leven en wandel van zorbás de griek

Nikos Kazantzakis

Leven en wandel
van Zorbás de Griek

Vertaald door Hero Hokwerda

wereldbibliotheek · amsterdam

Voor de vertaling van deze roman heeft de vertaler een werkbeurs ontvangen van het Nederlands Letterenfonds.

Oorspronkelijke titel Βίος και πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά

(Víos ke politía tou Aléxi Zorbá), Athene 1959

(Ekdósis Elénis N. Kazantzáki)

© 1959 Nikos Kazantzakis

© Nederlandse vertaling 2015 Hero Hokwerda /

Uitgeverij Wereldbibliotheek 2015

Alle rechten voorbehouden

Omslag Nico Richter

Foto omslag Getty Images / Succession Willy Ronis /

Diffusion Agence rapho

nur 302

isbn 978 90 284 4132 3

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2015, met isbn 978 90 284 2614 6

Voorwoord

Vaak heb ik het verlangen gehad te schrijven over leven en wandel van Alexis Zorbás, een oude arbeider die ik zeer heb liefgehad.

In mijn leven zijn mijn grootste weldoeners de reizen en de dromen geweest; van de mensen, levenden en doden, hebben maar heel weinigen mij bij mijn strijd geholpen. Maar als ik zou willen onderscheiden welke mensen het diepst hun sporen in mijn ziel hebben nagelaten, zou ik er misschien drie of vier noemen: Homerus, Bergson, Nietzsche en Zorbás.

De eerste is voor mij het kalme, fel lichtende oog geweest – als de zonneschijf – dat met een verlossend schijnsel alles verlicht; Bergson heeft mij verlost van onopgeloste filosofische agonieën die me in mijn eerste jeugdjaren kwelden; Nietzsche heeft mij verrijkt met nieuwe agonieën en me geleerd ongeluk, bitterheid, onzekerheid te sublimeren tot trots, en Zorbás heeft mij geleerd het leven lief te hebben en geen vrees te kennen voor de dood.

Als ik op de hele wereld vandaag één leidsman van de ziel moest kiezen, een goeroe, zoals ze in India zeggen, een ‘oudvader’, zoals de monniken op de Heilige Berg hem noemen, zou ik vast en zeker Zorbás kiezen.

Want deze man had wat een pennenlikker nodig heeft om gered te worden: de primitieve blik die vanuit de hoogte pijlsnel zijn voedsel grijpt; de scheppende, elke ochtend weer nieuwe argeloosheid om alles onophoudelijk voor de eerste keer te kunnen zien en maagdelijkheid te geven aan de eeuwige elementen van alledag: lucht, zee, vuur, vrouw, brood; de vastheid van hand, de frisheid van hart, het lef om als een kerel de spot te drijven met zijn eigen ziel alsof hij een hogere kracht dan de ziel in zich had, en ten slotte de wilde, klaterende lach uit diepe bron, dieper nog dan de schoot van de mens, die op kritieke ogenblikken verlossend losbrak uit de oude borst van Zorbás en die door los te breken alle omheiningen – moraal, godsdienst, vaderland – kon slopen die de stakkerige, bangelijke mens om zich heen opgericht heeft om zijn leventje veilig en wel te beredderen.

Wanneer ik bedenk met wat voor voedsel de boeken en schoolmeesters al die jaren mij bleven voeden om een uitgehongerde ziel te verzadigen, en wat voor leeuwenhersenen Zorbás mij in een paar maanden als voedsel gegeven heeft, kan ik maar met moeite mijn woede en droefheid bedwingen. Door een toeval is mijn leven teloorgegaan, te laat ben ik deze oudvader tegengekomen; wat er in mij nog te redden viel, mocht geen naam meer hebben. De grote wending, de totale verandering van front, de ‘verbranding’ en ‘vernieuwing’ hebben niet plaatsgevonden. Daar was het intussen te laat voor. En zo is Zorbás voor mij geen hoogverheven, dwingend levensvoorbeeld geworden, maar, helaas, tot een letterkundig onderwerp afgezakt om een stapel papier mee vol te krabbelen.

Dit droevig voorrecht, dat je het leven tot kunst maakt, loopt bij veel verscheurende zielen uit op een ramp. Want zo vindt de hevige hartstocht een uitweg en verdwijnt hij uit het hart; de ziel vindt verlichting, verstikt niet langer, voelt niet langer de noodzaak tot een gevecht van man tegen man door rechtstreeks in het leven en het handelen tussenbeide te komen – zij schept er alleen maar behagen in bewonderend toe te kijken hoe haar hevige hartstocht de lucht in kringelt en dooft.

En zij schept daar niet alleen behagen in, maar voelt ook trots; ze meent een hoogverheven werk te verrichten door het kortstondige, onvervangbare ogenblik – het enige in de oneindige tijd wat vlees en bloed heeft – zogenaamd te veranderen in een eeuwig ogenblik. En zo is Zorbás, die een en al vlees en botten was, in mijn handen afgezakt tot inkt en papier. Onwillekeurig, en terwijl ik zelfs het tegenovergestelde wilde, is de mythe van Zorbás al een hele tijd aan het kristalliseren in mijn hart, is daar de verborgen bewerking al aan de gang; in het begin ging het om een muzikale verwarring, een koortsachtig gevoel van genot en onbehagen, alsof een vreemd lichaam mijn bloed binnengedrongen was en mijn organisme strijd leverde om het te assimileren en zo te temmen en te verdrijven. En om deze kern heen begonnen de woorden toe te stromen; ze omringden haar en voedden haar als een embryo. De wazige herinneringen namen vastere vorm aan, de weggezonken vreugden en bitterheden kwamen boven, het leven verplaatste zich naar lichtere lucht en Zorbás werd tot een sprookje.

