WIJ WAREN TROJANEN

Bouke Billiet

Wij waren Trojanen

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

De auteur ontving voor het schrijven van deze roman een stimuleringsbeurs van het Vlaams Fonds voor de Letteren

© Bouke Billiet 2015

© Kaarten Ottelien Muller

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Nico Richter

Foto omslag © Stephen Carroll/Trevillion Images

NUR 301

ISBN 978 90 284 4130 9

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2015, met

ISBN 978 90 284 2611 5

‘Both human freedom and good art demand not a suspension of disbelief, but a critical awareness that an actor is acting and that the part could be played in other ways; more generally, that the world could be other than it was and is.’

– Bernard Crick

‘De essentie van kunst is twijfel en revolte.’

– Jan Hoet

In de marge

Het dorp keerde zich af van de zee.

Nee. Het moet een begin zijn dat openspat.

Pollux en Fay kwamen op dezelfde dag ter wereld en dat had enkele vérstrekkende gevolgen.

Ja. Die plofklank aan het begin is veel beter. Er is echt geen andere eerste zin mogelijk. Goed, hier gaan we:

DEEL I

8 september 1998

Pollux en Fay kwamen op dezelfde dag ter wereld en dat had enkele vérstrekkende gevolgen.

Om te beginnen spatte de rust in het dorp abrupt uiteen door het gedonder tussen de chirurgijn en de vroedvrouw. De chirurgijn pendelde de hele namiddag tussen de huizen van de twee aanstaande moeders. Marianne woonde een eind voorbij de laatste huizenkring ten zuiden van het dorp terwijl Silke aan de noordkant woonde. De herberg lag aan het plein midden in het dorp en dus kwam de chirurgijn, die paard noch kar had, er bij elke half afgelegde afstand een kleine versterking achteroverslaan.

Alcohol was maar een van de redenen waarom Molly, de vroedvrouw, het oordeel van de chirurgijn niet vertrouwde, en op zijn beurt had de chirurgijn evenmin een goed woord over voor de kraamverzorgster. Je kon geen van beiden ongelijk geven. Het was immers alweer enkele jaren geleden dat Molly een kind op de wereld had geholpen; gewoonlijk verdiende ze de kost met baarden knippen en kiezen trekken.

Anderzijds beschikte Molly nog wel ten volle over haar verstandelijke vermogens, wat geen zinnig mens beweren kon over de dokter, over wie men weinig subtiel grapte dat hij een van de vele verdronken mannen was in het dorp, ook al had hij nooit een voet op een schip gezet. De chirurgijn, in jaren even gewichtig als in het vlees, hield dus wel van een glas, maar wat hem echt onbetrouwbaar maakte, waren eigenaardigheden zoals zijn aanbeveling om kinderen geen bier te laten drinken of zijn gewoonte voortdurend zijn handen te wassen. Geheel begrijpelijk dus dat Molly hem geen moment alleen wilde laten met de ene of de andere vrouw in barensnood.

Zo kwam het dat, terwijl Pollux’ en Fays moeders Marianne en Silke hun bevruchting lagen uit te zweten, de chirurgijn zich van het ene naar het andere huis haastte, op de hielen gezeten door Molly, die ondertussen nog wat goede raad naar haar dorpsgenote slingerde of een handdoek klaarlegde die de chirurgijn niet klaar genoeg had gelegd.

Halverwege de twee huizen kwamen ze zich allebei moed indrinken in Babettes herberg, waar ze dan met hernieuwde kracht tegen elkaar uitvoeren.

Dat ging zo tot het vallen van de avond heen en weer, de chirurgijn zijn glas legend terwijl Molly’s haastige stappen al voor haar uit de straat in kletterden, en dan de eerste weer op weg, opgejaagd door Molly’s scheldwoorden, tot hij midden op het dorpsplein zwetend en puffend en vloekend en vooral zeer onelegant in elkaar zakte voor de ogen van de stamgasten die buiten de herberg stonden te drinken.

Molly was als eerste bij hem. Ze viel hijgend naast de dikke buik van de chirurgijn en jammerde: ‘Zien jullie nu hoe zwaar wij het hebben? En nu moet ik helemaal alleen… Alsof het voor een weduwe nog niet hard genoeg –’

Babette duwde haar opzij en boog zich over de chirurgijn.

‘Hij is dood,’ zei ze, en dat was het einde van de chirurgijn en het begin van het verhaal van de vreemdeling.

Toen Babette een blik wierp op de vroedvrouw, al even uitgeteld als de chirurgijn, greep ze in. Ze wiste het zweet uit haar ogen en slingerde bevelen om zich heen. ‘Slome,’ zei ze tegen haar man, wiens naam ze nochtans kende, ‘leg jij de chirurgijn ergens binnen. Jij daar, dikkop, help hem een handje. En jij, klompenkind,’ richtte ze zich tot nog een ander, ‘ga naar Silke, haar zus is daar ook al. Als er een probleem is, kom je me maar halen. Ik ga naar Marianne.’

Ze keek naar de rest van de stamgasten met een blik die zo mogelijk nog meer misprijzen uitdrukte dan gewoonlijk en liep toen haar herberg binnen.

De vreemdeling die zich daags tevoren bij haar had aangemeld, was als enige binnengebleven. Hij zat onhandig op zijn kruk, want hij was groot en stevig.

‘Doet het je niks als er doden vallen op straat?’ vroeg Babette terwijl ze onder haar toog dook.

‘De dag dat de doden opstaan, zal ik zeker komen kijken.’ En toen, vriendelijker: ‘Ik dacht, als hij dood is, valt er niets meer aan te doen. Mijn deelneming met je verlies.’

