AFSCHEID VAN ODESSA

Vladimir Zjabotinski

Afscheid van Odessa

Vertaald door
Otto Boele & Inge van Gemert

WERELDBIBLIOTHEEK  ·  AMSTERDAM

Oorspronkelijke titel Pjatero (1936).

© Nederlandse vertaling en Nawoord Otto Boele & Inge van Gemert / Uitgeverij Wereldbibliotheek 2015

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Nico Richter

Omslagfoto Gh.J. Migurski / Alinari Archives, Florence / Getty Images

NUR 302

ISBN 978 90 284 4128 6

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2015, met ISBN 978 90 284 2610 8

De start van dit verhaal over het leven van het oude Odessa speelt zich af aan het vroegste begin van de twintigste eeuw. Die eerste jaren werden bij ons ‘de lente’ genoemd, waarmee men het ontwaken van de maatschappij en staat bedoelde, en voor mijn generatie vielen ze ook samen met onze persoonlijke lente, wat wil zeggen dat we een jaar of twintig waren. Zowel die beide lentes als de aanblik die de vrolijke hoofdstad van de Zwarte Zeekust met haar steile oevers vol acacia’s toen bood, zijn in mijn herinnering verweven met de geschiedenis van een gezin met vijf kinderen: Maroesja, Marko, Lika, Serjozja en Torik. Een deel van hun lotgevallen heeft zich voor mijn neus afgespeeld; het overige zal ik, voor zover nodig, vertellen op basis van horen zeggen of zelf invullen. Ik kan niet garanderen dat de levensverhalen van de hoofdpersonen volledig juist zijn, noch dat de volgorde klopt van de maatschappelijke gebeurtenissen, in de stad of heel Rusland, tegen de achtergrond waarvan dit allemaal is gebeurd: mijn geheugen laat me vaak in de steek en tijd om navraag te doen heb ik niet. Maar één ding weet ik zeker: die vijf zijn me niet toevallig bijgebleven. Niet omdat ik erg gesteld was op Maroesja en Serjozja, en nog meer op hun frivole, wijze, lijdzame moeder, maar om hoezeer op dit gezin, als ware het een schoolvoorbeeld, het hele voorafgaande tijdperk van de russificatie van de Joden, zowel in positieve als negatieve zin, zijn weerslag heeft gehad. Ik ben ervan overtuigd dat ik dat deel van het verhaal waarheidsgetrouw zal vertellen, zonder kleingeestigheid, des te meer omdat het allemaal lang geleden is en een dierbare, droeve herinnering is geworden. ‘Ik ben een kind van mijn tijd, ik begrijp al zijn goed en kwaad, ik ken de pracht en smerigheid: ik ben zijn kind en houd van al zijn smetjes, van heel zijn gif.’¹

¹  Citaat van onbekende herkomst.

1

De jeugd

Mevrouw Milgrom en haar oudste dochter zag ik voor het eerst bij de première van Monna Vanna¹ in het Stadstheater.

Ze zaten in een loge op de parterre niet ver bij mij vandaan. In de loge zaten nog drie personen, maar van een ander gezin. Ik merkte ze op om een reden die vleiend voor me was, maar tegelijkertijd ook niet. Het begon ermee dat mijn jonge collega van de krant die naast me zat, een zedenbeschrijver van vagebonden en het havenleven, mij onder het gedruis van de volstromende zaal zei: ‘Kijk eens naar rechts, naar dat roodharige Jodinnetje in de derde loge: net een katje in een bontmof!’ Soms waren zijn vergelijkingen erg treffend: de jongedame zag er met haar pluizige, felrode kapsel inderdaad uit als zo’n poesje in een bonten ring op een bonbondoosje. Op dat moment zag ik dat de dame het meisje op mij attendeerde en iets zei, waarschijnlijk mijn krantenpseudoniem, waarop de dochter grote ogen opzette, ongelovig de schouders ophaalde en antwoordde (dat kon ik duidelijk liplezen): ‘Echt? Dat kan toch niet!’

In de tweede pauze zocht ik een aantal bevriende studenten op die in de engelenbak zaten. De engelenbak was in ons Stadstheater een belangrijk instituut: het rijk der studenten. Zij leken zowat de enigen te zijn die de plaatsen aan de zijkant kregen. Daarom hield daar altijd speciaal een wijkopzichter toezicht, altijd een of andere nobele reus met een dubbele baard op de borst, zoals bij een generaal, met politieagenten als achterwacht. Als de studenten herrie schopten (bijvoorbeeld wanneer de oude Figner² de hoge noot miste in Les Huguenots en ze de gelegenheid te baat namen hem even te herinneren aan de weinig broederlijke relatie tot zijn zus, die in Schlüsselburg vastzat), verschenen de politieagenten om ze bij de ellebogen weg te leiden, en liep de opzichter erachteraan met de eerbiedige woorden: ‘Kom, meneer de student, hoe kunt u nu toch…’

Die avond werd er geen herrie geschopt. De kranten hadden het publiek al twee weken voorbereid op de voorstelling Monna Vanna. Ik weet niet meer hoe, maar men kende het stuk toen ongetwijfeld een zekere revolutionaire betekenis toe (toen werd dat ‘in dienst van de bevrijding’ genoemd; in die jaren werd alles door het prisma van de politieke vrijheidsstrijd bekeken, zelfs een piepende uitschieter van de tenor die gold als de solist van Zijne Hoogheid). De voorstelling voldeed aan alle verwachtingen. De heldin werd gespeeld door een actrice op wie we toen allemaal ronduit verliefd waren: de helft van de jongedames in de stad deed haar zachtdroeve stem na en gaf kennissen de hand zonder die te buigen, met de palm naar beneden, net als zij. De ‘foyer’ van de engelenbak, die in de pauze normaal gesproken op een boulevard leek waar zich parallel aan elkaar twee dichte stromen mensen voortbewogen, deed nu denken aan een forum: overal stonden groepjes en in ieder groepje werd gediscussieerd over een en hetzelfde: is het denkbaar dat Prinzivalle de hele nacht bij Monna Vanna heeft gezeten, in die kleding, zonder een vinger naar haar uit te steken?

Dit was ook het onderwerp van gesprek in het groepje waar ik mijn vrienden aantrof. Door hun stemverheffingen heen kon ik horen dat in de menigte naast ons, een bijzonder groot gezelschap, verhit werd gesproken over hetzelfde. Plots zag ik daar in het midden die roodharige jongedame staan. Op het oog was ze een jaar of negentien. Ze was niet groot, maar mooi gebouwd, volgens het struise ideaal van die temperamentvolle tijd. Ze droeg natuurlijk een strak getailleerd korset, maar zo te zien zonder ‘cups’, wat in onze kringen, zo was mij verteld, werd gezien als een onzedig nieuw snufje. Haar pofmouwen kwamen niet eens tot haar ellebogen en hoewel de kraag van de jurk haar hals omsloot als bij een geestelijke, was deze onder het kraagje aan de voorkant zo’n zes centimeter uitgesneden, wat toen ook als impertinent gold. Naast deze uiterlijke indruk ving ik de volgende flarden van het gesprek op:

‘Maar is het denkbaar,’ wond een student zich op, ‘dat Prinzivalle…’

‘Vreselijk!’ riep de roodharige jongedame uit, ‘als ik Monna Vanna was, zou ik dat nooit toelaten. Zo’n stomkop!’

