de waardigheid van de mens te begrijpen. Wel moet je ze erkennen om ze in hun onoverzichtelijke logica te kunnen ophelderen. Ook afzonderlijke ervaringen van waardigheid zijn niet altijd ondubbelzinnig en eenduidig. En er kunnen conflicten bestaan tussen de diverse ervaringen, zodat het kan komen tot dilemma’s van waardigheid. De afzonderlijke ervaringen zijn niet van kristallijnen helderheid – geen belevenissen met glasheldere, scherpe contouren. De intuïtieve gevoelens over intact gehouden en kwijtgeraakte waardigheid zijn vaak onscherp en vervagen aan de randen, zoals aquarelkleuren vervloeien in het droge papier.

Ik had er geen behoefte aan een theorie van de waardigheid te presenteren. Ik heb zo mijn twijfels of we die zelfs maar nodig hebben. Ik wilde niemand voorschrijven hoe hij over deze belangrijke dimensie van zijn leven moet denken. Het was trouwens nooit mijn opzet mijn gelijk te halen. Het boek is geschreven op de toonhoogte van het gedachte-experiment. Ik wilde niet iets bewijzen maar wel iets zichtbaar en begrijpelijk maken. Het ging mij erom vertrouwde ervaringen voor de geest te halen. Deze wilde ik in al hun nuances zo nauwkeurig mogelijk ter sprake brengen. Daarvoor was het noodzakelijk te spreken over concrete mensen in concrete situaties, om in allerlaatste instantie te komen tot abstractere beschrijvingen. Je kunt daarbij makkelijk verdwalen en verstrikt raken in gedachtekronkels. Ik heb geprobeerd de lezer voortdurend hierop verdacht te laten zijn. En ook een ander soort kritische distantie is op tal van plaatsen in het boek aanwezig. Zijn we er zeker van, vraag ik me daar af, dat iets een echte ervaring is en niet slechts een woordspiegeling, een talige fata morgana? Iets wat we ons enkel aanpraten? Evenmin als een dwaallicht is de twijfel ooit volledig aan banden te leggen.

Zijn andere begripsanalyses dan de mijne denkbaar? Misschien in het kader van andere culturen? Het zou me verbazen als er een cultuur was die echt heel anders zou zijn, een waarin niets voorkwam van wat hier voorkomt, maar een serie compleet andere ervaringen. Maar wel zouden er varianten kunnen zijn: andere accenten, andere taxaties, ook andere combinaties van thema’s die ik niet heb aangetroffen of over het hoofd heb gezien, en bij sommige – door mij als gegeven opgevoerde – combinaties zou je vraagtekens kunnen zetten.

Dit boek is de weerslag van een gedachtestroom, die onvoltooid is gebleven en te allen tijde voortgezet zou kunnen worden. Als ik geluk heb, werkt deze openheid aanstekelijk op de lezer, die zijn eigen ervaringen en belevenissen uit zijn geheugen opdiept en wat hij allemaal leest eraan afmeet. Mijn doel bij het componeren van dit boek was de lezer in mijn gedachtegangen te betrekken en hem tot handlanger te maken in de hartstochtelijke poging duidelijkheid te verkrijgen. Ik hoop dat de lezer niet alleen door de gedachten zelf, maar ook door de melodie van dit nadenken meegesleept en verleid wordt.

‘Niets van wat ik gelezen heb, was echt nieuw voor mij. Veel heb ik herkend. Maar ik ben blij dat iemand het onder woorden heeft gebracht en het in zijn samenhang heeft opgeschreven. En ik ben ook blij dat hij niet verzwijgt hoeveel dingen aan de randen van de gedachten vaag en onzeker blijven.’

Als er lezers zijn die zoiets tegen mij zeggen, zou ik denken: ik heb het goed gedaan.