Babette kwam tevoorschijn met een stapel handdoeken en duwde die in zijn armen. ‘Behalve een goede klant is er niet veel aan verloren. Neem die kruik,’ wees ze. ‘Silke heeft haar zus nog, maar Marianne heeft niemand. Schiet op! We gaan.’

‘Zou die Marianne van je niet liever hulp krijgen van iemand die ze kent?’

Babette wees naar de rest van haar klanten die buiten nog stonden uit te zoeken hoe ze de chirurgijn zouden verplaatsen. ‘Aan dat stelletje klotenklappers heb ik niks. Alle goede mannen van dit dorp zijn verdronken.’ Ze hing nog een extra kan aan zijn pink, legde een schaal op de berg spullen in zijn armen en keek hem streng aan. ‘Voor de doden mag je blijven zitten, maar de levenden hebben je nodig.’

De vreemdeling knikte en wipte zo de schaal tegen zijn neus.

‘Wat is je naam, vreemdeling?’ vroeg Babette, terwijl ze zich alweer van hem afkeerde en op weg ging.

‘Robrecht,’ zei hij, zijn pas versnellend om haar bij te houden.

‘Breek mijn schaal niet, vreemdeling.’

Zo kwam Robrecht in het huis van Marianne terecht waar hij meer dan zeventien jaar zou blijven.

Nog een ander gevolg van hun gelijktijdige geboorte was dat Pollux en Fay door het hele dorp van meet af aan als onafscheidelijk beschouwd werden. ‘De vaders stierven samen, hun kinderen leven samen,’ zeiden de mensen, en ze knikten erbij want ze geloofden wat ze zeiden.

‘Ze mogen mij bedanken,’ zei Babette dan, die op het moment van de waarheid Pollux uit zijn moeder getrokken had, het krijsende kind in Robrechts handen legde en zich toen naar Silke haastte, waar Fay vlot geboren werd.

Jaren later nog zou Babette Fay bij haar meisjesschouders grijpen en zeggen: ‘Geen kind dat ooit zo klaar was om geboren te worden als jij. Maar dat vriendje van je, die zoon van zijn vader, met zijn brede schouders, die heb ik er met alle macht uit moeten sleuren. Bij jou ging het veel gemakkelijker. Dat geeft je niet het recht om te lopen morsen met mijn bier.’

Een nieuw begin

Rouwen in zwangere toestand was een hele klus. Marianne was er vaak tot diep in de nacht mee bezig, en dan hoorde ze hoe het water aan land kwam in een poging het dorp met zich mee te lokken.

De zee was er nooit eens niet. Altijd lag hij daar openlijk uit te dagen. Het geluid van golven die stuksloegen op het eiland was als de ademhaling van een man die zich, nadat hij haar eigen man had gedood, aan haar had opgedrongen en toen naast haar in slaap was gevallen.

Ze mocht niet zo denken. Gelooflijke gedachten leidden tot niks. De zee was gewoon water en Max was gewoon verdronken zoals alle mannen. Maar haar kind kreeg hij niet, beloofde ze, en ze voelde aan haar buik en werd weer vrolijk in verwachting tot de volgende golf haar overspoelde.

Het eiland Liggekind, genoemd naar het schip dat daar driehonderd jaar eerder op de klippen was gelopen tijdens de Storm waarbij de wereld verging, was niet meer dan de ingestorte top van een vulkanische kegel die boven het water uitstak.

Vanaf de kust liep het land snel omhoog, her en der onderbroken door grillige verzakkingen, ravijnen, uitstulpingen van een wereld die ooit kokend en bubbelend was ontstaan, maar via de Rondeweg kon men op vrij comfortabele wijze rond het hele eiland reizen. De Rondeweg lag overal ongeveer op dezelfde hoogte en liep rond de Ketel, de enorme kuip die gevormd werd door de bergflanken. Op het hoogste punt van de Ketelwand kon men op heldere dagen in het oosten Andreiland zien liggen. De meeste mensen woonden vrij hoog op de flanken, in de buurt van de vruchtbare gronden. Het dorp Zeevonk, in het westen, lag aan een van de weinige plekken aan de kust waar het eiland langzaam in zee gleed en niet abrupt afbrak op hoge kliffen. Het dorp lag op een halve dag wandelen van de Rondeweg, of een halve halve dag voor wie te paard reisde.

Zeevonk had zich enkele maanden voor Pollux’ en Fays geboorte definitief afgekeerd van de zee. Omringd door de andere weduwen en de rest van het dorp hadden de twee benestelde vrouwen een bloemenkrans in zee geduwd. ‘Je krijgt niemand meer,’ zei Marianne tegen de zee. Silke zweeg en beet op haar wang om haar verdriet tastbaar te maken.

Een eindje in zee lichtten de algen op die verantwoordelijk waren voor alle ellende. Door de sterke vraag naar algenlampen hadden de mannen zich almaar verder in zee gewaagd, waar nog mooie oogsten vielen te rapen rond uitstekende rotspunten.

Na de dubbele begrafenis besloten de nabestaanden met eenparigheid van stemmen om de zee te verbannen uit Zeevonk. Jarenlang hadden de dorpelingen gehoopt dat de honger van de zee op een dag gestild zou zijn. Tenslotte had het water eeuwen geleden al de hele wereld verslonden, op de twee eilanden na. De steiger werd behouden voor wie van elders kwam, maar inwoners van Zeevonk mochten het water niet meer op.