Ik wist nog niet wat voor vorm ik aan dit sprookje van Zorbás moest geven: roman, lied, ingewikkeld en fantastisch verhaal van Duizend-en-een-nacht, of moest ik dor en droog de betogen kopiëren die hij aan een baai van Kreta tegen me afgestoken heeft toen we daar woonden en mijngangen groeven, zogenaamd op zoek naar bruinkool. Beiden wisten we maar al te goed dat we met dit praktische doel zand in de ogen van de mensen strooiden; wat ons betreft kon de zon niet vlug genoeg ondergaan, want dan gingen de arbeiders naar huis en konden wij met ons beiden op het strand neerstrijken om onze smakelijke boerenmaaltijd naar binnen te werken, de volle Kretenzische wijn te drinken en onze gesprekken te beginnen.

Zelf sprak ik de meeste keren niet; wat had een ‘intellectueel’ een draak te vertellen? Ik luisterde naar zijn verhalen over zijn dorp in het Olympusgebergte, over de sneeuw, de wolven, de komitadsji’s¹, de Agia Sofia, de bruinkool, het magnesiet, de vrouwen, God, het vaderland en de dood – en plotseling, wanneer hij voelde dat hij dreigde te stikken en de woorden hem te klein werden, sprong hij dan op en begon op de dikke kiezels van het strand te dansen.

Oud, recht van lijf en leden, knokig, het hoofd naar achteren geheven, met kleine ronde ogen als van een vogel, danste hij daar, terwijl hij kreten slaakte en met zijn stevige voetzolen op het strand stampte en zeewater tegen zijn gezicht smeet.

Als ik naar zijn stem – niet zijn stem, zijn schreeuw – geluisterd had, zou mijn leven waarde verkregen hebben; dan zou ik met vlees en bloed en botten beleefd hebben wat ik nu als een hasjiesjroker bedenk en in de vorm van inkt en papier giet.

Maar ik heb het niet gedurfd. Ik zag Zorbás midden in de nacht briesend dansen en naar me roepen dat ik ook uit de gerieflijke schulp van verstand en gewoonte op moest springen en met hem mee moest gaan op de grote reizen, en bibberend bleef ik zitten waar ik zat.

Heel wat keren in mijn leven heb ik me geschaamd als ik mijn ziel erop betrapte niet aan te durven wat de hoogste waanzin – de essentie van het leven – me toeriep te doen, maar nooit heb ik me zo voor mijn ziel geschaamd als ten overstaan van Zorbás.

Op een ochtend, bij het aanbreken van de dag, zijn we uit elkaar gegaan; ik trok weer naar den vreemde, ongeneeslijk getroffen door de faustische zucht naar kennis, hij sloeg de weg naar het noorden in en streek uiteindelijk neer in Servië, op een berg bij Skopje, waar hij een rijke magnesietader scheen te hebben ontdekt. Hij strikte een paar mensen met geld, kocht gereedschap, rekruteerde arbeiders en begon weer mijngangen in de aarde te openen. Hij blies rotsen op, legde wegen aan, haalde water, bouwde een huis, trouwde als krasse oude man met een knappe vrolijke weduwe, Ljoeba, en kreeg een kind bij haar.

Op een dag in Berlijn kreeg ik een telegram: ‘Heb zeer fraaie groene steen gevonden, kom onmiddellijk! Zorbás.’

Het was de tijd van de grote honger in Duitsland. De mark was zo gekelderd dat je voor het verrichten van een kleine betaling tassenvol miljoentjes mee moest sjouwen, en wanneer je uit eten ging, maakte je je aktetas die bol van de bankbiljetten stond open en leegde die op tafel om te betalen; er braken dagen aan dat je tien miljard mark nodig had voor een postzegel.

Honger, kou, versleten colbertjes, afgetrapte schoenen; de rode Duitse wangen zagen nu lijkbleek. Een herfststorm, en de mensen vielen als dorre bladeren op straat neer. Baby’s kregen een stukje rubber om op te kauwen, om ze om de tuin te leiden en niet te laten huilen. De politie patrouilleerde op de bruggen over de rivier om te voorkomen dat moeders met hun baby’s ’s nachts het water in sprongen om zich te verdrinken en overal van af te zijn.

Het was winter en het sneeuwde. In de kamer naast me nam een Duitse hoogleraar sinologie om zich te warmen het lange penseel en probeerde op de onhandige manier van het Verre Oosten een of ander oud Chinees lied over te schrijven, of een uitspraak van Confucius. De punt van het penseel, de opgeheven elleboog en het hart van de wijze moesten een driehoek vormen.

‘Na een paar minuten,’ vertelde hij me tevreden, ‘stroomt het zweet me uit de oksels en krijg ik het warm.’

Zulke venijnige dagen waren het toen ik Zorbás’ telegram kreeg. In het begin was ik boos. Miljoenen mensen werden vernederd en op de knieën gedwongen, omdat ze geen droog stuk brood hadden om hun ziel en hun botten te sterken, en ja hoor, daar kreeg ik me een telegram dat ik er duizend mijl op uit moest trekken om een mooie groene steen te gaan zien! Ik vervloekte de schoonheid, omdat ze zo harteloos is en zich niet bekommert om de pijn van de mens.