1  Waardigheid als zelfstandigheid

We willen zelf beschikken over ons leven. We willen zelf kunnen beslissen over wat we doen en laten. We willen niet afhankelijk zijn van de macht en de wil van anderen. We willen niet aangewezen zijn op anderen. We willen onafhankelijk en zelfstandig zijn. Al deze woorden beschrijven een elementaire behoefte – een behoefte die we niet kunnen wegdenken uit ons leven. Er mogen dan periodes zijn waarin deze behoefte doorkruist wordt, en die kunnen lang zijn. Maar de behoefte blijft. Ze is het innerlijke kompas van ons leven. Veel ervaringen die een mens met zijn waardigheid opdoet, vloeien voort uit deze behoefte. Toestanden van onzelfstandigheid, afhankelijkheid en machteloosheid zijn toestanden waarbij we het gevoel hebben dat onze waardigheid verloren gaat. Dan doen we alles om de afhankelijkheid en machteloosheid te overwinnen en de verloren zelfstandigheid terug te veroveren. Want we weten zeker dat de waardigheid daarin haar grondslag vindt.

Maar hoe eenvoudig en duidelijk de woorden ook klinken waarmee we deze zelfstandigheid toelichten en het belang ervan onderstrepen: de ervaring waarom het hier gaat, is allesbehalve eenvoudig en duidelijk. Bovendien is het geen eenvormige ervaring, geen ervaring uit één stuk. Zelfstandig zijn – dat kan heel veel en heel verschillende betekenissen hebben. Als we de idee van de menselijke waardigheid willen peilen door een beeld te schetsen van de levensvorm waarmee ze te maken heeft, moeten we ons een veelvoud van ervaringen voor de geest halen die achter de suggestieve woorden schuilgaan. We zijn niet alleen en we kunnen niet alles alleen doen. We zijn op allerlei manieren afhankelijk van anderen, en zij van ons. We zijn op hen aangewezen. Welke daarvan creëren natuurlijke menselijke relaties zonder welke we niet willen leven? En welke ervan beleven we als afhankelijkheid die onze waardigheid bedreigt?

Een subject zijn

Om tegen deze vraag opgewassen te zijn, hebben we een begripsgeschiedenis nodig die ons laat zien wat we voor wezens zijn, naar welke vorm van zelfstandigheid we streven en waarom die zo belangrijk voor ons is. Het moet een geschiedenis zijn van wat het betekent een subject te zijn. Welke vermogens leiden ertoe dat we ons als subjecten beleven – in tegenstelling tot objecten, voorwerpen, dingen of louter lichamen?

Ieder van ons is een centrum van belevingen. Dit is er op een of andere manier, het geeft ons op een bepaalde manier het gevoel een mens te zijn. Mensen zijn lichamelijke wezens met een innerlijk perspectief, een innerlijke wereld. Die heeft verscheidene dimensies. De eenvoudigste is die van het lichamelijke gewaarworden. Daaronder vallen het gevoel voor de positie en de bewegingen van het lichaam, maar ook de kenmerkende lichamelijke gewaarwordingen als begeerte, lust en pijn, warmte en kou, duizeligheid en afkeer, lichtheid en zwaarte. Vervolgens zijn er de ervaringen die we met behulp van de zintuigen opdoen: wat we zien, horen, ruiken, proeven en aftasten. Een ander niveau van beleven vormen de gevoelens: bijvoorbeeld vreugde en angst, afgunst en jaloezie, of rouw en melancholie. Daarmee nauw verweven is het patroon van onze wensen: in wat we wensen komt tot uitdrukking wat we voelen. En onze wensen kunnen worden afgeleid uit wat we ons voorstellen: uit onze fantasie en onze dagdromen. Dit hele beleven bevat een dimensie van tijd: het is ingebed in herinneringen en in een ontwerp van het toekomstige leven met zijn hoop en verwachtingen. Uit dit alles komt een beeld van de wereld voort dat we ons in ons hoofd vormen: wat we erover denken en geloven, wat we voor waar en onwaar aannemen, voor gefundeerd en ongefundeerd, voor verstandig en onverstandig.