Toen Pollux geboren was en Marianne voor het eerst uit bed kwam, ging ze met haar zoon en Robrecht wandelen langs de kust. Ze had haar blonde haar opgebonden, maar dat bleek niet nodig: het was windstil, de rook die uit enkele schoorstenen kwam, steeg recht omhoog. De zee was rustig en lag erbij als een ongestreken hemd, maar Marianne vertrouwde het niet. Daar, onder het wateroppervlak, lag de dood op de loer.

Het kind won van het verdriet. Zodra ze naar zijn gezichtje keek, vergat ze alles.

‘Hij is al helemaal af,’ zei Robrecht bewonderend.

Het dorp zat nu bijna zonder mannen, zonder chirurgijn en zonder zee.

Op de eerstvolgende openbare dorpsvergadering vroeg de voorzitter van de dorpsraad hoe het verder moest. Binnenkort zou ze moeten uitleggen aan de Eerste Raad, die het bewind voerde over Liggekind, hoe Zeevonk levensvatbaar meende te blijven.

Er was al een dringende brief gekomen uit Mokum, waar de Eerste Raad zetelde. ‘Ze maken zich zorgen om onze economische situatie,’ vatte de voorzitter samen.

‘Zij niet alleen, verzuip,’ vloekte Babette. Hoewel ze de enige was in het dorp die munten uitgaf, had ze nog nooit zo weinig geld laten slaan als het voorbije jaar.

Marianne keek naar haar zoontje. Pollux was twee maanden oud en lag te slapen in zijn wagentje. Fay was wakker en hield haar ogen strak op Robrecht gericht, in wiens armen Silke haar te rusten had gelegd.

Robrecht had Pollux’ koetsje besteld bij de houtwerker en er, zoals gebruikelijk was, zelf nog wat versieringen in gekerfd alvorens het Marianne cadeau te doen. Het was minder gebruikelijk om dat zo onhandig te doen dat er nu tal van splinters en weerhaken aan zaten.

Er werd een voorstel aangenomen om de aanleg te versnellen van de drijvende platformen die met elkaar verbonden waren en waaronder de algen goed gedijden, maar iedereen was het erover eens dat dat onvoldoende zou zijn. In een opgelegd herstelplan had ook niemand zin, want dat betekende dat zowat ieder die gezond was, naar het windrijke zuidoosten gestuurd zou worden, aan de andere kant van het eiland dus, waar de molens dag en nacht graan maalden en steen vergruizelden en alles hakten, draaiden en sloegen wat gehakt, gedraaid en geslagen moest worden.

‘Ik ben moe,’ zei Silke. ‘Zouden we niet beter eerst praten over het feit dat er geen chirurgijn is in het dorp? Ik ben al twee maanden geleden bevallen en ben nog altijd doodop.’ Ze ging weer zitten, meteen met haar mond in haar mond, zoals het leek wanneer ze op haar wang beet.

‘Ze heeft gelijk,’ stemden de mensen in. ‘We hebben een nieuwe chirurgijn nodig.’

‘Jullie hebben vijftien chirurgijns nodig,’ zei Robrecht tegen Fay, zijn neus tegen de hare.

‘Hoe bedoel je, vreemdeling?’ vroeg Babette. ‘Als je een oplossing hebt, zeg het dan, en anders houd je maar je mond.’ Robrecht was nog maar twee maanden in het dorp, maar ook vreemdelingen mochten deelnemen aan openbare vergaderingen.

‘Mijn idee is het volgende. Overal op Liggekind heeft men hetzelfde probleem: er is geen of geen degelijke chirurgijn met een vaste standplaats in het dorp. Goede en betrouwbare chirurgijns reizen rond en vragen veel geld. In Mokum hebben ze blijkbaar geen oplossing voor dat probleem.’

‘Wat heeft dat met ons te maken?’ vroeg Babette.

‘Jullie hebben hier zuivere lucht, wat ze in Mokum niet hebben, en een hoop mensen op zoek naar een winstgevende activiteit. Ik zou zeggen: richt een hersteloord op. Trek niet één, maar vijf chirurgijns aan. De zieken – en hun geld – zullen graag volgen.’

Het bleef even stil. Toen vroeg Victoria, Silkes zus en dus de tante van Fay: ‘Er is toch een groot sanatorium bij de chirurgen-school in Mokum?’

‘Dat klopt,’ zei iemand. ‘Midden in de stad. Een verschrikking voor iedereen die op de rest van het eiland woont en dat stadse gedoe niet gewoon is.’

‘Waarom zouden de chirurgijns hierheen willen komen?’

Robrecht legde zijn vinger tegen Fays neus voor hij antwoordde: ‘Piep. Je zou één echt goede kunnen vragen, en dan een aantal pas afgestudeerden die ambitieus zijn en een goede reputatie willen opbouwen.’

‘Het is een grote gok,’ zei de voorzitter. ‘Maar we kunnen het bestuderen. Het zou ons alleszins beschermen tegen dwangmaatregelen of zelfs een opheffing van het dorp. Zijn er nog andere ideeën?’

In een paar dagen tijd hadden de bewoners van Zeevonk het idee besproken en bestudeerd en beklonken. Dat was het voordeel van de wanhoop: de zaken konden opschieten.

Een vrij vlakke maar onvruchtbare lap land, nog een beetje voorbij Mariannes huis bezuiden het dorp, werd al geëffend terwijl het ontwerp nog getekend werd. In het midden zou een plein komen met een houten geraamte waarop druivenranken vrij spel kregen, en rond het plein een overdekte gang met tal van deuren die naar de patiëntenkamers leidden (individuele kamers, een idee van Robrecht) en ook naar allerhande voorraadkamers, burelen en kabinetten.