Maar opeens schrok ik; de woede was al gezakt en ik voelde met afschuw dat de onmenselijke schreeuw van Zorbás beantwoordde aan een andere onmenselijke schreeuw in mij. Een wilde roofvogel in me schudde zijn veren om uit te vliegen.

Maar ik ben niet uitgevlogen; weer heb ik het niet gedurfd. Ik ben niet in de trein gesprongen, ben niet de goddelijke, woeste schreeuw in me gevolgd, heb geen dappere redeloze daad gesteld. Ik heb de afgemeten, kille, menselijke stem van de rede gevolgd. En ik heb mijn pen gepakt en aan Zorbás geschreven om het hem uit te leggen…

En zijn antwoord was: ‘Je moet het me maar niet kwalijk nemen, baas, maar je bent een pennenlikker. Had jij ook een keer in je leven een mooie groene steen kunnen zien, stakker die je bent, en heb je ’m niet gezien. Bij god, vroeger zat ik als ik niets te doen had me weleens af te vragen: bestaat er een hel of bestaat er geen? Maar gisteren toen ik je brief kreeg, zei ik: “Het kan niet anders of voor sommige pennenlikkers bestaat er een hel!”’

De herinneringen zijn op gang gekomen en verdringen zich en hebben haast. Het wordt tijd dat we orde op zaken gaan stellen en de draad van leven en wandel van Zorbás bij het begin oppakken. Ook de onbeduidendste voorvallen die met hem verbonden geraakt zijn, lichten op dit ogenblik helder op in mijn geest, beweeglijk en kostelijk als veelkleurige vissen in een doorschijnende zee in de zomer. Niets van hem is in me gestorven; wat Zorbás aangeraakt heeft, lijkt wel onsterflijk geworden. En toch woelt er deze dagen een plotselinge ongerustheid in me: ik heb al twee jaar geen brief meer van hem gehad, hij moet nu over de zeventig zijn, misschien verkeert hij wel in gevaar. Vast en zeker verkeert hij in gevaar, hoe moet ik anders de plotselinge behoefte verklaren die me bevangen heeft om alles van hem op een rijtje te gaan zetten, me alles te herinneren wat hij me gezegd heeft en wat hij gedaan heeft en dat op het papier vast te leggen om het niet te laten verdwijnen. Alsof ik de dood wil uitbannen, zijn dood. Wat ik hier schrijf, is geen boek, vrees ik, het is een requiem.

Het boek, nu zie ik het, heeft alle kenmerken van een requiem. Het bord met de dodenspijs, versierd met een dikke laag poedersuiker en zijn naam er met kaneel en amandelen op geschreven: ALEXIS ZORBÁS. Als ik naar zijn naam kijk, springt meteen de indigoblauwe zee van Kreta op en overstroomt mijn hersenen. Woorden, gelach, dansen, dronkenschappen, zorgen, zachte gesprekken in de schemering, ronde oogjes die teder en minachtend op me gericht werden alsof ze me elk ogenblik welkom heetten, alsof ze elk ogenblik afscheid van me namen, voor altijd.

En zoals er wanneer we naar de versierde schotel met dodenspijs kijken nog veel meer herinneringen als trossen vleermuizen in de spelonk van ons hart hangen, zo raakte onwillekeurig vanaf het eerste ogenblik met de schim van Zorbás nog een andere diepgeliefde schim verstrikt, en daarachter, onverwachts, nóg een, van een aan lagerwal geraakte, duizendmaal opgemaakte, duizendmaal gekuste vrouw die Zorbás en ik ontmoet hadden op een zandige baai van Kreta aan de Libische Zee…

Het hart van de mens is vast en zeker een gesloten kuil bloed; zodra het zich opent, komen alle dorstige, ontroostbare schimmen aansnellen om te drinken en tot leven te komen, in steeds dichtere getale zodat ze de lucht verduisteren. Ze komen aansnellen om het bloed van ons hart te drinken, want ze weten dat er geen andere verrijzenis bestaat. En vóór alle anderen uit komt vandaag Zorbás met zijn grote stappen aansnellen, en hij duwt de andere schimmen aan de kant, want hij weet dat het requiem vandaag voor hem wordt gehouden.

Laten we dus ons bloed aan hem geven om tot leven te komen.
Laten we doen wat we kunnen
om deze prachtige eter, drinker, harde werker,
rokkenjager en zwerver nog wat langer te laten leven.
De breedste ziel, het zekerste lichaam, de vrijste
schreeuw die ik heb leren kennen
in mijn leven.

1  Partizanen uit de tijd van de Macedonische Strijd (rond 1900, tussen Griekenland en Bulgarije om het bezit van Macedonië).

I

Ik heb hem leren kennen in Piraeus. Ik was naar de haven afgedaald om de boot naar Kreta te nemen. Het liep tegen het aanbreken van de dag en het regende. Er stond een krachtige zuidwester en het zeewater spatte helemaal tegen het cafeetje op. De glazen deuren waren dicht en binnen was de lucht zwaar van de geur van mensen en van salie. Buiten was het koud en de ruiten waren beslagen van alle asem. Vijf of zes zeelui die de nacht doorwaakt hadden, zaten in hun donkerbruine geitenharen hemden koffie en saliethee te drinken en door de wazige ramen naar de zee te turen.