De omstanders lachten en een van hen jubelde: ‘U bent betoverend, Maroesja, u zegt altijd iets waardoor ik u wel kan kussen…’

‘Alsof dat iets betekent,’ reageerde Maroesja onverschillig, ‘er is straks sowieso geen student meer op de De Ribasstraat die kan opscheppen dat hij mij nog nooit gekust heeft.’

Meer ving ik niet op, hoewel ik mijn best deed mee te luisteren.

De opvoering beleefde een indrukwekkend slot. Na het eerste en tweede bedrijf had het publiek op de parterre en in de loges de reactie van de gezaghebbende engelenbak nog afgewacht, om pas op hun teken in een klaterend applaus uit te barsten. Nu begonnen zowel de loges als de parterre uit zichzelf te denderen. Eerst kwam de voltallige bezetting talloze keren het toneel op om te buigen, vervolgens Monna Vanna met Prinzivalle, en tot slot alleen Monna Vanna in haar zwartfluwelen draperie.

Plots brak door het denderende applaus het meest gezaghebbende signaal door: aan weerszijden viel de engelenbak stil ten teken dat men de allerhoogste eer zou bewijzen die tot dan toe bijna uitsluitend aan Italiaanse zangers en zangeressen was voorbehouden; de studenten gingen de parterre bestormen. Het overige publiek draaide zich nog altijd klappend vol verwachting om. Het beschilderde gordijn ging weer omhoog, maar er was nog niemand op het toneel, ook daar wachtte men de sublieme stunt van de jongeren af. In een mum van tijd kwamen uit alle doorgangen blauwe frakken en grijze wambuizen toegestroomd. Ik herinner me dat door het middenpad helemaal vooraan een enorme Georgiër met zevenmijlslaarzen aan kwam zetten, met een zakelijke, serieuze en dreigende gezichtsuitdrukking, alsof hij een barricade bestormde. Toen hij bij het orkest aankwam, stak hij zijn pet onder zijn arm en klapte, misschien niet heel hard, met grote, gedecideerde waardigheid langzaam, maar ritmisch en duidelijk driemaal in zijn handen (‘zoals de sultan die de schone Soeleika van achter de tralies aanroept,’ zo stond de volgende ochtend in een van de kranten te lezen). Pas op dat moment, als antwoord op de dwingende oproep van de padisjah, trad uit de coulissen de schone Soeleika naar voren. Ik zag dat haar lippen werkelijk trilden en dat de snikken haar keel dichtknepen. De opwinding die om haar heen ontstond, was onbeschrijflijk. Twee kaartjescontroleurs kwamen de coulissen uitgerend om de bloemenmanden weg te halen en de vloer vrij te maken voor iets wat men in die tijd hoger aansloeg dan bloemen: het toneel vloog vol verkreukelde, verschoten blauwe petten met losgeraakte klep. Achter de studenten stonden de agenten en politiecommissarissen, die er allemaal hetzelfde uitzagen, met een dubbele baard op de borst. Ze hadden een welwillend en coulant voorkomen, en straalden een plechtstatige feestelijkheid uit die helemaal paste bij het fonkelende kristal, de vergulde kariatiden, de roodfluwelen stoelen en balustrades, de feestelijke kleding van de graanexporteurs en hun zwartogige dames, ja, bij de hele pracht van het onbezorgde, welgestelde Odessa. Ik keek naar Maroesja: ze was buiten zichzelf van vreugde. Ze keek echter niet naar het toneel, maar naar de studenten, trok haar moeder aan de bij de schouders opgezette mouwen en wees haar zo te zien haar beste vrienden in de menigte van blauwe frakken en grijze wambuizen aan, waarbij ze hun namen opnoemde. Als ik het me goed herinner, waren het er wel twintig of misschien nog meer, totdat vanaf het plafond, eveneens plechtstatig, het brandscherm naar beneden kwam zakken.

¹  Monna Vanna: ook in Rusland veelvuldig uitgevoerd toneelstuk van de Belgische schrijver en Nobelprijswinnaar Maurice Maeterlinck uit 1902.

²  Nikolaj Figner (1857-1918): operatenor en de broer van Vera Figner, een Russische revolutionaire die betrokken was bij de dodelijke aanslag op tsaar Alexander II in 1881.

2

Serjozja

Iemand wist me te vertellen dat de achternaam van de roodharige jongedame Milgrom was, en toen ik het theater uit liep, schoot me te binnen dat ik al een lid van dat gezin kende.

We hadden elkaar niet lang daarvoor tijdens de zomer ontmoet. Ik verbleef toen bij kennissen die het einde van augustus doorbrachten in hun buitenhuis, direct aan het Lanzjeronstrand. Op zekere ochtend toen zij nog sliepen, ging ik naar beneden om te zwemmen en vatte vervolgens het plan op te gaan roeien. Mijn vrienden hadden een platte schuit met twee paar roeispanen; op een of andere manier kreeg ik die boot vanaf het grove grind (wij noemden dat gewoon ‘zand’) te water en pas op dat moment viel ’t me op dat iemand ’s nachts beide rechter roeipennen had afgebroken. Er waren ook geen reserve-exemplaren. Bij ons aan de kust zagen die roeipennen er knullig uit: het waren gewoon houten stokjes waaraan met stukjes touw onhandige, lompe peddels waren vastgebonden. Er was nogal wat vakmanschap voor nodig om ervoor te zorgen dat de peddels niet losraakten of plat op het water sloegen. Er was daarentegen helemaal geen vakmanschap voor nodig om zo’n roeipen te maken: gewoon een kwestie van een takje bijschaven. Maar dat kwam niet eens bij me op. Onze generatie leek wel met twee linkerhanden te zijn opgegroeid: wanneer er een knoop was losgeraakt, lieten we het hoofd mismoedig hangen en droomden we van een gezinsleven, van een echtgenote, zo’n wonderlijk wezen dat geen karwei schuwt, weet waar ze naald en draad moet kopen en hoe ze zoiets moet aanpakken. Ik stond met smartelijk gebogen hoofd voor de boot, alsof het een ingewikkeld apparaat betrof waar iets raadselachtigs mis mee was en alsof alleen Edison deze verloren zaak kon redden.

In deze netelige situatie kwam een gymnasiast op me af die zo te zien een jaar of zeventien was; later bleek hij amper zestien, maar voor zijn leeftijd was hij groot van stuk. Als een doorgewinterde kenner wierp hij een zakelijke blik op de afgebroken roeipennen en vroeg me toen op niet minder zakelijke toon: ‘Wie houdt er toezicht op deze kade?’

‘Tsjoebtsjik,’ zei ik, ‘Avtonom Tsjoebtsjik, een visser.’

Hij antwoordde minachtend: ‘Tsjoebtsjik! Vandaar die troep! De rest van de vissers houwen ’m ook voor een schooiert.’

Ik hief opgewekt het hoofd. Taalkunde was altijd al een echte passie van me, maar aangezien ik in verlichte kringen verkeerde, waar iedereen zijn best deed op Groot-Russische wijze te articuleren, had ik al lang geen echt dialect meer gehoord van de stadsdelen Fontan, Lanzjeron, Peresyp en Djoekovski Sad.

‘Houwen ’m ook voor een schooiert.’ Schitterend! ‘Houden voor’ betekent vinden. En ‘schooiert’, dat hoef je niet eens te vertalen: één woord met een hele encyclopedie aan negatieve connotaties. Mijn gesprekspartner bleef in hetzelfde taaltje doorpraten, maar de ellende is dat ik deze volkstaal vergeten ben. Ik zal zijn woorden grotendeels in standaardtaal moeten overbrengen, mij er pijnlijk van bewust dat iedere zin het nét niet is.