Dat is dus één betekenis van subject zijn: in de genoemde zin een centrum van belevingen te zijn, of, zoals we ook zouden kunnen zeggen: een wezen met bewustzijn. Uit dit beleven ontstaat ons gedrag. Er is onwillekeurig gedrag dat louter beweging is: stuiptrekkingen, krampen, het knipperen met de ogen. Dit kan een beleefde binnenkant hebben, iets wat men gewaarwordt, maar het ontstaat niet uit dit beleven en het is er niet de uitdrukking van. Alleen als gedrag uitdrukking is van een beleven, is het een handeling. Wat in de vorm van beleven achter de handeling staat en erin tot uitdrukking komt, dat zijn de motieven voor de handeling: ik doe iets omdat ik iets voel en wens, omdat ik me iets herinner en me iets voorstel, omdat ik iets overwogen heb en geloof. Als dat zo is, ben ik de veroorzaker van mijn gedrag, ik ben een dader, iemand die zijn handelen ontwikkelt uit zijn beleven. En de motieven waardoor ik geleid word, verlenen mijn handeling haar zin.

We kunnen de motieven van ons handelen ter sprake brengen. We kunnen woorden vinden voor ons beleven en daarmee zeggen vanuit welke gedachten, wensen en gevoelens we handelen. Op deze manier kunnen we ons handelen begrijpelijk maken, zowel voor de anderen als voor onszelf. We kunnen verhalen vertellen over onze motieven, verhalen over afzonderlijke handelingen of min of meer lange reeksen van handelingen. We zijn wezens die in dit opzicht kunnen vertellen. Een subject, zouden we kunnen zeggen, is een centrum van narratieve zwaartekracht: wij zijn degenen over wie onze verhalen over onze motieven gaan. Het zijn verhalen over herinneringen, verhalen over hoe we het hier en nu beleven – en verhalen over wat we ons als onze toekomst voorstellen. Verhalen over waar we vandaan komen, hoe we geworden zijn wat we zijn en wat we van plan zijn. In zulke verhalen ontstaat een zelfbeeld, een beeld van hoe we onszelf zien.

Een van onze ervaringen als subjecten is de ontdekking dat er in een leven veel meer gedachten, gevoelens, fantasieën en wensen bestaan dan de uiterlijke biografie laat zien – maar ook dan de innerlijke, bewuste biografie laat zien. Gaandeweg komen we erachter dat ons handelen ook wordt ingegeven door motieven die in het duister liggen, en dat het er in het leven van een subject om kan gaan zich bewust te worden van deze motieven. Niet dat subjecten daar onophoudelijk mee bezig zouden moeten zijn. Bovendien kunnen er goede redenen bestaan om het een en ander in het duister te laten, zelfs voor eeuwig. Maar het is kenmerkend voor een subject dat het weet heeft van het bestaan van onbewuste, verborgen motieven en van de mogelijkheid de actieradius van de zelfkennis te vergroten.

Het zelfbeeld dat we als subjecten hebben, is niet alleen een beeld van wat we zijn, maar ook een voorstelling van hoe we zouden willen zijn en zouden moeten zijn. Een van de kwaliteiten van ons als subjecten is het vermogen onszelf aan waardeoordelen te onderwerpen en onszelf de vraag te stellen of we tevreden zijn met ons handelen en beleven: of we het goedkeuren of verwerpen. Het ligt in de natuur van een subject dat het een conflict kan beleven tussen wat hij is en wat hij zijn wil, en dat het op zichzelf kan stranden. Een subject is dus een wezen dat in staat is tot innerlijke censuur: in staat zichzelf handelingen of zelfs maar gedachten te verbieden. Op grond van dit vermogen is het een wezen dat zich iets kan verwijten. Subjecten kunnen in innerlijke strijd met zichzelf leven, en ze kunnen zichzelf de vraag stellen of ze zichzelf kunnen achten of moeten verachten omwille van wat ze doen en beleven.