Terwijl de dorpelingen de grond voorbereidden, werd hout besteld, wat de dorpsbegroting compleet deed ontsporen, maar de leden van de dorpsraad haalden hun schouders op: het was alles of niks. Elke beschikbare balk werd ingesmeerd met een brij die zijn waarde al lang bewezen had in de strijd tegen houtworm, rot en vuur. De uiteinden van de balken werden in boomleer gewikkeld. ‘Boomleer valt niet te verwarren met hars,’ legde de bouwheer uit die inderhaast naar het dorp was gehaald. ‘Hars is kleverig en halen we uit de hoger gelegen naaldbossen, maar boomleer uit de lederboom kunnen we veel harder maken. Wie van jullie werkt op dit moment met boomleer?’

‘Mijn handschoenen,’ riep Judith zonder op te kijken van haar werk. Herbrand, haar zevenjarige idioot, zat naast haar en wreef een koek in zijn gezicht.

‘De banden aan mijn kruiwagen,’ zei nog iemand anders.

De bouwheer was aangetrokken uit Mokum om de plannen te controleren en om les te geven, maar het gros van het werk deden de dorpelingen zelf. De jongeren kregen aanvullende lessen die aansloten bij hun bezigheden en aan de anderen werden stichtelijke verhalen verteld.

Omdat Silke na de geboorte van Fay nog steeds te moe was om te werken, had de dorpsraad haar gevraagd of ze wilde voorlezen. Daar had Silke geen zin in en dus had ze een rondtrekkende artiest aangenomen om in haar plaats voor verhalen te zorgen. De vagant las een verhaal voor aan enkele stenen kappende studenten en ging daarna bij de wevers en vlechters zitten. Marianne en de andere mannen en vrouwen zaten te werken rond een berg twijgen en getorste vezels. Fay en Pollux lagen te slapen op de vezels en iedereen vond dat je al duidelijk kon zien dat ze een prachtig koppel zouden vormen.

‘Welk verhaal heb je voor ons, jongen?’ vroeg Babette aan de artiest. De jongen zette de vedel aan zijn schouder en begon:

‘’k Vertel’t verhaal van twee in zee gevangen landen –’

‘En van de sukkelaars die ongewild daar strandden,’ onderbrak Babette hem.

‘Niet weer een eiland met ellendelingen op.

Schuilt echt geen nieuw verhaal in jouw artiestenkop?’

Iedereen lachte met Babettes dichtkunst, maar de jonge zanger liet het niet aan zijn hart komen. ‘Geen probleem, geen probleem! Ik heb gehoord dat jullie recent jullie chirurgijn zijn verloren, en dat hij Spinoza heette, net als de Spaanse deserteur?’

‘Daar was hij nog trots op ook, de dwaas,’ zei Babette. ‘Alsof wij niet allemaal afstammen van de Breukelingen die hier aan land zijn gekomen.’

‘Ook over de deserteur kan ik iets brengen:

Ik zing u graag vandaag ’t Verliefde Spanjaardslied.

Uit Spanje kwam de man die vorst en land verried,

Zijn doel was klip en klaar: tot ouderdom te leven.

Zo zei Spinoza toen: “Waarom zou ’k moeten sneven

Terwijl ik nooit een man in Vlaandren iets misdeed

En ’k dus geen aandeel heb in al dit oorlogsleed?

’k Ben ’t wars, de moord op d’een om een kompaan te wreken

Verwekt weer wrok in ’t kamp der dode; ’k hou ’t bekeken!”

Precies op dat moment verloor de man zijn hart

– Tja, zo is ’t makkelijk te zingen voor een bard –

Aan ’t mooiste wat er is: een vrouw der Lage Landen.

De liefde viert men slecht door steden af te branden.

Het koppel draalde niet en ging verheugd aan boord

Maar verder hebben wij er niet meer van gehoord,

Behalve dit: de reis is haar fataal bekomen

Waarna de deserteur zich ’t leven heeft benomen.

Het duurde heel erg kort, zijn leven hier aan wal,

Waar niettemin zijn naam voor altijd klinken zal.

Heeft ’t u geamuseerd mijn kunst en vedelspelen,

Wil dan uw rijkdom gul met deze zanger delen.’

Nog terwijl de voordracht bezig was, gaven de toehoorders te kennen wat ze ervan vonden: ‘’t Is niet bijzonder origineel.’

‘Hoe kan onze chirurgijn afstammen van een koppel dat de reis niet overleefde?’

‘Het metrum was ook niet alles,’ zei nog iemand anders, terwijl de zanger rondging met de muts.

‘Het klopte nochtans,’ mompelde de artiest verbolgen. ‘Mannelijke en vrouwelijke alexandrijnen met de cesuur netjes in het midden, exact zoals de Priester het heeft uitgelegd.’

‘Ja, precies. Verschrikkelijk! Alleen een onzekere jonge snaak zoals jij denkt dat het zo klassiek hoort.’

Dreumesen

De ruwbouw van het Adriaan van den Spiegel-instituut, zoals het gasthuis zou gaan heten, was klaar nog voor de ramen arriveerden.

Op de binnenplaats werd het pleintje aangelegd. Marianne zat er Pollux’ nageltjes te knippen, wat hij niet zonder verzet liet gebeuren. Andries, een van de jongeren, liet zijn tegel vallen en strekte de rug. ‘Wat een rotwerk. Waarom laten we dit niet doen door een paar Andreilanders?’