De vissen, daas geworden door het gebeuk van de harde wind, hadden hun toevlucht in de laagte gezocht, waar het water rustiger was, en wachtten af tot de wereld daarboven tot bedaren zou komen; de vissers, opeengepakt in de cafés, wachtten al evenzeer tot het noodweer afgelopen was en de vissen hun angst kwijtraakten en weer naar het oppervlak kwamen om te bijten. De tongen, schorpioenvissen en roggen keerden van hun nachtelijke rooftochten terug om te gaan slapen. De dag brak aan.

De glazen deur ging open; een korte, tanige man van de haven stapte binnen, zonder hoofddeksel, op blote voeten en onder de modder.

‘Hé, Konstandís,’ riep een oude zeerob in blauwe jopper, ‘hoe is het, kerel?’

Konstandís spuugde kwaad op de grond.

‘Hoe zou het moeten wezen?’ antwoordde hij. ‘“Goeiemorgen, café”, “Goeienavond, huis!” en weer “Goeiemorgen, café”, “Goeienavond, huis!”, dat is mijn leven. Maar werk, noppes!’

Sommigen lachten, anderen schudden vloekend het hoofd.

‘Het leven krijg je levenslang,’ zei een snorremans die bij het schimmentheater voor filosoof doorgeleerd had. ‘Levenslang, dat vervloekte leven!’

Een zacht, blauwgroen licht stroomde over de smerige ramen en drong het café binnen; het hechtte zich aan handen en neuzen en voorhoofden en sprong in de haard, en de flessen vatten vlam. De elektrische lampen verloren hun kracht; de cafébaas, die opgebleven was, stak slaperig zijn hand uit en doofde ze.

Een ogenblik was het stil. Alle ogen keken op, naar buiten, naar de slijkerige dag. Buiten klonk het geluid van de grommend brekende golven, binnen dat van een paar waterpijpen die stonden te pruttelen.

De oude zeerob slaakte een zucht.

‘Man, hoe zou het met kapitein Lemonís zijn?’ riep hij. ‘God sta hem bij!’

Hij wierp een grimmige blik naar buiten op de zee.

‘Pt, jij ouwe huwelijksbreker!’ gromde hij, en hij beet op zijn grijze snor.

Ik zat in een hoek; ik had het koud en bestelde nog een glas saliethee. Knikkebollend vocht ik tegen de slaap, de vermoeidheid en de ochtendlijke droefheid van de dag. Door de wazige ramen keek ik naar de haven, die ontwaakte en tekeerging met scheepshoorns, karren en sloepschippers. Ik keek en keek, en een dicht net van zee, regen en vertrek wikkelde zich om mijn hart.

Ik had mijn ogen recht voor me gericht op de zwarte voorplecht van een groot schip dat nog tot aan de reling in de nacht verzonken lag. Het regende, en ik zag hoe de draden van de regen de hemel met het slijk verenigden.

En terwijl ik zo naar het zwarte schip en de schaduwen en de regen keek, nam mijn bitterheid langzamerhand een gezicht aan; de herinneringen kwamen boven en in de vochtige lucht nam, gemaakt van regen en verlangen, mijn geliefde vriend vastere vorm aan. Eens – wanneer? Vorig jaar? In een ander leven? – was ik naar deze haven afgedaald om afscheid van hem te nemen. Regen en kou en dageraad ook toen, herinner ik me, en ook toen een hart dat zwol van onrust.

Als gif is het langzame afscheid van mensen die je liefhebt; je kunt er maar beter het mes in zetten en in één keer moederziel alleen komen te verkeren in het natuurlijke klimaat van de mens, de eenzaamheid. Maar in die regenachtige dageraad van toen kon ik me niet van mijn vriend losmaken. (Later – te laat, helaas – heb ik begrepen waarom.) Ik was met hem mee aan boord van het schip gegaan en zat in zijn hut, tussen de koffers die her en der verspreid stonden. Als hij ergens anders heen keek, nam ik hem langzaam en aandachtig op, alsof ik me al zijn trekken een voor een wilde inprenten: de lichtende groenblauwe ogen, het mollige jongensgezicht, de verfijnde, trotse uitdrukking en vooral zijn langvingerige, aristocratische handen.

Op zeker ogenblik ving hij mijn blik op, die gulzig, roofzuchtig over hem gleed. Hij keerde zich naar me toe met de spottende uitdrukking die hij aannam wanneer hij zijn ontroering wilde verbergen; hij keek vanuit een ooghoek naar me en begreep, en hij wilde de droefheid van het afscheid afleiden.

‘Hoelang nog?’ vroeg hij met een ironische glimlach.

‘Wat hoelang nog?’

‘Blijf je papier vreten, je met inkt besmeuren? Kom mee naar ginds, naar de Kaukasus; duizenden mensen van ons volk zijn daar in gevaar, kom mee, dan gaan we ze redden.’

Hij lachte, alsof hij de draak wilde steken met zijn verheven voornemen.

‘Misschien gaan we ze ook wel niet redden, natuurlijk,’ ging hij verder. ‘Maar dan redden we onszelf door onze poging hen te redden. Zo is het toch? Dat is toch wat je verkondigt, leermeester van me? “De enige manier om jezelf te redden is de strijd om anderen te redden…” Vooruit dus, ga je lessen maar eens in praktijk brengen… Kom mee!’