Het is kenmerkend voor een subject dat het zichzelf op deze manier ter discussie kan stellen in plaats van zomaar wat voor zich uit te leven als een gedrevene. En het blijft niet bij discussie alleen. Subjecten kunnen niet alleen met zichzelf in discussie gaan; ze kunnen ook doelgericht invloed uitoefenen op zichzelf en zichzelf in hun handelen en beleven in een bepaalde gewenste richting veranderen. Omdat we niet alleen het slachtoffer zijn van een blind voortrollend beleven, maar onszelf ook vanuit een reflecterende distantie kunnen beoordelen, zijn we in staat een nieuwe manier van denken, wensen en voelen in ogenschouw te nemen en stappen te ondernemen die leiden tot zo’n verandering. Zo doen we iets met onszelf en voor onszelf. We zouden kunnen zeggen: we werken aan onze innerlijke identiteit.

Hiermee beschikken we over een eerste, zij het schetsmatig beeld van wat het betekent een subject te zijn. Dit beeld zal gaandeweg dit boek steeds gedetailleerder, rijker en compacter worden. De ervaringen die we opdoen met onze waardigheid zijn ten nauwste verbonden met de ervaringen die we met onszelf opdoen voor zover we subjecten zijn. Als onze waardigheid in gevaar is, ligt dat niet zelden aan het feit dat ons leven als subject in gevaar is. Als we de afzonderlijke bedreigingen en verdedigingsmanoeuvres van onze waardigheid onderzoeken, zullen we helemaal vanzelf steeds verder doordringen in de ervaringen die ons als subjecten eigen zijn.

Een doel op zichzelf zijn

Als subjecten willen we niet alleen gebruikt worden. We willen niet alleen middel tot een doel zijn dat door anderen gesteld wordt en dat hún doel is en niet het onze. We willen, zouden we kunnen zeggen, beschouwd en behandeld worden als doel op zichzelf of doel in zichzelf. Als we niet op die manier worden behandeld, is dat niet alleen onprettig. Het is veel meer: we voelen ons als subjecten miskend of zelfs vernietigd. Als zoiets gebeurt, ervaren we dat als een poging ons van onze waardigheid te beroven. In de mate waarin onze waardigheid afhangt van de manier waarop anderen ons behandelen, vindt ze haar grondslag in de verwachting, de aanspraak en het recht niet alleen te worden gebruikt als middel tot een doel, maar te worden behandeld als een doel op zichzelf.

Tijdens een reis kwam ik op een kermis terecht en ik zag daar iets wat ik niet voor mogelijk had gehouden: een wedstrijd in het gooien van dwergen. Een sterke man pakte een van de kleine mensen en slingerde die zo ver mogelijk op een zachte, verende mat. Degene met wie gegooid werd droeg een gewatteerd, beschermend tenue met handvatten eraan, en hij had een helm op. De zich vergapende menigte applaudisseerde en joelde bij elke worp. De verste worp bedroeg bijna vier meter. Ik hoorde dat degene met wie gegooid werd aanwezig was geweest bij het wereldkampioenschap dwerggooien. Want zoiets had echt plaatsgevonden: een wereldkampioenschap in het slingeren van mensen. Toen ik weer thuis was, kwam ik tot de ontdekking dat gerechtshoven tot op het hoogste niveau zich met deze kwestie hadden beziggehouden. In Frankrijk had de Conseil d’Etat het dwerggooien verboden, en de mensenrechtencommissie van de VN had een beroep tegen dit vonnis afgewezen. Het argument luidde in beide gevallen: het is zaak de waardigheid van de mens te beschermen.

Dat was ook mijn spontane reactie op de kermis geweest: dat kun je niet doen met een mens, het is in strijd met zijn waardigheid. ‘Is dat niet geweldig?’ had de man naast me bij een bijzonder verre worp uitgeroepen. ‘Afstotelijk,’ antwoordde ik, ‘onverdraaglijk!’ ‘Maar waarom dan,’ had de man geergerd geantwoord, ‘niemand heeft hem ertoe gedwongen, hij krijgt er geld voor, en het is dolle pret!’ ‘Het tast zijn waardigheid aan!’ zei ik toen woedend. Het was vreemd dit plechtige woord te midden van de joelende menigte uit te spreken – een beetje zoals je uit het woelende water omhoog komt en naar lucht hapt. ‘Onzin,’ had de man gezegd en zich omgedraaid om weg te lopen, ‘wat is dat trouwens: waardigheid?’