Ondertussen schreef iedereen die kon schrijven naar alle dorpsraden van het eiland met de vraag het instituut bekend te maken onder de bevolking. ‘Aan de Rondeweg of aan de aanlegsteiger in het dorp wordt u opgehaald met een moderne verende kar. In minder dan geen tijd geniet u in uw individuele kamer van een welverdiende rust’, viel te lezen in de advertentie die in de wekelijkse Courant werd opgenomen.

Silke had Fay achtergelaten bij Marianne en was samen met vier andere vrouwen naar Halfstad vertrokken, de enige grote plaats die net als Zeevonk aan de westkant van het eiland lag. Ze gingen er een maand studeren over elementaire verzorging. Toen ze terugkeerden, brachten twee van de vrouwen een chirurgijn met zich mee en ook een contract voor een leraar die de dorpelingen verder zou bekwamen in verpleegkunde.

Silke had Fay achtergelaten bij Marianne.

Voor Silke was het afscheid van Fay niet bijzonder zwaar geweest, want ze liet haar kind in goede handen achter, zoals Robrecht had beloofd toen hij de acht maanden oude zuigeling naast Pollux legde. In het contrast tussen Fays blonde en Pollux’ donkere haar zagen de dorpelingen hun vermoeden bevestigd dat de kinderen voor elkaar gemaakt waren.

Voor Fay viel het afscheid ook best mee. Ze werd even onrustig, maar toen Marianne het wiegje schudde dat Robrecht op zijn eigen manier had versierd, schommelden beide kindjes vrolijk heen en weer op de dikke deken die hen beschermde tegen de splinters die nog regelmatig loskwamen.

‘Dat heb ik gedaan,’ zei Babette, wanneer Marianne met de twee kinderen de herberg bezocht. ‘Ja, goed, jij ook een beetje,’ zei ze tegen Marianne. ‘Maar toch. Eerst dat binkje daar, daarna het kuiken.’ En ze trok een gezicht alsof ze misschien toch niet helemaal ontevreden was over haar werk.

‘Een prima koppel,’ vonden de gasten in de herberg.

Fay had het snel uitstekend naar haar zin bij Marianne, die nog niet gestopt was met borstvoeding en Fay gauw aan haar borst liet wennen.

Het was Marianne die het moeilijk had. Niet met Silkes vertrek, maar met haar thuiskomst en Fays terugkeer naar haar moeder. Nadat ze Fay naar Silke had gebracht en met lege handen thuiskwam, stonden er tranen in haar ogen. Robrecht had in de keuken een perzik staan eten. Het was zomer en de perziken waren op hun smeltende zoetst. ‘Het is nu toch ook een beetje mijn kind,’ zei Marianne hulpeloos toen ze zag dat Robrecht haar aankeek. ‘Ze heeft mij gedronken.’

Robrecht knikte. ‘Natuurlijk. Het kind zal altijd twee moeders hebben.’

Marianne liet haar tranen de vrije loop, Robrecht vergat de perzik en sloeg zijn armen om haar heen.

‘Ik voel je handen niet,’ zei Marianne ergens vanuit zijn borsthaar.

‘Ze zitten vol perzik,’ zei Robrecht.

Marianne bracht zijn handen naar haar mond en kuste het fruit naar binnen. ‘Nu,’ zei ze, en voor het eerst nam Robrecht haar stevig in zijn armen. Haar lippen haalden zijn mond aan, haar handen grepen in zijn haar, en de perzik bleef ongegeten op het aanrecht liggen in de zomerzon.

Het aanrecht bestond uit een gladgeslepen stenen oppervlak dat in de muur was vastgemetseld. De muren werden dik gebouwd in Zeevonk, er was steen genoeg. In de zomer werd op die manier de hitte buiten gehouden en een paar maand later de kilte van de herfst. De buitenmuren waren ruw bezet met witte kalk. Het houten buitenschrijnwerk van het keukenraam kon wel een laagje verf gebruiken, blootgesteld als het was aan de ijzige wind die de winter van ergens op zee met zich meebracht. Op de vensterbank werd de klimop in de lente telkens weer beknot in zijn verwoede pogingen tegen het keukenraam op te kruipen. Her en der staken veelkleurige bloemen de kop op. Ook op de vensterbank stond allerlei moois te gebeuren. Aangezien het raam in de zomer toch de hele dag openstond, gaf Marianne de bloemen water vanuit de keuken, terwijl Robrecht net als een jaar eerder een perzik uit de fruitschaal koos.

‘Heerlijk,’ zei hij, ‘maar ’t blijft onmogelijk te eten zonder je handen vuil te maken.’

‘Alsof je dat zo erg vindt,’ lachte Marianne.

Pollux, ondertussen twee jaar oud, zat in de deuropening heel geconcentreerd uit te zoeken of keien eetbaar waren.

‘Er staat een nieuwe lading zieken aan te komen, dus ik moet naar het dorp,’ zei Robrecht terwijl Pollux de perzik in de gaten kreeg. Robrecht was te onhandig om echt werk aan te kunnen. Daarom hielp hij bij het secretariaat van de bibliotheek, die meer dan honderd boeken telde, en werkte hij ook als binnenvader van het instituut: hij schreef brieven, verwelkomde patiënten, hield verslagen en bestellingen bij, en deelde een tweede perzik met Pollux, die al aan zijn been kwam trekken. ‘Neem jij hem straks mee?’

‘Ja, geen probleem. Die oude vrouw Leysa uit Mokum, die met haar been, of zonder moet ik zeggen, is helemaal wild van hem. Zij zal zich wel met hem bezighouden, of anders die arme Molly. Zijn jullie van plan om alle perziken helemaal alleen op te eten, of krijg ik ook een stukje?’