‘Wacht maar,’ zei hij, ‘dat is makkelijk te verhelpen.’

Voor me stond iemand die uit ander hout gesneden was, iemand met twee functionerende handen! Ten eerste had hij een mes in zijn zak, en niet zomaar een zakmes, maar een dolkmes. Ten tweede scharrelde hij ook direct het benodigde materiaal bijeen: toen hij zich ervan had verzekerd dat niemand het kon zien, liep hij naar het trapje van het nabijgelegen badhuis en brak van onder de reling de onderste baluster af. Hij brak hem op zijn knie in tweeën: een helft schaafde hij bij, mat of deze in het sleufje paste en begon toen weer te schaven; hij krabde de molm van de oude roeipennen eruit en zette de nieuwe erin. Het ontbrak er nog aan dat hij besloot met de versregel: ‘Nou, ouwe, ’t is voor elkaar…’¹ In plaats daarvan stelde hij me met dezelfde directe, doelgerichte zakelijkheid een manier voor om hem voor zijn diensten te betalen: ‘Neemt u me mee op uw tochtje?’

Ik vond dat natuurlijk goed, maar keek daarbij nog eens naar zijn wapen en vroeg om mijn geweten te sussen: ‘Maar het schooljaar is toch al begonnen, collega? Hoort u niet bij uw eerste les te zitten?’

‘Le cadet de mes soucis,’ antwoordde hij onverschillig terwijl hij de touwringen met de peddels al aan de roeipennen reeg. Dat Frans kwam er spontaan uit, niet om interessant te doen. Later kwam ik te weten dat ze voor de jongste kinderen gouvernantes hadden gehad (maar niet voor Maroesja of Marko, hun vader verdiende toen nog niet zoveel). Hij sloofde zich in het geheel niet uit, sterker nog, hij hield zich helemaal niet bezig met zijn gesprekspartner of met wat deze dacht, maar werd in beslag genomen door zijn eigen bezigheden: hij keek of de knopen op de ringen pasten, tilde de vloerplanken wat op om te kijken of er geen water onder zat, keek onder het bankje voor de stuurman of daar het hoosvat lag, klopte hier en daar wat, wreef ergens over. Tegelijkertijd legde hij ook nog uit dat hij had besloten te spijbelen omdat hij had begrepen van een medeleerling, die in de kost zat bij een Griek (dat wil zeggen een Tsjech die Griekse les gaf), dat deze van zins was hem, mijn nieuwe vriend, naar het bord te roepen terwijl het zijn beurt helemaal niet was. Daarom had hij een briefje voor zijn moeder achtergelaten (zij stond laat op): ‘Als de pedel komt, zeg dan maar dat ik naar de tandarts ben.’ Hierop had hij zijn boekentas bij de naburige tabakszaak gedeponeerd en zijn reis vervolgd naar Lanzjeron.

‘Fijne moeder heb je,’ zei ik met oprechte goedkeuring. Intussen roeiden we al.

‘Gaat best,’ stemde hij in, ‘tout à fait potable.’

‘Maar waarom ligt je boekentas dan bij die tabakszaak? Je had ’m thuis kunnen laten als je moeder het toch goedvindt.’

‘Dat is vanwege mijn vader. Die is nog niet zover. Hij vindt het nog steeds moeilijk dat ik uit zijn naam mijn eigen cijferlijst onderteken. Dat maakt niet uit, hij went er wel aan. Morgen schrijf ik het hele briefje in zijn handschrift: “mijn zoon, Milgrom Sergej, vijfde klas, was afwezig op die-en-die datum vanwege kiespijn.”’

We waren al een flink eind uit de kust; hij kon uitstekend roeien en kende alle boottermen. De wind zou vandaag tegen vijven weer opsteken, en niet zomaar een wind, maar de tramontana. ‘Achteruit met rechts, anders knallen we op dat schuitje.’ ‘Kijk, een dooie bruinvis’, waarbij hij naar het kadaver van een dolfijn wees dat door de storm van gisteren vlak bij de vuurtoren op het onderste plateau van een golfbreker was geworpen.

Tussen zijn nautische opmerkingen door kreeg ik met stukjes en beetjes informatie over het gezin. Vader ‘sjeest iedere ochtend met de tram naar zijn werk,’ daarom is het ook zo link als je niet naar school wilt, want je moet tegelijk met hem de deur uit. ’s Avonds lijkt het huis wel een rommelmarkt (dat wil zeggen een zoete inval): dan komen de ‘passagiers’ van zijn oudste zuster langs, meest studenten. Er is ook een oudere broer, Marko, een aardige kerel, ‘duldbaar’, maar een ‘lorejas’ (die term kende ik ook niet: kennelijk iets van een sufferd of een lanterfanter). Marko was ‘dit jaar nietzscheaan’. Serjozja had over hem hoogstpersoonlijk het volgende gedichtje gemaakt:

Qua kleding een clochard, in filosofie heel nijver,

Een hooggeleerde kerel en toch een zittenblijver.

‘Dat geldt bij ons als mijn specialiteit,’ vervolgde hij. ‘Maroesja staat erop dat ik over al haar passagiers een gedichtje maak.’

Zus Lika was blijkbaar ook ouder dan Serjozja; ‘ze heeft haar laatste nagels opgevreten en nu heeft ze er genoeg van en is ze boos op heel Odessa.’ De jongste van het gezin was Torik, maar hij was de ‘steun en toeverlaat van de troon’: over alles was ‘zijn oordeel zo juist dat je ervan in de put raakt’. Ik ben nog vergeten te vertellen hoe we bij de vuurtoren kwamen: bij het zien van het schuitje, waar we tegenaan geknald waren als hij me niet had opgedragen achteruit te roeien, herinnerde Serjozja zich dat er nu bij de Androsovpier volop bootjes lagen waarmee ze watermeloenen uit Cherson haalden.

‘Zullen we dan maar het “ruime sop kiezen”? Dan eten we daar, ik trakteer.’

Ik vond het erg genoeglijk en vermakelijk met hem, en bij het buitenhuis zou tot de avond niemand de boot nodig hebben. Bovendien beloofde hij op de terugweg er ‘eentje uit de schaftkelder op de markt’ op te pikken die zou roeien, zodat ik kon uitrusten. Ik stemde hiermee in; we ‘zetten koers’ richting de haven en voeren om de vuurtoren heen, wat ons door de wind en de deining een uur of drie kostte, en omdat we ieder half uur de hele Zwarte Zee onder de bodemplanken vandaan moesten hozen.

‘Landrotten, die admiraals van u!’ schold Serjozja op mijn vrienden die zo nalatig waren geweest in het onderhoud.

Naar de aanlegplaats tussen de schuitjes moesten we ons een weg banen door de drukte, het leek de bazaar op de Toltsjok wel; kleine schepen schampten elkaar bijna, en Serjozja kon ze allemaal uit elkaar houden: de schuit, de sloep, de feloek en nog wel vijf of tien andere benamingen.

Het had er alle schijn van dat veel mensen hem hier goed kenden. Hij werd wel drie keer vanaf een met meloenen beladen dek vriendelijk toegeroepen, ongeveer zo: ‘Joehoe, Sirozjka, waar ga je heen, deugniet? Niet naar school dan? Hoe gaat-ie hoerenjong?’ Waarop hij steevast antwoordde met ‘Caprioliet!’ wat, te oordelen naar zijn toon, wilde zeggen dat het fantastisch ging. Van een feloek riep een jongeman met een rode fez en ontblote, witte tanden hem iets toe in het Grieks en Serjozja antwoordde in diezelfde taal. Ik ken geen Grieks, maar kon helaas wel het einde van de zin opmaken: ‘tin mitera sou’, de accusatiefuitgang in de uitdrukking ‘… je moeder’. In gesprek met mij onthield Serjozja zich van deze stijl. Overigens had hij me bij het uiteenzetten van zijn mening over de meisjes op de verschillende Odessitische gymnasia met zijn manier van uitdrukken ook al enigszins van m’n stuk gebracht: ‘Koerakina-Tekelj heeft het meest kittige schooluniform; het violet sluit lekker strak om het lijf, je moest die logaritmes eens zien uitsteken!’