Dwerggooien is zoiets als kogelstoten of kogelslingeren: er wordt met lichamen gegooid, en het komt erop aan ze zo ver mogelijk te gooien. Bij die kogels gaat het er alleen om dat het lichamen zijn – voorwerpen die een massa en gewicht hebben. Zo is het ook bij de dwerg met wie gegooid wordt: hij wordt als louter lichaam behandeld, als ding. Op het moment van gooien speelt al het andere geen enkele rol: dat hij een levend wezen is dat zich ook zelfstandig kan bewegen; dat hij een lichaam met belevingen is voor wie het op een bepaalde manier aanvoelt opgepakt en gegooid te worden; dat daarbij gevoelens in hem opkomen, zoals machteloosheid, afkeer of angst; dat hij bijvoorbeeld wenst dat het zo snel mogelijk voorbij is; dat hij zo zijn gedachten heeft over de joelende menigte, over die hele poppenkast en over zijn lot als iemand met een groeistoornis. Aan dat alles hechten de werpers en het publiek geen belang. Dat soort dingen interesseert hen niet, het wordt als het ware vergeten. En nu hebben we een eerste verklaring voor de verontwaardiging die we bij dit evenement kunnen ondergaan: de mens met wie gegooid wordt, wordt beroofd van zijn waardigheid, omdat buiten beschouwing wordt gelaten dat hij ook een subject is. Daardoor wordt hij gereduceerd tot louter voorwerp, tot een ding, en in deze ‘verdinging’ is het verlies van de waardigheid gelegen.

Maar deze verklaring is niet afdoende. Als in een bioscoop brand uitbreekt, zullen alle mensen zich meedogenloos een weg naar de uitgang banen. Ze zullen andere bezoekers aan de kant duwen, omvergooien of met voeten treden. Ze zullen met hen hetzelfde doen als met voorwerpen die in de weg staan: de massa uit de weg ruimen. Bij massale paniek interesseert het een individu niet meer dat de anderen ook belevende subjecten zijn, net als hij. Dat is gruwelijk, maar het is niet de gruwelijkheid van de ontnomen waardigheid. Als in dit geval een groot iemand een klein iemand oppakt en als een voorwerp wegslingert om plaats te maken, is dat anders dan bij het dwerggooien op de kermis. Waarom eigenlijk?

Hier bestaat een onderscheid in de situatie, waaraan een onderscheid in het motief beantwoordt. Het motief van degene die vlucht is blinde paniek, die alleen nog ruimte laat voor één gedachte: weg! De gruwelijkheid die de anderen reduceert tot lichamelijke hindernissen, is weloverwogen noch doelmatig, het is de blinde gruwelijkheid van de wil tot overleven. ‘Wat moest ik doen, mijn leven stond op het spel!’ zal de grote man zeggen, die eerst een stoel en vervolgens een mens oppakte en wegslingerde. Op de kermis is dat excuus er niet. Daar worden mensen puur voor het plezier weggeslingerd. En als we het zo uitdrukken, wordt nog iets anders duidelijk wat de situatie mensonterend maakt: het plezier van de zich vergapende en joelende toeschouwers bestaat juist hierin dat ze beleven hoe een mens tot een ding wordt gemaakt. Ze vergeten geen moment dat het geworpen voorwerp een mens is, een levend wezen en een centrum van belevingen, zoals ze dat zelf ook zijn. Zouden ze dat vergeten, dan was ook meteen de hele lol eraf. Dat de voor het plezier weggeslingerde mens van zijn waardigheid beroofd wordt, betekent dus: iemand van wie duidelijk is dat hij een subject is, wordt zonder noodzaak en welbewust behandeld als een object, een ding. Dat is het ene wat de rechters die dergelijke evenementen verboden, wilden verhinderen.