Het Van den Spiegel-instituut, of het Spiegelpaleis zoals het al meteen werd genoemd, had ondertussen de eerste gasten verwelkomd, nog voor de officiële openingsdatum. Heer Philemon en vrouw Maro waren geen onbekenden in het dorp. Ze hadden jarenlang het eiland afgereisd als leerkrachten geschiedenis. Uiteraard stond kennis van het verleden minder hoog aangeschreven dan houtbewerking of metaalkunde, maar het verleden won aan populariteit naarmate er meer van was sinds de Storm alles, ook de geschiedenis, had weggevaagd in het rampjaar 1672.

Voor een leerkracht was natuurlijk niets belangrijker dan zijn of haar reputatie, en zowel heer Philemon als vrouw Maro was veelgevraagd. Ze waren allebei al ver voorbij hun rustgerechtigde leeftijd, maar hun liefde voor het onderwijs had hen aan het reizen gehouden. Dan had heer Philemon op een dag een lelijke val gemaakt. Sindsdien was hij te been noch te hoofd nog erg standvastig. Toen vrouw Maro lucht kreeg van de plannen in het dorp, had ze niet geaarzeld en de dorpsraad verzocht hen in het Spiegelpaleis op verhaal te laten komen.

Het hele dorp was uitgelopen om hen te verwelkomen. Het binnenplein van het gasthuis was nog volop in aanleg, maar toch werd de maaltijd daar gehouden. De oude heer Philemon liet zich alles welgevallen, begon een gesprek met Robrecht tot hij plots in zingen uitbarstte en vervolgens verwonderd naar zijn vork keek, waarna vrouw Maro hem voordeed hoe je zo’n ding gebruikte. Iedereen en alles leek vastberaden de zomeravond extra gezellig te maken: de grote schalen eten, het geroezemoes, Pollux en Fay die overal op en onder kropen, de bouwmaterialen die nog overal rondslingerden – ‘Vreemdeling, als mijn werk iets overkomt, reken ik het je zwaar aan,’ wees Babette naar Pollux, die vrolijk een emmer klinknagels over zichzelf uitstortte.

Toen de zon begon aan haar nachtronde werden algenlampen bovengehaald, en toen de kinderen in slaap gevallen waren, ging heer Philemon aan het vertellen. ‘De kapitein schreef in zijn logboek niets dan gemene zaken over de passagiers,’ begon hij. ‘Het waren dieven, leeglopers en zwakzinnigen, het was beneden zijn waardigheid om dit soort volk te vervoeren. En dat terwijl niet alleen zijn vaartuig maar ook hijzelf ergens vierderangs en uitgeteld op de kop was getikt. Toch had hij een punt, want de passagiers waren inderdaad van behoorlijk laag allooi: deserteurs, armen, voortvluchtige misdadigers en vlamingen.’

‘Vlamingen? Zoals het scheldwoord?’

‘Precies. We weten niet zeker wie of wat vlamingen waren. Mensen uit Vlaandren misschien, een plek die weleens wordt genoemd. Het moeten alleszins vreselijke ongevoeglijken zijn geweest, want hoewel we van vele van onze voorouders weten waarom ze op de vlucht sloegen – berooid, verliefd, veroordeeld – is niet bekend wie de vlamingen waren. Dat hebben ze dus zelf verzwegen. Waarover hadden we het?’

‘De kapitein,’ zei vrouw Maro.

‘Ja. Niets dan uitschot dus. Sommige gelooflijken hebben wel beweerd dat God precies hen, en alleen hen, daarom in leven liet: als straf. Waarover hadden we het?’

‘De kapitein,’ herhaalde vrouw Maro.

‘Juist. Hoewel zijn deels bewaarde logboek een van onze belangrijkste bronnen is voor het verloop van de reis, weten we al bij al niet zo veel over hem. Hij stierf natuurlijk toen het schip vastliep, zoals jullie weten, omdat hij te dronken was om… Wat? Waarom kijken jullie zo naar me?’

‘En direct na de aankomst hadden de Breukelingen het te druk met overleven,’ vulde vrouw Maro aan, terwijl ze haar man hielp zijn broek opnieuw op te hijsen. ‘Voor herinneringen was geen tijd. Heel veel viel er ook niet te herinneren: bijna alles is verloren gegaan in de Storm. We mogen van geluk spreken dat er nog enkele instrumenten en resten van boeken uit de schepen gered werden, zoals het dagboek van de kapitein en de anatomische lessen van Adriaan van den Spiegel. De mensen die in het geweld van de Storm het ruim zo veel mogelijk hebben leeggemaakt, hebben echt hun leven gewaagd.’

‘Was de Priester een van hen?’ vroeg Silke.

‘Het zou kunnen,’ zei vrouw Maro. ‘De Priester was alleszins een van de meest gestudeerde mensen aan boord, zoals blijkt uit zijn latere schrijfsels. Hij moet geweten hebben hoe belangrijk het was om de bibliotheek te redden.’

‘Geloofde hij toen nog?’ De zachte zomeravond gaf Silke de moed om haar vragen te stellen, hoewel het verboden was het geloof openlijk te belijden.

‘Silke…’ Silkes zus Victoria trok een vermoeid gezicht.

‘Nee, dat is wel goed,’ zei vrouw Maro. ‘Ze probeert me toch niet te kerstenen, raadsvrouw. Tja, geloofde hij toen nog… Misschien geloofde hij na de Storm een tijdje niet meer en toen weer wel. Ik weet niet zeker of de Priester ooit echt van zijn geloof is gevallen.’