Op de aanlegplaats rende hij ergens heen om terug te keren met een hele zak eten. Hij weigerde pertinent me een aandeel in de kosten te laten betalen. Daar op de boot, nadat we onze handen ter hygiëne in het gat tussen de meloenschillen hadden gestoken, gebruikten we de allersmakelijkste maaltijd van mijn leven. Maar nog zoeter dan het eten zelf was het om te zien hoe Serjozja at. Wat de Engelsen table manners noemen is een belangrijk fenomeen: het gaat er niet alleen om dat je een vork kunt vasthouden en soep zonder muzikale begeleiding kunt doorslikken, maar om het hele ‘voedingsritueel’, een ingewikkeld gebruik, verschillend voor iedere soort voedsel en voor iedere gelegenheid, vastgelegd door de gastronomische tradities van verschillende generaties. En een vork? Als je er een hebt, kost het weinig moeite om ervoor te zorgen dat het eten er prettig uitziet. We hadden niet alleen geen vork, hij was niet eens van pas gekomen. Serjozja nam een sesambagel en in plaats van hem doormidden te breken sneed hij hem doormidden, in twee ringen, die hij beide insmeerde met reuzel. Hij schraapte de sesamzaadjes van het glanzende oppervlak, en gelijkmatig, als een ervaren zaaier op zijn akker, strooide hij ze uit over de reuzel, legde de helften weer op elkaar en pas toen zette hij zijn tanden in de bagel. Een zeekarper pakte Serjozja bij de staart om deze een keer of tien plat te slaan tegen zijn hak, met de uitleg: ‘Komt de huid er makkelijker af.’ Inderdaad liet zijn zeekarper zich veel sneller en vollediger uitkleden dan de mijne, ook al gebruikte ik zijn dolkmes bij deze operatie. Ik was nog bezig de doorzichtige zoute delen van de stevige graten af te snijden, toen er van zijn karper niet meer was overgebleven dan wat vet op zijn kin, wangen en het puntje van zijn neus. Maar het hoogtepunt van het ritueel was de meloen. Ik wilde hem net in stukken snijden, toen Serjozja snel zei: ‘Voor mij niet.’ Hij nam een volledig kwart, hield het voor zijn ogen, bekeek het kleurenspel, en weg was hij! Uit het oog verloren: net was hij er nog, nu niet meer. Voor me zat een gymnasiastenuniform met een groen-marmeren masker in plaats van een hoofd. Ik werd bevangen door afgunst: als toeschouwer voelde ik wat hij nu meemaakte. Een goede meloen ruikt naar stil water, of andersom, dat doet er niet toe, maar verdrinken in een meloen zoals Serjozja deed is hetzelfde als tegen de avond uit zwemmen gaan, ver weg in de kalme zee, op je rug gaan liggen en alles vergeten.

Nirwana: je bent alleen met de natuur, en verder niets. Ik werd er jaloers van. Ik nam het tweede kwart en zei de aarde eveneens gedag.

… Later kwam die ‘ene uit de schaftkelder’ en onwillekeurig dacht ik op z’n Berlijns: ‘So siehste aus.’ Serjozja stelde hem voor: Motja Banabak. Hij was een jaar of twintig, maar ondanks het leeftijdsverschil waren ze zo te zien boezemvrienden. Op de terugweg viel ik in slaap en hoorde ik hun gesprekken niet meer, maar al het overige herinnerde ik me toen ik, na het theater, in mijn favoriete Griekse koffiehuis op de hoek van de Rode Steeg, een kopje oosterse koffie dronk met een schoteltje zoet Turks fruit.

¹  Citaat uit een gedicht van Apollon Majkov (1821-1897) waarin Peter de Grote incognito een visser te hulp schiet wiens boot vernield is.

3

De literatuursoos

Op een zaterdagavond in het literair-artistiek genootschap, toen na een concert de stoelen al werden weggehaald voor het dansen, pakte Maroesja haar moeder in de ‘druivenzaal’ bij de mouw, leidde haar naar mij toe en zei: ‘Deze mevrouw wil graag kennis met u maken, maar is daar te verlegen voor: Anna Michajlovna Milgrom. Ik moet me trouwens zelf ook voorstellen: ik ben haar dochter, maar daar kan zij niets aan doen.’

Anna Michajlovna gaf me een hand en Maroesja liep weg, na haar met gedempte stem te hebben gewaarschuwd: ‘Gedraag je.’ Ze ging een danspartner zoeken, want het voorschrift dat dit andersom hoort te zijn, ging voor haar niet op.

De ‘druivenzaal’ heette zo omdat de wanden waren versierd met vlechtwerk van uitstekende wijnranken en -trossen. Het genootschap had een heel herenhuis tot zijn beschikking. Van wie het was en wie er voor die tijd had gewoond, weet ik niet meer, maar het moeten rijke lui geweest zijn. Het huis stond op de beste locatie van de stad, precies op de grens van haar twee werelden: het chiquere deel en de havenbuurt. Wanneer ik mijn ogen half dichtknijp, zie ik nog steeds dat grote plein voor me, zij het als door een mist waarin de details vervagen, een monument voor de edele bouwkunst van de overzeese meesters uit de eerste decennia van de negentiende eeuw, en een getuigschrift van de stille elegantie die zo karakteristiek was voor de ouderwetse smaak van de eerste stadsbestuurders: van Richelieu, De Ribas en Vorontsov¹; een getuigschrift ook van die hele eerste pioniersgeneratie van handelaren en smokkelaars met hun Italiaanse en Griekse namen. Recht voor me ligt het bordes van de stadsbibliotheek: links, tegen de achtergrond van de brede, vrijwel oeverloze baai de zuilengalerij van de Doema. Ze zouden allebei niet misstaan in Korinthe of Pisa. Rechts vind je de eerste huizen van de Italiaanse straat, in mijn tijd al vernoemd naar Poesjkin die er aan zijn Jevgeni Onegin schreef, aan de andere kant ligt de Engelse club en verderop de linker façade van het Stadstheater: het is allemaal in verschillende tijden gebouwd, maar steeds met dezelfde liefde voor het exotische, Latijnse en Oudgriekse wezen van deze stad met haar onbegrijpelijke naam die wel ontleend lijkt te zijn aan de legende over het sprookjesrijk uit Oostelijk van de zon en westelijk van de maan.² Precies op deze plek, direct voor het herenhuis van de literatuursoos (dat ook sterk leek op de villa’s die ik in Siena had gezien), begon een van de afdalingen naar de diepte van de haven. Op rustige dagen trok er een peklucht op en was de echo van de graanliften hoorbaar.

Gezien de censuur van die tijd vormde de literatuursoos een oase van het vrije woord. Zelfs wij, de leden, begrepen niet waarom de autoriteiten dit toelieten en de deuren niet sloten. Van openlijke samenzwering was geen sprake, we waren allemaal dusdanig afgericht dat woorden als autocratie en constitutie zich nog niet in ons ‘publieke’ vocabulaire hadden genesteld. Maar waar we het ook over hadden, van het kleinste bestuurslichaam in de provincie tot De verzonken klok van Hauptmann,³ in alles pruttelde iets samenzweerderigs.