Ik antwoordde niet. Heilig, godenbarend Oosten, hoge bergen, Prometheus’ schreeuw genageld aan de rots… Genageld aan dezelfde rotsen was ons volk in die jaren, en het was roepende. Het was in gevaar en riep ook nu weer een eigen zoon om het te komen redden. En werkeloos hoorde ik die roep aan, alsof de pijn een droom was en het leven een meeslepende tragedie, en het van grote lompheid en naïveteit zou getuigen uit je loge het toneel op te springen en in het bedrijf tussenbeide te komen.

Mijn vriend wachtte mijn antwoord niet af en stond op. Het schip floot nu voor de derde keer. Hij stak zijn hand uit.

‘Het beste, papiermol!’ zei hij spottend om zijn ontroering te verbergen.

Hij wist maar al te goed dat het een schande was je hart niet onder controle te hebben. Tranen, tedere woorden, wilde gebaren… volkse vertrouwelijkheden schenen hem ongepastheden toe die de mens onwaardig waren. Nooit hadden wij, die zoveel van elkaar hielden, een teder woord gewisseld; we speelden met elkaar als wilde dieren, met de nagels uit. Hij was verfijnd, ironisch, beschaafd, ik een barbaar. Hij was beheerst en kon gemakkelijk alle uitingen van zijn ziel kwijt in de glimlach rond zijn mond; ik was bruusk en kon te pas en te onpas in onbeschaafd lachen uitbarsten.

Zelf wilde ik ook mijn verwarring met een hard woord maskeren, maar ik schaamde me. Nee, ik schaamde me niet; het lukte me niet. Ik drukte zijn hand; ik hield haar beet en liet niet los. Hij keek me verwonderd aan.

‘Ontroering?’ zei hij met een poging tot een glimlach.

‘Ja,’ antwoordde ik rustig.

‘Waarom? We hadden het toch afgesproken, al die jaren waren we het toch eens? Hoe zeggen die Japanners het ook weer, op wie je zo gesteld bent? Fudooshin! Apathie, onverstoorbaarheid, het gezicht een onbeweeglijk masker met een glimlach. Wat er achter het masker gebeurt, is onze eigen zaak.’

‘Ja,’ antwoordde ik weer, terwijl ik mijn best deed niet in allerlei grote woorden uit te barsten – ik wist niet zeker of ik mijn stem zou kunnen beheersen, of ze niet zou gaan trillen.

De gong klonk op het schip om van hut tot hut de bezoekers weg te sturen. Het miezerde. De lucht vulde zich met hartstochtelijke afscheidswoorden, dure eden, langgerekte kussen, snelle, hijgerig geuite verzoeken… Moeder viel zoon, vrouw man, vriend vriend in de armen. Alsof ze voor altijd afscheid namen, alsof dit kleine afscheid hen aan het grote afscheid deed denken. En de zoete klank van de gong van voor- tot achtersteven klonk plotseling als een doodsklok in de vochtige lucht.

Mijn vriend boog zich naar me toe.

‘Luister,’ zei hij zacht, ‘je hebt toch geen kwalijk voorgevoel?’

‘Jawel,’ antwoordde ik weer.

‘Geloof je in die sprookjes?’

‘Nee,’ antwoordde ik met zekerheid.

‘Nou dan?’

Er was geen ‘dan’; ik geloofde er niet in, maar ik was bang.

Mijn vriend legde licht zijn linkerhand op mijn knie, zoals hij op ogenblikken van de grootste hartelijkheid gewoon was, wanneer we met ons beiden praatten en ik hem ertoe aanzette een bepaald besluit te nemen en hij zich verzette en ten slotte instemde en dan mijn knie aanraakte alsof hij zeggen wilde: uit liefde zal ik doen wat je wilt…

Twee, drie keer knipperden zijn oogleden. Hij keek me weer aan. Hij begreep dat ik heel bedroefd was en aarzelde onze geliefde wapens te hanteren: de lach, de spot…

‘Goed dan,’ zei hij. ‘Geef me je hand; als een van ons beiden in levensgevaar komt te verkeren…’

Hij zweeg, alsof hij zich schaamde. Wij, die jarenlang de spot hadden gedreven met zulke metapsychische luchtfietserij en vegetariërs, spiritisten, theosofen en ectoplasma’s op één hoop gooiden…

‘Ja?’ vroeg ik terwijl ik probeerde te raden.

‘Laten we er een spelletje van maken,’ zei hij snel om van de gevaarlijke zin af te komen waarin hij verstrikt geraakt was. ‘Als een van ons beiden in levensgevaar komt te verkeren, moet hij zo intens aan de ander gaan denken dat hij hem waarschuwt, waar hij zich ook bevindt… Afgesproken?’

Hij deed zijn best te lachen, maar zijn lippen leken wel bevroren en bewogen niet.

‘Afgesproken,’ zei ik.

Mijn vriend vreesde dat zijn ontsteltenis al te zeer opviel en voegde er snel aan toe: ‘Ik geloof natuurlijk niet in zulke psychische communicatie via de lucht…’

‘Dat geeft niet,’ mompelde ik. ‘Het is goed zo…’

‘Nou, goed dan, het is goed zo; laat het maar een spelletje van ons zijn. Afgesproken?’

‘Afgesproken,’ antwoordde ik weer.

Dit waren onze laatste woorden. We drukten elkaar zonder iets te zeggen de hand, de vingers verstrengelden zich vol verlangen, scheidden zich plotseling en ik haastte me zonder nog om te kijken weg, alsof ik achtervolgd werd. Even wilde ik omkijken om mijn vriend nog één keer te zien, maar ik bedwong me. Niet omkijken, droeg ik mezelf op, basta!