Het andere wat ze op het oog hadden, was dat de dwerg, doordat er met hem gegooid wordt, in een stuk speelgoed verandert. Het is een ding waarmee een werpspel wordt gespeeld, met als inzet wie het verst kan gooien. Hij wordt als middel, als instrument voor dit doel beschouwd en gebruikt. Tijdens het evenement is hij slechts een stuk speelgoed, niet meer dan een middel voor het doel van de wedstrijd en voor het vermaak van de toeschouwers. Hijzelf als iemand die de situatie ook beleeft, komt in het hele stuk niet voor. Zijn perspectief en zijn kijk op de dingen worden behandeld alsof ze helemaal niet bestaan. Dit gebeurt ook wanneer mensen als levende schilden of wandelende bommen worden misbruikt: net als de dwerg met wie gegooid wordt, worden ze gereduceerd tot lichamen die voor een doel worden ingezet. Weliswaar ontbreekt hier het element van spel, van de sensatie en van het vermaak. Maar beide gevallen hebben de beslissende factor gemeen: hier worden mensen uitsluitend ingezet als middelen voor een doel.

Wat de rechters voor ogen stond, was een begrip van waardigheid dat luidt: mensen, ook al beschouwen en gebruiken we ze veelvuldig als middel en instrument om een doel te bereiken, mogen niet gereduceerd worden tot dit doel, in de beschouwing noch in de behandeling. Ook als we een doelgerichte, functionele verhouding met hen hebben, mag dat niet de enige verhouding zijn die ons leidt. Wil hun waardigheid gewaarborgd blijven, dan mogen we niet vergeten dat het tenslotte ook om de desbetreffende personen zelf gaat. Dat is precies, dachten de rechters, wat ons bij het dwerggooien schokt en verontwaardigd maakt: doordat hier een mens als projectiel en louter als een stuk speelgoed gebruikt wordt, zodat het op geen enkele manier meer om hemzelf gaat, wordt hem de kostbaarste status ontnomen die er bestaat: de status van doel op zichzelf. Ook soldaten in de oorlog berooft men van de waardigheid in deze zin. Men stuurt ze zelfs dan naar het front als men weet dat ze niet méér zullen zijn dan kanonnenvoer – kogelvangers die lopen, vallen en sterven, zodat de anderen uit de gelederen achter hen beter kunnen aanvallen. Jakob von Gunten uit Robert Walsers gelijknamige roman stelt zich voor hoe het zou zijn als soldaat onder Napoleon naar Rusland te marcheren: ‘Ik was alleen nog het kleine radertje in de machine van een grote onderneming en geen mens meer. Ik had geen weet meer van ouders, geen weet van familie, liederen, persoonlijke kwellingen of verwachtingen, geen weet van vaderlandsliefde en betovering. De militaire tucht en geduld zouden me veranderd hebben in een harde, ondoordringbare, bijna inhoudsloze lichaamsklomp.’

Slachthuizen

Een bezoek aan een slachthuis werkt choquerend. Waarom? Er zijn stromen bloed en excrementen, er is stank en het angstig geschreeuw van de dieren, dat ons lange tijd bijblijft. Het slachthuis is een fabriek van de dood. Duizenden dieren worden binnengereden om machinaal gedood te worden en daarna in de vleesfabriek te worden verwerkt tot porties vlees. Elk van deze dieren is, behalve dat het een levend organisme is, ook een centrum van belevingen: het is zich bewust van zijn bewegingen, het voelt honger, dorst en pijn, beleeft lust en angst. Zijn beleven is eenvoudiger dan het onze, maar het is beleven, en in deze zin is zo’n dier een subject. En nu wordt het simpelweg gedood omdat wij het willen eten. Alleen al deze gedachte is beklemmend. ‘Dieren vreten elkaar toch ook op!’ Maar ze zetten geen doodsfabrieken op met doodsmachines die zijn ontwikkeld om zoveel mogelijk dieren in zo kort mogelijke tijd te executeren, en de dieren in zo groot mogelijke aantallen in zo kort mogelijke tijd te veranderen in verkoopbare porties vlees.