Tsjechoviaans lijden werd uitgelegd als een protest tegen het regime en de dynastie, de verzonnen vagebonden van Gorki, tot ‘Malva’⁴ aan toe, als een oproep tot protest. Het hoe en waarom van dit alles zou ik nu niet kunnen uitleggen, maar zo was het in elk geval. Er waren nog geen politieke partijen, behalve ondergrondse. De officiële marxisten en narodniki wisten ook niet altijd waarin ze van elkaar verschilden en werden, samen met de latere kadetten, achteloos tot het onafzienbare ‘progressieve kamp’ gerekend.⁵ Tegelijkertijd wisten we ook zonder programma elkaars agenda met stekelige onverdraagzaamheid te bejegenen. Iemand hield eens een verhandeling over Nadson,⁶ waarin werd betoogd dat hij geen revolutionair dichter was, maar een burgerlijke verzenlijmer, ‘Kifa Mokijevitsj⁷ in dichtvorm’: twee uur lang werd hij door zijn tegenstanders de grond in geboord vanwege het reactionaire karakter van deze zienswijze, en de voorzitter, een Griek, verzekeringsinspecteur van beroep, ontzegde de spreker op eigen gezag het recht op een laatste woord ter verdediging, en zo bleef deze smet hem voor eeuwig aankleven. Waaruit de misdaad nu precies bestond, weet ik niet meer, het doet er ook niet toe. Toen was het echter gruwelijk belangrijk, en zoals het herenhuis op de geografisch belangrijkste plek van de stad stond, zo waren ook de donderdagen op de literatuursoos het middelpunt van onze spirituele opwinding.

Nu ik na ruim dertig jaar op dit alles terugkijk, denk ik toch dat het meest opmerkelijke toen de vreedzame verbroedering van onze bevolkingsgroepen was. Alle acht of tien stammen die het oude Odessa telde, kwamen samen in deze club en het kwam werkelijk bij niemand op om, zij het in stilte, op te merken wie wat was. Een jaar of twee later veranderde dat, maar aan het vroegste begin van de eeuw konden we werkelijk goed met elkaar overweg. Vreemd toch, want thuis leefden we allemaal ons eigen leven, nodigden de Polen Polen uit, de Russen Russen, de Joden Joden; uitzonderingen zag je betrekkelijk weinig, maar we hielden ons toen nog niet bezig met de vraag waarom dat zo was, beschouwden dit verschijnsel onbewust als een tijdelijke onachtzaamheid en de Babylonische bonte verzameling van het gemeenschappelijke forum als een symbool van een prachtige toekomst. Misschien werd die stemming – de verzoeningsgezinde buitenkant met een onderliggende dreiging – het best verwoord door een eerlijk, dom drinkmaatje van me, een operatenor met een Oekraïense achternaam, toen deze mij op een zaterdagavond na het eten aangeschoten kwam omhelzen als dank voor een toost die ik had uitgesproken: ‘U hebt me helemaal in vervoering gebracht,’ zei hij, me driemaal zoenend, ‘geen zee kan ons meer scheiden: we zijn broeders voor het leven. Jammer alleen dat de mensen nog steeds over het geloof kletsen: de een is Rus, de ander Jood. Wat maakt het uit? Als je samen maar één ziel hebt, zoals u en ik. Nee, dan X., da’s een heel ander verhaal. Hij heeft een Joodse ziel. Een gemene ziel…’

Anna Michajlovna bleek van dichtbij een jeugdige dame te zijn met opvallend vriendelijke ogen. Ze verontschuldigde zich omstandig voor de fratsen van haar dochter: ‘Wat moet u nu met zo’n oud mens, u wilt dansen.’ Ik vertelde naar waarheid dat ik op het gymnasium al door dansleraar Tsorn de klas uit was gezet toen hij merkte dat ik nog geen quadrille van een driepaswals kon onderscheiden. We namen plaats in een hoekje achter een vijgenboom en raakten in gesprek. Daarbij probeerde ik eerst galant voor de dag te komen (‘Mijn dochter wordt binnenkort twintig’, ‘Maar wie heeft u, edele dame, toestemming gegeven om in de eerste klas van het gymnasium al te trouwen?’), maar zij wuifde dit weg en benaderde me zonder plichtplegingen, alsof ik een kind was: ‘Luistert u eens, ik wilde echt kennis met u maken. Mijn man heeft uw overleden vader nog gekend op de Dnjepr. We hebben het vaak over u en nu wilde ik u vragen: waarom voert een getalenteerd man als u niets uit?’

Voor een eerste kennismaking was dit een zeer onbetamelijke vraag, maar ze had de bijzondere gave (die ik later in nog sterkere mate terug zou zien bij Maroesja) om de meest misplaatste opmerkingen iets lieflijks mee te geven, alsof ze zich alles kon permitteren.

‘Niets uitvoeren? Ik zit toch al jaren bij de krant.’

Ze keek me oprecht verbijsterd aan, alsof ik had gezegd dat ik al jaren op één been rondsprong.

‘Dat is toch geen carrière. Schrijven kun je nog wel een jaar, misschien twee, maar een leven lang feuilletons maken dat gaat niet. Ignats Albertovitsj – dat is mijn man – zou u graag een baan aanbieden op zijn kantoor. Of denkt u eens na over de advocatuur, of iets anders, maar een beetje lanterfanten zonder echte verdienste kan echt niet.’

Ik had de mogelijkheden tot broodwinning in mijn vak wel willen verdedigen, maar voelde dat dit zinloos was: in haar voorstelling van de maatschappelijke ladder bestond mijn vak niet. Ze zeggen dat alle fatsoenlijke mensen vroeger zo naar acteurs keken, of misschien sprak hieruit een zeker Joods atavisme en kwamen mijn bezigheden haar voor als het vak van een melamed,⁸ dat een mens alleen aanneemt als er niets anders te vinden is. Ik gaf mijn verdediging op en ging over tot de aanval.

‘Laat me even openhartig tegen u zijn. Ik ken twee van uw kinderen: die oudste jongedame en Serjozja. Zegt u mij eens: hoe komen uw goede adviezen bij hen tot hun recht? Het zijn allebei prachtkinderen, maar toch niet helemaal naar uw smaak, vrees ik…’

‘O, dat is wat anders. Het zijn mijn kinderen. Ik klim nog liever het dak op dan dat ik ze advies geef.’

‘Maar hoezo?’

‘De laatste naar wie een kind wil luisteren, is zijn moeder, of vader, dat is om het even. In elke generatie herhaalt de tragedie van vaders en kinderen zich, en het is steeds hetzelfde liedje: kinderen krijgen op zeker moment genoeg van wat hun ouders prediken en daarmee krijgen ze ook genoeg van hun ouders. Nee, dank u beleefd.’

Een verstandige dame, dacht ik en ik besloot dat ik de avond niet beter kon doorbrengen dan met haar. Het gezin had mijn interesse gewekt. Ik begon haar uit te vragen over de kinderen. Ze vertelde hier honderduit over, soms zo openhartig dat het ook voor mij als buitenstaander aanstootgevend had kunnen zijn, ware het niet dat het er allemaal zo ‘lieflijk’ uit kwam.