Een en al slijk, de ziel van de mens, onbewerkt en onbehouwen, met de zinnen nog grof en boers, zonder iets zuivers en zekers; ze kan niet raden – als ze raden kon, hoe anders zou dit afscheid dan geweest zijn!

Het werd steeds lichter en de twee ochtenden vloeiden in elkaar over; het geliefde gezicht van mijn vriend zag ik nu helderder, het werd, droevig en onbeweeglijk, natgeregend in de wind van de haven. De glazen deur van het café ging open, de zee gromde en er stapte een zeeman met korte O-beentjes en hangende snor naar binnen. Blijde stemmen braken los.

‘Welkom, kapitein Lemonís!’

Ik kroop in mijn hoekje weg en probeerde mijn ziel weer te concentreren, maar het gezicht van mijn vriend was al opgelost in de regen en verdwenen.

Kapitein Lemonís had zijn kralenketting tevoorschijn gehaald en zat er rustig mee te spelen, nors en zonder veel woorden. Ik vocht om niets te zien en te horen en het verdwijnende visioen nog vast te houden. Nog een keer de woede door te maken die me toen overmand had; niet de woede, maar de schaamte toen mijn vriend me ‘papiermol’ genoemd had. Hij had gelijk! Ik, die zo van het leven hield, hoe was ik nu al jarenlang in al die inkt en papieren verstrikt geraakt! Mijn vriend heeft me op die dag van het afscheid geholpen helder te zien. Ik was blij; nu ik dan de naam van mijn misère kende, kon ik haar misschien gemakkelijker overwinnen. Alsof ze niet langer verspreid, onlichamelijk en ongrijpbaar was; alsof ze een lichaam had aangenomen en het me nu makkelijk viel ertegen te vechten.

Dit harde woord van mijn vriend zeurde in me na, en sindsdien was ik op zoek naar een aanleiding om de papieren eraan te geven en me op de daad te storten. Ik walgde ervan en schaamde me ervoor dat ellendige knaagdier tot mijn geestelijk familiewapen te hebben. En een jaar geleden vond ik de kans; aan een baai van Kreta, aan de kant van de Libische Zee, had ik een verlaten bruinkoolmijn gehuurd, en nu was ik op weg naar Kreta om daar met eenvoudige mensen, arbeiders en dorpelingen, te gaan leven, ver van de klasse der papiermollen.

Ik maakte me op om erheen te gaan en was zeer geroerd, alsof deze reis van me een of andere diep verborgen zin had; innerlijk had ik het besluit genomen een andere koers te gaan volgen. ‘Tot nog toe, ziel van me,’ zei ik, ‘was het de schaduw die je te zien kreeg en had je daar genoeg aan; nu leid ik je naar het vlees.’

Ik was gereed; aan de vooravond van het vertrek, bij het doorzoeken van mijn papieren, had ik een half voltooid manuscript aangetroffen. Ik nam het in mijn handen en bladerde het aarzelend door. Twee jaar lang nu al was er in mijn innerlijk een onrust, een groot verlangen, een kiem: Boeddha. Onophoudelijk voelde ik in mij hoe hij at, assimileerde, vorm aannam. Hij groeide, trapte, begon tegen mijn borst te schoppen, wilde eruit. En nu kon ik het niet over mijn hart verkrijgen hem weg te gooien; ik kon het niet. Het was te laat nu voor zo’n geestelijke abortus.

Een ogenblik, toen ik het manuscript besluiteloos in handen hield, bewoog de glimlach van mijn vriend in de lucht, een en al tedere ironie. ‘Ik neem het mee!’ zei ik koppig. ‘Ik ben niet bang; ik neem het mee, lach maar niet zo!’ Ik pakte het voorzichtig in, alsof ik een baby inbakerde, en nam het mee.

De stem van kapitein Lemonís klonk zwaar en hees. Ik spitste mijn oren; hij sprak over de boze geesten die zich tijdens de storm op de masten van zijn schip hadden gezet en eraan likten.

‘Week en glibberig, als je ze pakt, raken je handen onder de vlammen; ik smeerde mijn snor ermee in en de hele nacht gloeide ik als een duivel. De zee stroomde dus het schip binnen en de steenkool die ik geladen had, raakte doorweekt en werd loodzwaar. Het schip begon te kapseizen, maar toen greep God in; Hij gooide zijn bliksem, de luiken braken open en de zee stroomde vol steenkool. Het schip was een stuk lichter geworden en richtte zich op, en zo heb ik het gered. Dat hebben we ook weer gehad!’

Ik haalde uit mijn jaszak mijn kleine reisgenoot Dante tevoorschijn, stak mijn pijp aan, leunde tegen de muur en maakte het me gemakkelijk. Een ogenblik weifelde mijn verlangen: waaruit zou ik de onsterflijke verzen naar boven halen? Uit de hete pek van de hel, uit de koele vlam van de louteringsberg? Of zou ik rechtstreeks naar de hoogste verdieping doorstormen, die van de hoop van de mens? Wat ik maar wilde, kon ik kiezen. Ik hield mijn minuscule Dante in handen en verheugde me in mijn vrijheid. De verzen die ik in de vroege ochtend koos, zouden bepalend zijn voor mijn hele dag.