Wat ons choqueert is niet alleen het doden. Het is de gedachte dat de dieren die hier aan hun einde komen, al vanaf het begin alleen gefokt, gevoerd en verzorgd worden om hier gedood en in koopwaar veranderd te worden. Het is het gegeven dat deze dieren, die vaak opeengeperst in een kunstmatige omgeving opgroeien, geen moment in hun leven worden behandeld alsof het om henzelf ging – om hun leven en hun behoeften. Vanaf hun verwekking tot aan hun dood zijn ze nooit iets anders geweest dan voorstadia van eetbare waren in de supermarkt. Het zijn gevoederde dingen met als doel ons tot voedsel te dienen. Niets aan de manier waarop ze behandeld worden, biedt hun de kans als doel op zich te leven – zoals we ons voorstellen dat huisdieren dat doen en dieren in de natuur. Als we het slachthuis verlaten, zijn we niet alleen misselijk vanwege het bloed en de stank. We voelen afkeer omdat ons op drastische manier aan het verstand wordt gebracht wat we toch al konden weten: dat ook dieren behandeld kunnen worden op een manier die we kunnen ervaren als gespeend van alle waardigheid. En als we dat zo ervaren, komt dat doordat we de hiervóór besproken maatstaf aanleggen: dat de waardigheid hierin bestaat niet alleen als middel, maar ook als doel op zichzelf te worden behandeld.

En als het vrijwillig gebeurt?

’s Avonds na de wedstrijd kwam ik de ster van het dwerggooien bij zijn woonwagen tegen.

‘Dat u dat volhoudt!’ zei ik.

‘Geen probleem,’ zei hij, ‘je valt zacht.’

‘Dat bedoel ik niet,’ zei ik. ‘Ik bedoel niet het gevaar.’

‘Wat dan?’

‘De waardigheid.’

‘Waar hebt u het over?’

‘Dat u bij het gooien als louter voorwerp wordt behandeld, als louter ding.’

‘Soms gooien ze ook met kinderen. Die kraaien van plezier.’

‘Dat is iets anders. Die worden dan niet alleen als voorwerpen behandeld, maar als wezens die men een plezier doet; daarbij gaat het om henzelf, om wat ze beleven.’

‘Hebt u die jongen gezien die met de wip helemaal naar boven op de piramide van de mannen wordt gekatapulteerd? Die wordt toch ook de lucht in geslingerd, en echt niet voor zijn plezier.’

‘Maar hij doet er iets bij: hij draait zich op een bepaalde manier, hij zwaait met zijn armen. Hij heeft er lang voor getraind; hij toont zijn behendigheid; het is een artiest.’

‘In de stad vlak in de buurt is een circus, daar wordt door een kanon iemand de ruimte in geslingerd en hij valt dan gewoon in een net.’

Ik had zoiets vroeger thuis gezien, als kind. Toen was ik helemaal opgegaan in het gevoel van sensatie en in de zenuwprikkel van het gevaar waaraan de man zich blootstelde. Nu aarzelde ik. Ten slotte zei ik: ‘Die man wordt door niemand gegooid. Niemand pakt hem vast. Hij geeft zich over aan een machine.’

‘En daar hebt u minder moeite mee? Hij doet toch ook niets. Ook met hem gebeurt alleen iets.’

‘Zeker,’ zei ik, ‘maar u wordt door iemand beetgepakt. Het is dan overduidelijk dat u wordt gebruikt en dat het er alleen om gaat u te gebruiken.’

‘Gebruiken? Waarvoor?’

‘Voor het vermaak. Voor de lol.’

‘Wanneer een clown een ander beentje licht, wordt die ook gebruikt om het publiek aan het lachen te maken. En ook acteurs…’

‘Dat is iets anders. Daar wordt gespeeld, een gezamenlijk spel, waar iedereen zelf iets aan bijdraagt. Maar u zorgt voor vermaak, niet door wat u doet, maar door wat er met u gebeurt. U wordt daardoor louter een stuk speelgoed voor anderen.’

Nu kregen zijn ogen een gevaarlijke glinstering.