‘Echt?’ vroeg Marianne. ‘Ik dacht dat hij zijn boek in zee had gegooid?’

‘Dat is een fabeltje,’ zei vrouw Maro ferm. ‘We hebben geen enkele bron van de Breukelingen die zoiets beweert. Het is ook in tegenspraak met zijn poging op latere leeftijd om het te reconstrueren. Maar het is hoe dan ook verloren gegaan en de Priester heeft er verder ook nooit over gesproken. Hij trouwde, kreeg kinderen en werd timmerman. Pas helemaal aan het einde van zijn leven ging hij schrijven en vertellen over zijn geloof en over het boek waarin volgens hem de Storm werd aangekondigd.’

‘Dat betekent niet dat hij er nog in geloofde,’ zei Babette.

‘Het betekent ook niet dat hij er niet meer in geloofde,’ zei vrouw Maro.

‘En de andere gelooflijken?’

Vrouw Maro haalde haar schouders op en wipte daarbij haar man bijna wakker, die tegen haar aan was ingedommeld. ‘Het idee dat God verdronken is in zijn eigen Storm ontstond pas in de latere generaties, niet toevallig tegelijk met het besef dat de rest van de wereld vergaan was. De Breukelingen hadden andere zaken aan het hoofd dan hun geloof – als ze al geloofden. Ik denk dat ze, toen ze zagen dat de Priester er zelf ook niet meer mee bezig was, hun aandacht richtten op meer dringende kwesties. Het is belangrijk om voor ogen te houden dat de Breukelingen het hier heel zwaar hadden in die eerste decennia aan het einde van de zeventiende eeuw.’

‘Waarom eigenlijk de zeventiende?’ vroeg Marianne op fluistertoon. Fay en Pollux hadden elk een deel van haar schoot ingepalmd en sliepen vast.

‘Waarschijnlijk rekenden ze vanaf Aeneas. Ze hadden het heel zwaar, er was niets anders dan de restanten van wat ze in de Lage Landen aan boord hadden gedragen. Ze hadden in het begin geen waterputten, geen oogsten, geen huizen, nog lang geen algenlampen of Rondeweg… Ik vermoed dat de geschreven bekentenissen van de Priester in de oude wereld op meer protest gestuit waren. Maar niet bij de Breukelingen. Die kon het niet schelen dat de Priester de overtocht voor hem en zijn latere vrouw betaald had door het verkopen van kerkelijke bezittingen.’

‘Kerkelijk?’ vroeg iemand.

‘Van de organisatie van de gelooflijken. Die was bijna even machtig en rijk als het landsbestuur, of dat lijken de bronnen toch te insinueren. De Priester schrijft dat hij enkele gouden bekers en dergelijke had ontvreemd. Goud vonden ze daar heel waardevol; kennelijk dachten ze dat ze er ijzer van konden maken. Maar hier op Liggekind leek zijn diefstal niet veel indruk te maken. Iedereen had zijn eigen manier om de overtocht te betalen. Hoe deed er niet zoveel toe.’

‘Waarom vertrokken ze eigenlijk?’

‘Het moet heel slecht gegaan zijn in het Holland van de zeventiende eeuw. We weten dat heel veel mensen maar al te graag wilden vertrekken, want de kapitein beschrijft hoe hij het schip als afdankertje kon kopen van een veel grotere vloot. Dat zo’n grote vloot bestond, betekent dus dat heel veel mensen vertrokken. Ik denk dat het te maken had met de strijd tussen de gelooflijken. Als je de bewaarde afbeeldingen bekijkt die ons een beeld geven van Amsterdam, dan zie je heel veel kerktorens. Die kerken bouwden ze almaar hoger. Pure verspilling die het land uitputte en de geschillen deed aanzwellen. Ze woonden daar immers al als ratten bijeen en moesten hun huizen ten slotte zelfs op elkaar bouwen. Sommigen verlieten de Republiek omwille van hun geloof, anderen liepen weg van het leven dat ze hadden.’

Na de uiteenzetting van vrouw Maro vierde men verder met behulp van de nodige vaten wijn en bier. ‘Zolang je het verschil nog proeft, heb je niet genoeg gehad,’ riepen de meest uitbundige feestvierders. Diep in de nacht, toen de meeste mensen afgedropen waren, droegen Marianne en Robrecht de kinderen naar het dichtstbijzijnde bed in een van de patiëntenkamers. Marianne dekte Fay toe met een deken en Robrecht legde zijn trui over Pollux.

In de deuropening bleven ze samen naar de twee dreumesen staan kijken. Er viel nog wat licht naar binnen van de lampen op het plein, waar nu enkel nog vrouw Maro en Victoria zaten te fluisteren, terwijl heer Philemon lag te snurken en Molly enkele borden schoon schraapte. Marianne, die voorzien had dat de kinderen op het feest in slaap zouden vallen, had de allereerste nachtdienst. Eerder op de dag had ze Silke gevraagd of ze Fay dan ook te slapen mocht leggen. ‘Doe maar,’ had Silke gezegd. ‘Ik zie haar morgen wel weer opduiken.’

Ze sloten de deur. Robrecht kuste haar wangen en haar hals en haar voorhoofd, zei dat ze de mooiste was, maakte zich met de nodige moeite van haar los en ging toen naar huis. Marianne liep terug naar de anderen. ‘Ga maar slapen, Molly. Met twee patiënten heb ik wellicht niet veel werk.’

‘Och, het geeft niet. Mijn man is verdronken voor hij me ’n kind had geschonken, dus hier vind ik meer vertier.’