Ik boog me over het dichte visioen om een besluit te nemen, maar te laat; opeens voelde ik een onrust in me en keek ik op. Ik had het gevoel, hoe, weet ik niet, of zich in de kruin van mijn hoofd twee gaten openden; ik draaide me met een ruk om en keek achter me naar de glazen deur. In mijn geest flitste de hoop op: ik ga mijn vriend weerzien. Ik was gereed om het wonder te ontvangen. Maar ik had me vergist; een oude man van rond de vijfenzestig, boomlang, knokig, met opengesperde ogen, had zijn gezicht tegen het glas gedrukt en keek naar me. Onder zijn arm droeg hij een kleine, platte zak.

Wat nog de meeste indruk op me maakte, waren zijn spottende, droevige, onrustige ogen, een en al vuur. Zo schenen ze me toe.

Zodra onze blikken elkaar gekruist hadden, was het of hij zich ervan vergewist had dat ik de man was die hij zocht, en vastbesloten stak hij zijn hand uit en deed de deur open. Snel en met verende tred liep hij tussen de tafeltjes door en hij kwam bij me staan.

‘Op reis?’ vroeg hij. ‘Waarheen, als ik vragen mag?’

‘Naar Kreta. Waarom vraag je dat?’

‘Mag ik mee?’

Ik bekeek hem aandachtig. Ingevallen wangen, stevige kaak, uitstekende jukbeenderen, grijs krulhaar, fonkelende ogen.

‘Waarom? Wat moet ik met je?’

Hij haalde zijn schouders op.

‘Waarom! Waarom!’ zei hij verachtelijk. ‘Kan een mens dan nooit eens iets doen zonder “waarom”? Zomaar, voor de lol. Je zou me als kok kunnen meenemen, om maar wat te noemen, ik kan als de beste allerlei soorten soep maken…!’

Ik barstte in lachen uit; ik hield wel van zijn directheid en van zijn woorden, en van soep hield ik ook wel. Geen gek idee, bedacht ik, deze oude lange slungel meenemen naar die verre, verlaten baai. Soep eten, lachen, gesprekken… Het leek een bereisde roel, een door de wol geverfde Sindbad de Zeeman; ik mocht hem wel.

‘Waar denk je aan?’ vroeg hij, en hij schudde zijn dikke kop. ‘Jouw persoon houdt ook al een weegschaal bij de hand, hè? Je weegt tot op het gram af, hè? Man, neem een besluit, naar de duivel, die weegschalen!’

Hij stond over me heen, die lange knokige slungel; ik werd moe van het naar boven kijken om tegen hem te spreken en sloeg mijn Dante dicht.

‘Ga zitten,’ zei ik. ‘Wil je een kop saliethee?’

Hij ging zitten en legde de zak die hij onder zijn arm had voorzichtig op de stoel ernaast.

‘Saliethee?’ riep hij verachtelijk uit. ‘Hé, waard, kom eens hier: een glas rum!’

Hij dronk de rum slok voor slok, hield hem een tijd genotvol in zijn mond en liet hem dan heel langzaam naar beneden glijden en zijn inwendige verwarmen. Genotzuchtige man, dacht ik. Een liefhebber…

‘Wat voor werk doe je?’ vroeg ik.

‘Alle werk dat er is: met de voeten, met de handen, met het hoofd. Dat moest er nog bij komen, man, dat we ’t voor ’t kiezen hadden.’

‘Waar werkte je de afgelopen tijd?’

‘In een mijn. Ik ben een goede mijnwerker, moet je weten; ik weet alles van erts, kan aders vinden, mijngangen openen, in gaten afdalen; ik ben niet bang. Ik was goed bezig, trad als voorman op, had niets te klagen, maar ja, toen kwam de duivel ertussen. Afgelopen zaterdagavond raakte ik in de stemming en hupsakee, ik eropuit, en daar loop ik de eigenaar tegen het lijf, die ons die dag kwam inspecteren, en ik geef hem een flink pak slaag.’

‘Maar waarom? Wat had hij je misdaan?’

‘Mij? Niets! Maar dan ook niets, zeg ik je! Ik zag die man voor het eerst. Hij deelde ons ook nog sigaretten uit, de stakker.’

‘Maar waarom dan?’

‘Och, man, wat vraag je toch! Zo kreeg ik het in mijn bol, nou goed? Van de kont van de molenaarsvrouw verwacht je dat-ie goed kan spellen? De kont van de molenaarsvrouw, dat is de menselijke geest.’

Ik had heel wat definities van de menselijke geest gelezen, maar deze scheen me de meest verbazingwekkende, en ik mocht haar wel. Ik keek naar mijn nieuwe metgezel; zijn gezicht was een en al rimpels en groeven, pokdalig, als verweerd door regen en wind. Een ander gezicht, een paar jaar later, maakte op mij dezelfde indruk van bewerkt, ongelukkig hout: het gezicht van Panait Istrati.

‘En wat heb je daar in die zak? Levensmiddelen? Kleren? Gereedschap?’

Mijn metgezel haalde zijn schouders op en lachte.

‘Jij bent wel een heel brave, geloof ik,’ zei hij, ‘neem me niet kwalijk dat ik het zeg.’

Met zijn lange harde vingers streelde hij de zak.

‘Nee,’ ging hij verder, ‘dat is een sandouri.’

‘Een sandouri! Speel je sandouri?’

‘Als ik op zwart zaad zit, ga ik de cafés af om sandouri te spelen. En ik zing er nog wat oude kleftenliederen uit Macedonië bij ook. En dan ga ik met de pet rond – kijk, deze – en haal een paar grijpstuivers op.’