Tussen twee dansen door kwam Maroesja op ons toegesneld. Ze zei me, naar haar moeder wijzend: ‘Past u maar op, ze is je reinste demi-vierge: ze pakt je helemaal in, maar een romance staat ze niet toe.’ Hierop wendde ze zich direct tot haar moeder: ‘Ik dans al de hele avond met n.n., ik ben verliefd. Jammer dat hij een snor heeft, maar ik hoop dat-ie zacht is en niet prikt’, en ze snelde er weer vandoor.

‘Dat zegt nog niets,’ zei ik geruststellend, in de veronderstelling dat Anna Michajlovna van haar stuk gebracht was door die expliciete voorspelling, maar dat was ze geenszins.

‘Meisjes van deze generatie maken geen onderscheid tussen woorden en daden. Het verschil schrikt hen niet af.’

‘En u?’

‘Iedere moeder is bezorgd om al haar kinderen, maar om Maroesja ben ik nou juist het minst bezorgd. Hebt u als kind weleens in de zweefmolen gezeten? Je vliegt zowat naar de maan, stort welhaast in een ravijn, maar dat lijkt alleen zo, want in werkelijkheid is er een sterk touw en een vaste grens. Maroesja heeft een grens voorbij welke geen snor haar kan prikkelen, hoewel ik natuurlijk niet precies hoef te weten waar die grens ligt. Maar daar is mijn man.’

Ignats Albertovitsj was een stuk ouder, een gezette man met gladgeschoren kin en een bril. Op het oog zou ik hebben gezegd dat hij graanhandelaar was en dat bleek te kloppen. Te oordelen naar zijn accent had hij niet op een Russische school gezeten, maar hij had zich kennelijk wel op eigen kracht verder ontwikkeld: zoals voor zijn generatie nog gangbaar was, had hij de Duitse klassieken met bijzondere ijver gelezen. Op een bepaald moment kon hij uit het hoofd welhaast hele pagina’s Börne⁹ citeren, en van de dichters had hij een bijzondere voorkeur voor Chamisso en Lenau. Hierdoor droeg hij in zekere mate dat vage stempel, dat we met het curieuze woord ‘intellectueel’ aanduiden, een woord dat net zo’n onbepaalde inhoud heeft als het Engelse ‘gentleman’. Een werkelijke gentleman kan onuitstaanbaar slechte manieren hebben, zoals een echte intellectueel rustig, zelfs geeuwend, blijk kan geven van een gebrek aan kennis van Maupassant en Hegel. Het draait niet om reële karakteristieken, maar om het feit dat je van binnen in zekere zin cultureel doorpoederd bent. Maar tegelijkertijd zag je in Ignats Albertovitsj in de eerste plaats een man uit de zakenwereld, iemand die de waarde van mensen en dingen kende en die ervan overtuigd was dat de prijs die daarbij hoort waarschijnlijk ook het meest wezenlijke is. Dit alles kwam ik later te weten, toen ik bevriend was geraakt met het gezin, hoewel zich bij dit eerste gesprek ook al enige vermoedens vastzetten in mijn geheugen.

Anna Michajlovna begon direct tegen hem te klagen dat ik niet op kantoor wilde werken en van plan was mijn ‘ganse leven essayist te blijven’.

‘Ach ja,’ zei hij. ‘De jongeman heeft kennelijk zijn eigen fantasieën over het leven. Onze zoon Marko heeft elke maand wel een ander fantasietje. Ik zeg hem altijd: Vooruit maar, ik wens je succes, maar onthoud: als het lukt, zal ik zeggen: goed gedaan. Ik heb altijd wel voorspeld dat het wat zou worden met hem. Maar wordt het niks, dan zeg ik: maar ik wist toch vanaf zijn geboorte al dat Marko een stommeling was?’

Ik bedankte hem voor die wetenschap, maar bracht het gesprek liever weer wat verder bij mezelf vandaan en wel op hun kinderen. Dat was niet moeilijk: Anna Michajlovna was duidelijk gek op dit onderwerp en haar man ontweek het evenmin. Serjozja beschreven ze precies zoals ik hem al kende. Terwijl hij zijn bril schoonwreef, bekrachtigde Ignats Albertovitsj deze beschrijving met een enigszins onverwachte bewoording: ‘Al met al is ’t een charlatan. Ik ben gek op charlatans.’

Over Torik (hij heette eigenlijk Viktor), de jongste, sprak Anna Michajlovna daarentegen met veel waardering: doet het goed op school, leest veel, volgt gymnastieklessen, speelt aardig viool, is beleefd en behulpzaam. Toen zijn moeder longontsteking had en Maroesja in het buitenland zat, zorgde Torik beter voor de zieke dan welke verpleegster dan ook.

‘Er zijn mensen,’ zei Ignats Albertovitsj, ‘die graag soep met noedels eten, maar er zijn er ook, die hebben er liever meelballetjes in. Dat is niet zomaar iets willekeurigs, dat zijn twee karakters. Noedels zijn glibberig: als het meezit, krijg je de hele streng te pakken, maar er is ook een risico dat alles wegglipt. Met meelballetjes heb je geen gedoe: meer dan één per keer haal je er niet uit, en met vlees erbij zeker niet. Onze Serjozja houdt van soep met noedels en Torik van soep met meelballetjes.’

Ik moest erg lachen, hoewel ik die parabel al vaker had gehoord, in vele varianten. Hij wist het echter met veel smaak te vertellen. Ik vroeg: ‘Nu ken ik de hele galerij aan familieportretten, maar Serjozja zei dat hij nog een zus had, Lika?’

Anna Michajlovna keek even naar haar man, die op zijn beurt naar de grond keek en bedachtzaam zei:‘Lika. Hm… Lika. Dat is geen onderwerp voor tijdens het dansen.’

¹  Hertog Armand Emmanuel du Plessis de Richelieu (1766-1822): Franse emigrant en gouverneur van Odessa (1803-1814) die veel voor de ontwikkeling van de in 1794 gestichte stad heeft gedaan. José De Ribas (1749-1800) was een Spanjaard die aan Russische zijde vocht tijdens de Russisch-Turkse Oorlog (1787-1792) en onder wiens leiding Chadzjibej in 1789 werd veroverd, een nederzetting waarop later Odessa is verrezen. Michail Vorontsov (1782-1856) was een militaire bevelhebber met een lange staat van dienst die in zijn functie als gouverneur van Novorossija in de jaren twintig de betekenis van Odessa als commercieel centrum heeft bevorderd. Tot op de dag van vandaag zijn de De Ribasstraat en de Richelieustraat de belangrijkste straten van Odessa.

²  Verwijzing naar het Noorse sprookje Østenfor sol og vestenfor måne, voor het eerst uitgegeven door Peter Christen Asbjørnsen en Jørgen Moe halverwege de negentiende eeuw.

³  Gerhart Hauptmann (1862-1946): Duits toneelschrijver en Nobelprijswinnaar. Zijn drama De verzonken klok (1896) handelt over een klokkengieter wiens meesterstuk door een ongeluk in een meer verzinkt.

⁴  Malva: de karaktervolle heldin uit het gelijknamige verhaal (1897) van Maksim Gorki.

⁵  Een grotere aanhang dan de ‘officiële marxisten’, waar later de mensjewieken en Lenins bolsjewieken uit voortkwamen, hadden de narodniki die ervan overtuigd waren dat in Rusland niet het stedelijke proletariaat de voorhoede van de revolutie vormde, maar de boerenstand. Kadetten: leden van de Constitutioneel-Democratische Partij, een gematigde, liberale partij die in 1905 werd opgericht.

⁶  Semjon Nadson (1862-1887): destijds zeer populair, sociaal geengageerd dichter, zoon van een orthodox-joodse vader en een Russische moeder van adel.