‘Kom,’ zei Marianne, ‘we gaan nog even zitten.’

‘… geen goed oog in,’ ving ze op toen ze bij vrouw Maro en Victoria gingen zitten. ‘De weinige berichten die ons bereiken uit Andreiland zijn erg verontrustend. In het zuiden heeft de Raad niets te zeggen. Dat is nooit anders geweest, maar ook het weinige overleg dat het lokale niveau oversteeg, ligt nu aan diggelen. Er is alleen maar onvrede, en daar ondervinden ook wij langzamerhand de gevolgen van.’

Nadat Marianne het echtpaar veilig naar hun kamers had geholpen, ging ze nog een kijkje nemen bij de kinderen. Fay had schijnbaar niet bewogen, maar Pollux had Robrechts trui van zich af geworsteld. Het zachte ademen van de twee kinderen vulde de kleine kamer. Ze vulden haar hele wereld, bedacht Marianne, terwijl ze de domper op de kaars zette. En hoewel ze omringd was door minstens dertig lege bedden, ging ze op de mat liggen die ze zelf had helpen knopen en sliep ze vrijwel meteen in.

In de maanden daarna druppelden de volgende patiënten binnen. Ze werden aangemoedigd om een zo normaal mogelijk leven te leiden in plaats van zich op te sluiten in hun ziekte, dus hoe meer het instituut leek op een normaal dorp, hoe beter. Daarom liet Marianne de kinderen rondlopen in het Spiegelpaleis, waar altijd wel iemand een oogje in het zeil hield. Wanneer Silke dienst had, bracht ze Fay gewoonlijk naar Marianne.

Die stond er altijd van te kijken hoe makkelijk Fay zich liet aankleden of van doek veranderen. Wanneer Marianne haar arm door een mouwtje hielp of haar neerlegde om haar te verschonen, keek Fay nieuwsgierig toe en bestudeerde ze heel aandachtig het hoe en waarom van mouwen en truitjes. Bij Pollux lag dat behoorlijk anders. Zulke handelingen ervoer hij als een flagrante schending van zijn recht op vrijheid. Hij schreeuwde en vocht en trapte, maar zodra Marianne hem losliet, werd hij rustig, zich schijnbaar niet eens bewust van de vestimentaire verandering die hij net had ondergaan. Ook op andere momenten liet Pollux zich niet knuffelen, opnemen of voorzingen.

En toch. Het gebeurde Marianne dat ze stond af te wassen of zat te lezen, en plots merkte ze dat Pollux achter haar stond, hoe hij daar gewoon stond te staan met een stukje van haar rok in zijn hand. Maar wanneer hij zag dat ze hem gewaarwerd, liep hij weg, laat staan dat ze haar armen om hem heen mocht slaan. Dus de volgende keer dat ze zijn aanwezigheid voelde, keek ze op noch om, maar waste verder af en probeerde daarmee genoegen te nemen.

Fay maakte het gebrek aan huid op huid ruimschoots goed. ‘Geen grotere allemansvriend op Liggekind dan jij,’ zei Robrecht toen ze bij hem op de knieën kroop. Marianne keek hoe hij de twee driejarigen probeerde te tonen hoe ze hun veters moesten strikken – veel te vroeg, maar Marianne liet hem begaan.

Pollux keek niet bijster geïnteresseerd toe; hij leek het waarom van het hele proces niet te begrijpen en zich af te vragen waarom er zo’n drukte werd gemaakt om details. Fay keek afwisselend van haar schoenen naar Robrechts gezicht en amuseerde zich ermee de geknoopte veters telkens opnieuw los te trekken. Fay was makkelijk aan het lachen te krijgen. Pollux was moeilijker, maar standvastig van humeur. Fay daarentegen zat soms moedeloos voor zich uit te kijken, alsof er in haar een nacht gevallen was en haar uitbundige vrolijkheid uitgeput in bed lag – een beetje zoals haar moeder, dacht Marianne met tegenzin.

Robrecht was goed met de kinderen. Pollux vertrouwde hem blindelings; had Robrecht zich als een onnozele gelooflijke van een klif gestort, Pollux was hem zonder aarzelen achterna gesprongen.

Ze stond er nog dagelijks van te kijken hoe onhandig Robrecht was. In een wereld waarin zelfredzaamheid als de hoogste deugd werd beschouwd, was dat een groot nadeel. Marianne moest er vooral om lachen, zoals toen hij een nieuwe stoel had gekocht, ermee thuiskwam en er gewoon op ging zitten, in plaats van eerst het blanke hout te verfraaien met allerlei snij- en schilderwerk.

Hij was ook goed met haar. Ze maakten liever plezier dan elkaar lastig te vallen met de dagelijkse details. Dat de kinderen het huis overhoophaalden, vonden ze niet meer dan normaal.

Hij was ook goed voor het dorp, speelde een belangrijke rol in de organisatie van het Spiegelpaleis en was een gewaardeerde stem in de overlegbijeenkomsten. Babette sprak nog altijd over hem als ‘die vreemdeling van je’, maar het was wel diezelfde vreemdeling met wie ze regelmatig de deuren van haar herberg sloot, waarna ze nog een glas vulden en de zaken van het dorp bespraken.

De politieke structuur van de Sociëteit maakte voortdurend overleg heel belangrijk. Er waren op Liggekind zeer regelmatig lotingen en verkiezingen en het kwam een dorp bepaald niet ten goede als zijn verkozenen niet beslagen ten ijs kwamen. Belastingen en herverdelingen lagen immers niet vast, maar werden elk jaar opnieuw berekend en onderhandeld.