‘Ik zal u eens wat vertellen. Als iemand er zo uitziet als ik, heeft hij het verdomd moeilijk zijn geld te verdienen. U hebt makkelijk praten, u kunt kiezen uit duizend bezigheden, ik niet. Wie neemt nou een dwerg in dienst? En nog iets. Ik stel mezelf vrijwillig beschikbaar voor de show. Ík was het die besloten heeft met me te laten gooien. Oké, zegt u voor mijn part dat ik ter vermaak van anderen gebruikt word. Maar ik heb besloten me te laten gebruiken en me te laten aanstaren. Het was een vrije beslissing van mij. Mijn vrije beroepskeuze – ook al vindt u die uitdrukking waarschijnlijk belachelijk. En dan begint u tegen me te bazelen over verloren waardigheid. Kent u Manuel? Manuel Wackenheim, die Franse dwerg? Hij is zelfs bij de VN geweest om te vechten voor zijn recht in het circus gegooid te worden. Hij heeft verloren. Het is in strijd met de waardigheid van de mens, zeiden de rechters. Ik vraag u: en hoe zit het dan met de waardigheid die gelegen is in de vrijheid om te beslissen?’

Verderop in dit hoofdstuk zullen we zien hoe belangrijk de mogelijkheid vrij te beslissen is voor de ervaring van de waardigheid als zelfstandigheid. Vrij beslissen is een noodzakelijke voorwaarde voor waardigheid. Is het ook een toereikende voorwaarde? Het hoogste gerechtshof, dat over het dwerggooien moest oordelen, vond van niet: de vrijheid om te beslissen schept op zichzelf nog geen waardigheid. Iemand kan in vrijheid beslissen iets te doen wat ondanks die vrijwilligheid toch in strijd is met de waardigheid. En daarom stelde het gerechtshof hier een grens aan de vrijheid. We zouden kunnen zeggen dat het de vrijheid nam de waardigheid van de dwerg te redden. Daarachter staat een opvatting van waardigheid die we als volgt kunnen uitdrukken. Weliswaar is waardigheid iets waarvan ook ieder afzonderlijk individu voor zichzelf de ruimte aangeeft. Maar ze is niet alleen iets wat ieder afzonderlijk individu in de hand heeft. De waardigheid is ook iets groters, iets objectiefs, dat weliswaar altijd individuen aangaat maar toch verder reikt dan dat: ze is de kenmerkende eigenschap van een hele levensvorm. Het is precies deze hele levensvorm die in gevaar komt wanneer met dwergen wordt gegooid – wanneer mensen vernederd worden doordat ze tot dingen en louter middelen worden gemaakt. Het is van groot belang deze levensvorm door middel van het rechtssysteem te beschermen. Ten opzichte van de beslissingsvrijheid van het individu is ze van hogere waarde. We mogen onze waardigheid niet onnodig verspelen.

De man die ik bij de woonwagen was tegengekomen, had niet alleen gesproken over zijn vrije beslissing, maar ook over zijn problemen werk te vinden. Wat hij daarover gezegd had, liet me niet meer los. Tijdens het gesprek was ik gevaarlijk dicht in de buurt gekomen van een bewering die geluid zou hebben: u leidt, gezien uw beroep, een leven zonder waardigheid. Dat laat niemand zich zeggen. Het zou gelijkstaan aan vernietiging. Dat verklaarde zijn ergernis. Hij had toen gegrepen naar een verdediging waaraan iets belangrijks viel af te lezen: onze uitspraken over waardigheid hangen niet alleen af van het handelen maar ook van de situatie. Hoe bedreigender en uitzichtlozer de situatie is, des te groter is onze tolerantie wat betreft ons oordeel over verspeelde waardigheid. Het is mogelijk dat iemand zich in een noodsituatie bevindt en helemaal niet anders kan dan zich als een stuk speelgoed te verkopen. Dan zou ons oordeel als volgt kunnen luiden. Niet alleen wordt hem door anderen zijn waardigheid ontnomen doordat ze hem als louter voorwerp en louter middel behandelen; ze ontnemen hem die bovendien door hem te dwingen haar te verspelen door zichzelf te verkopen. En omdat dit zo is, kunnen we eigenlijk ook niet eens meer zeggen dat hij zijn waardigheid heeft verspeeld. Want het verspelen van waardigheid veronderstelt vrijheid.