⁷  Kifa Mokijevitsj is een personage uit Nikolaj Gogols schelmenroman Dode zielen.

⁸  Melamed (Hebr.): godsdienstonderwijzer.

⁹  Carl Ludwig Börne (1786-1837): Joods-Duits schrijver en criticus die als Juda Löb Baruch ter wereld kwam, maar zich in 1818 tot christen liet dopen en deel uitmaakte van Junges Deutschland, een revolutionaire beweging waartoe ook Heinrich Heine behoorde. Adelbert von Chamisso (1781-1838): Duits dichter van Franse afkomst. Nikolaus Lenau (1802-1850): Oostenrijks dichter die vooral naam maakte met zijn melancholieke gedichten.

4

De kring van Maroesja

Algauw was ik kind aan huis bij de familie, hoewel ik, hoe raar het ook klinkt, de bewoners zelf de eerste tijd vaak uit het oog verloor: vader, moeder en de kinderen. Zij verdronken allemaal in het bonte en luidruchtige gekrioel van Maroesja’s passagiers. Er gingen weken voorbij voordat ik door dat dichte net van vreemden eerst Maroesja en vervolgens ook de rest van het gezin weer ging onderscheiden.

Ik heb van mijn leven niet zo’n gastvrij huis gezien – niet voordat ik er over de vloer kwam en niet daarna. Het was geen Russische gastvrijheid, geen actieve hartelijkheid, ‘wees welkom’. Hier kwamen eerder de woorden uit de joodse paasrite in gedachten: ‘Moge ieder die wil, komen en eten.’ Later hoorde ik dat Ignats Albertovitsj diezelfde gedachte formuleerde in de taal van zijn kindertijd in Zjitomir, en dat het een van zijn lievelingsgezegden was: ‘En een gast? Mit’n kop in wand!’, dat wil zeggen dat als hij, de gast, aanbelt, doe dan de deur open en zeg: ‘Daar zijn de stoelen, daar de thee met broodjes’, en dat is het, onthaal hem niet, bekommer je niet om hem, laat hem maar doen wat hij wil, ‘al beukt hij met zijn hoofd tegen de muur’. Ik moet toegeven dat dit er inderdaad voor zorgde dat gasten zich direct thuis voelden.

Door het duister van de eeuwigheid heen die sinds die tijd is verstreken, herinner ik me nog een aantal van die gasten, de meeste niet vanwege hun eigen merkwaardigheden, maar meer dankzij de rijmende portretten van Serjozja. Het waren bijna allemaal studenten: er waren twee of drie externen, van die jongens die toen blauwe studentenpetten droegen met het vooruitzicht op hun toekomstige studieprestaties, hoewel je daar je vraagtekens bij kon plaatsen vanwege de Jodenquota:¹ er waren beginnende journalisten die al beroemd waren op de De Ribasstraat en er waren ook weleens figuren bij van wie zelfs Maroesja niet wist hoe ze heetten.

Ik herinner me twee uitgesproken corpsballen. Een van hen was heel statig en deftig, strooide met Franse woorden en probeerde zijn Russisch op Moskouse wijze uit te spreken: alleen de ‘r’ kwam er niet goed uit, wat hij verklaarde door het feit dat ‘de goevechnante zijn accent had vechpest’. Hij bereidde zich voor op een bestuurlijke of diplomatieke carrière, zinspeelde erop dat religie geen belemmering was, en werd met een medaille beloond voor een opstel over het veelbelovende thema of het wenselijk was de constitutie van het grootvorstendom Finland af te schaffen. Als hij bij Maroesja kwam, nam hij altijd bloemen mee. Getrouwde dames kuste hij de hand en meisjes niet, zoals het hoort (wij, onbehouwen als we waren, kusten Maroesja ook de hand; iemand probeerde het zelfs eens bij de zeventienjarige Lika, maar moest dat flink bezuren). Serjozja wist hem echter te doorgronden en het portret van deze passagier zag er zo uit:

Geparfumeerd trad hij binnen als een god,

Maar in de kamer hing de geur van een zot.

De tweede was een snoever, een blozende kerel die altijd opgewekt was en immer met een brede grijns rondliep. ‘Van papaatje moest ik medicijnen gaan studeren, in Charkov,’ verklaarde hij een keer, ‘maar ik was niet te vermurwen: ik wilde alleen naar een faculteit waar gedanst wordt, de juridische of de filologische.’ Hij was idolaat van Odessa en noemde alle niet in Odessa geboren mensen minachtend ‘buitenlui’. Maroesja had hij als volgt leren kennen: ze liep eens alleen over straat toen hij plots naast haar kwam lopen, zijn pet afnam en met blikkerende tanden meedeelde: ‘Mademoiselle, ik ben de dienstdoende vertegenwoordiger van het Genootschap ter Bescherming van Ongeaccompagneerde Meisjes tegen Gespuis op de Richelieustraat.’ Het wat boosaardige portret van Serjozja citeer ik met enige aarzeling:

Hij kwam binnen met het nodige kabaal

En plots rook de kamer naar ’n hospitaal.

Van de externe studenten werden alleen de leukste en minst diepzinnige figuren toegelaten. Eigenlijk heb ik nergens anders ooit zulke types gezien. In het algemeen vormden de externen destijds in Odessa een opmerkelijke groep. Ze kwamen uit nabij- of verafgelegen plaatsjes, zelfs uit Litouwen (‘inboorlingen uit het Pinskmoeras’, zoals Maroesja zei), lazen overdag in de stadsbibliotheek Toergenjev en Toegan-Baranovski² en verspreidden ’s avonds het woord: de een dat van de revolutie, de ander dat van het zionisme. Voor de examens van het zesde of achtste leerjaar zakten ze genadeloos. Velen hadden het allang opgegeven, waren gestopt met blokken en droomden niet eens meer van de universiteit, maar werden nog steeds als externen beschouwd, alsof het een aparte sociale kaste betrof. Ze zagen er streng en zeer geconcentreerd uit en ik was altijd bang voor hen omdat ik in hun ogen het bijbelse oordeel las: je bent gewogen en te licht bevonden. Maar bij Maroesja kwamen alleen degenen die zich van dit fronsende type onderscheidden: de ‘gematigde externen’, zoals zij het noemde. Ze waren mak, droegen stropdassen en zelfs gesteven kraagjes, en Maroesja, die zich erg voor hun opvoeding inzette, probeerde hun te leren om al te zware onderwerpen uit de verschillende deelgebieden van de wijsbegeerte te mijden. Niettemin werden ze door de overige passagiers met een scheef oog bekeken, en Serjozja ‘citeerde’ de taalkundige pareltjes, die hij zogenaamd had opgedoken, uit de opstellen die ze bij hun laatste mislukte examen hadden ingeleverd: ‘De mensheid is zich reeds lang bewust van de educatieve betekenis van de wetenschap…’ ‘Op het slagveld,’ (dat was een vertaling uit het Grieks) ‘weerklonk het gekreun van hen die sneuvelenden en gesneuveld werden…’ ‘Moeder was flink aangedaan toen ze haar zoon zijn vader zag slaan…’

Onder hen was overigens ook een externe student zonder opsmuk, die, zoals het hoorde, een boerenhemd droeg. Hij kwam echter niet voor Maroesja, maar voor Lika, en keek ons net zo lelijk aan als zij. Hij verdween trouwens al snel uit de kring. Serjozja’s commentaar luidde:

Wat ziet-ie eruit, met zijn ongeschoren gezicht,

Je zult ’t zien, hij steelt ook allicht.

De jonge journalisten onder hen kende ik natuurlijk al langer. Een van hen was diezelfde zedenbeschrijver van vagebonden en het havenleven die me destijds in het theater op Maroesja had gewezen: ‘Net een katje in een bontmof’. Het was een aardige kerel met veel talent: hij was veel beter bekend met armoedzaaiers dan Gorki, die naar ik vermoed nooit echt onder hen verkeerd heeft, of in elk geval niet bij ons in het zuiden. Deze kerel bezigde ook in het dagelijks leven hun taaltje: een geliefde vriendin noemde hij ‘mokkel’, zijn jas een ‘kapoot’ (of zoiets), mijn horloge (zelf had hij er geen) een ‘klokkie’, en als hij wat wilde lenen, vroeg hij om een ‘heitje’. Serjozja beschouwde hem als zijn leraar, was sowieso gek op hem en weigerde stug een ‘portret’ van hem te maken. Hij was bij iedereen geliefd, vooral bij het gewone volk. Naar het schijnt leerde men in de wijken Moldavanka en Peresyp door zijn verhalen lezen. In koffiehuis Ambarzaki kwam een keer een jong serveerstertje naar hem toe, barstte in tranen uit en zei: ‘Mesjeu, wat heb u ’t gister geweldig voor “Anjoetka-Mijngod” opgenomen…’

Een ander figuur droeg zorgvuldig verwarde krullen en propageerde de decadentie in onze stad. Hij had er wel enigszins last van dat hij geen enkele vreemde taal sprak. Met het Russisch sprong hij daarentegen onbevangen om; de titel van een van zijn artikelen luidde ‘Ik heb pijn aan zijn hoofd’. Hij citeerde volop uit het boek De enige en zijn eigendom,³ maar op een dag werd duidelijk dat hij dit aan Nietzsche toeschreef. Hij publiceerde eens een gedicht van honderdtwintig regels, maar met als onderschrift ‘sonnet’. Serjozja heeft hem op de volgende, meedogenloze wijze vereeuwigd:

Hij is een voorname en zeer verheven geest,

Maar weet niet of hij Kant of Beethoven leest.

… Maar daarmee heb ik nog geen vijfde of tiende deel van de bezoekers beschreven.

Toen ik hen bestudeerd had en eindelijk in het midden, als een egeltje in dicht gras, Maroesja ontwaarde, keek ik vol bewondering toe hoe ze iedereen controleerde. Zonder inspanning, zonder aandacht zelfs, zonder enige poging te ‘vermaken’, enkel met haar magnetische aantrekkingskracht. Haar lach werkte niet aanstekelijk en klonk wat hees. Volgens mij sprak ze ook niet zoveel – hoe had ze die menigte ook kunnen overschreeuwen! – maar alleen al door haar aanwezigheid voelde iedereen zich prettig en opgewekt, en elke opmerking, van wie dan ook, leek daardoor bijzonder scherpzinnig. Zelf ben ik niet gevoelig voor magnetische krachten: al staart een dierbare mij twee uur lang van achter aan, ik merk het niet eens en kijk niet op of om. Toch herinner ik me één voorval: ik kwam een keer bij hen langs, trof niemand thuis en ging in de salon de Niva⁴ zitten lezen. Zo ging een half uur voorbij tot ik opeens werd overspoeld door een gevoel van welbehagen, zoals wanneer de kachel op een koude dag wordt opgestookt of wanneer je eindelijk een prikkend vuiltje uit je oog hebt verwijderd: Maroesja was terug, en ik was zo opgegaan in mijn lectuur dat ik de bel noch haar voetstappen op het tapijt had gehoord, en dan ben ik nog niet eens verliefd op haar geweest. Het gebeurde zomaar, ze bracht gewoon iets bijzonder aangenaams mee.

Hoe innig ze zich verbonden voelde met die passagiers weet ik niet. Als je haar moest geloven, mochten ze zo’n beetje allemaal beurtelings, langere tijd of vluchtig, haar overdadige minzaamheid genieten tot aan die ‘grens’ waarvan Anna Michajlovna de precieze plek liever niet wilde weten. Toen ik die woorden van haar moeder eens aanhaalde, adviseerde ze me: ‘Stelt u mama maar gerust: bij m’n middenrif.’ Op een dag hoorde ik haar stem vanuit de andere kamer (ze was in de woonkamer en om haar heen klonk het gebrom van vijf of zes baritons): ‘O, papa, niet binnenkomen, ik zit bij iemand op schoot, al weet ik niet meer bij wie.’ Toen ze die avond naar een concert ging met de blozende corpsbal, zei ze tegen haar moeder, waar ik bij was: ‘Ik ga me gauw omkleden. Het is niet beleefd om met een cavalier naar het park te gaan in een bloesje met knoopjes aan de achterkant.’ De student kreeg een kleur, maar Anna Michajlovna was zo wijs om alleen in de literaire zin kritisch te reageren: ‘Je hebt maar een eenzijdige stijl, Maroesja.’

Toen we eenmaal vrienden waren heb ik haar eens een op een gevraagd: ‘Hoe zit het nu, Maroesja, is het maar een “stijl”, of is het allemaal echt?’

Ze antwoordde bits: ‘Ik heb het toch niet op jullie krantenlui gemunt, dus maakt u zich geen zorgen. En al was het echt, wat dan nog?’

‘Het zijn er nogal wat…’

‘Maar kijkt u eens goed naar me, vooral en profil. Ben ik er minder op geworden?’ Uiteindelijk waren het mijn zaken ook niet, maar een leuker meisje dan Maroesja heb ik nooit ontmoet. Ik kan haar niet vergeten. Ik heb al eens het verwijt gekregen dat in al mijn uitstapjes in de bellettrie altijd een rol is weggelegd voor haar, haar karakter, haar goddeloze principes in het gevoelsleven en haar rode haar. Ik kan er niets aan doen. Toen ik haar eens bekeek vanuit een hoek van hun woonkamer, schoot me een citaat van Enrico Ferri⁵ te binnen, ik weet niet meer over wie het ging, maar ik had het ooit tijdens een lezing in Rome gehoord: che bella pianta umana, ‘wat een mooi mensenplantje’; en toen wist ik nog niet eens hoe mooi ze werkelijk was, hoeveel kracht er schuilging onder het fluweel, en hoe bizar, akelig, wreed en verheven ze aan haar einde zou komen.

¹  Jodenquota: de autoriteiten maakten zich in de jaren tachtig van de negentiende eeuw zorgen over het grote aantal Joodse studenten aan Russische instellingen voor hoger onderwijs en voerden daarom quota in die de sociale mobiliteit van Joden moesten afremmen.

²  Michail Toegan-Baranovski (1865-1919): econoom en marxist, korte tijd minister van Financiën van Oekraïne tijdens de burgeroorlog (1918-1921).

³  Der Einzige und sein Eigentum (1845): traktaat van Max Stirner (1806-1856) waarin een hyperindividualistische levensfilosofie wordt verdedigd. Stirner wordt om die reden wel als een voorloper van Friedrich Nietzsche gezien.

⁴  Niva (De akker): van 1869 tot 1918 een van de meest gelezen ‘dunne’ tijdschriften in Rusland die een populair tegenwicht boden tegen de traditionele ‘dikke’ tijdschriften met serieuze literatuur, literaire kritiek en wetenschappelijke bijdragen, maar daar tegelijkertijd mee concurreerden.

⁵  Enrico Ferri (1856-1929): Italiaans misdaadsocioloog.