‘Hoe heet je?’

‘Alexis Zorbás. Ze noemen me ook wel de Telegraafpaal, om me ermee te plagen dat ik zo’n lang eind van een kapstok ben met m’n platte kop. Ze doen maar! Of ook wel Tsakatsouka, omdat ik een tijdje geroosterde courgettepitjes verkocht. Of Meeldauw, want waar ik ook ga of sta, altijd help ik alles naar de filistijnen. En dan heb ik nog wel meer bijnamen, maar die komen later nog weleens…’

‘En hoe heb je sandouri leren spelen?’

‘Ik was twintig jaar. Op een dorpsfeest bij ons in het dorp, aan de voet van de Olympus, heb ik voor het eerst sandouri horen spelen. De adem stokte in m’n keel. Drie dagen lang kon ik geen hap naar binnen krijgen. “Wat heb je toch, jong?” zegt m’n vader, God hebbe z’n ziel. “Ik wil sandouri leren!” “Maar jong, schaam je je niet? Je bent toch geen zigeuner? Wou je instrumenten gaan spelen?” “Ik wil sandouri leren…!” Ik had wat duiten in een ouwe sok om te kunnen trouwen als het zover was. Een jongen nog, zie je, met de kolder in de kop en bloed dat bruiste, ik wilde trouwen, boef die ik was! Ik telde m’n hele hebben en houden neer en kocht een sandouri. Hier, deze die je hier voor je ziet. Ik vertrok ermee naar Saloniki en vond daar een Turkse liefhebber en leermeester van de sandouri, Reçep-efendi, heette hij. Ik val hem te voet. “Wat wil je toch, Griekenjong?” zei hij. “Ik wil sandouri leren spelen!” “Maar waarom val je me dan te voet?” “Omdat ik geen geld heb om u te betalen!” “Ligt de sandouri je na aan het hart?” “Dat ligt-ie!” “Nou, ga zitten, jong, ik hoef geen betaling!” Ik ben een jaar bij hem gebleven en heb sandouri leren spelen – God mag zijn botten heiligen, want hij zal nu wel dood zijn. Als God ook honden in de hemel toelaat, laat Hij dan Reçep-efendi ook binnenlaten. Sinds ik sandouri heb leren spelen, ben ik een ander mens geworden. Als ik verdriet heb of de armoe me te veel wordt, speel ik sandouri en vind ik verlichting. Als ik speel, kunnen ze tegen me praten en hoor ik niets, en als ik iets hoor, kan ik niets zeggen. Ik wil wel, maar ik kan niet.’

‘Maar waarom dan, Zorbás?’

‘Nou, hartzeer!’

De deur ging open; het geraas van de zee drong weer het café binnen, armen en benen rilden van de kou. Ik nestelde me nog dieper in mijn hoek, wikkelde me in mijn jas, voelde een onverwachte gelukzaligheid. Waar zou ik heen gaan, dacht ik, hier zit ik goed. Dit ogenblik mag van mij wel jaren duren.

Ik keek naar de vreemde gast voor me; zijn ogen waren op mij gericht, klein, rond, pikzwart, met rode adertjes in het wit. Ik had het gevoel dat hij me doorboorde en onverzadigbaar doorzocht.

‘Nou?’ zei ik. ‘En toen?’

Zorbás haalde weer zijn knokige schouders op.

‘Ach, laat maar!’ zei hij. ‘Heb je een sigaret voor me?’

Ik gaf hem er een. Hij haalde een tondeldoos uit zijn vest en stak hem aan. Zijn ogen zakten tevreden half dicht.

‘Ben je getrouwd?’

‘Ben ik soms geen mens? Een mens wil zeggen: blind. Ik ben even hard dezelfde sloot in gesprongen als alle mensen voor me. Ik ben getrouwd, en van kwaad tot erger gegaan. Gezin gesticht, huis gebouwd, kinderen gekregen. Zorgen. Maar geprezen zij de sandouri.’

‘Speelde je thuis dan om je bitterheden te verdrijven?’

‘Nou, man, je kunt wel zien dat jij geen instrument speelt. Wat kraam je daar toch uit? Thuis zijn het sores, vrouw en kinderen: wat hebben we te eten, wat moeten we aantrekken, wat moet er van ons worden? Een hel! En om sandouri te spelen moet je er het goede hart voor hebben. Als m’n vrouw me een woordje te veel zegt, met wat voor hart kan ik dan sandouri gaan spelen? Als de kinderen honger hebben en jengelen, ga jij dan maar eens sandouri spelen! Om sandouri te spelen, daar moet je met je gedachten alleen maar bij de sandouri zijn, begrijp je?’

Wat ik begreep, was dat deze Zorbás de man was die ik al die tijd zocht en maar niet vond: een levend hart, een warme keel, een onbewerkte grote ziel waarvan de navelstreng nog niet losgesneden was van Moeder Aarde.

Wat kunst betekent, liefde voor de schoonheid, reinheid, hartstocht… deze arbeider loste alles met de eenvoudigste menselijke woorden voor me op.

Ik keek naar deze handen die zowel het houweel wisten te hanteren als de sandouri: onder de eeltplekken en groeven, misvormd en nerveus. Voorzichtig en teder, alsof ze een vrouw uitkleedden, maakten ze de zak open en haalden ze een oude, gladde sandouri tevoorschijn, met een menigte snaren, bronzen en ivoren versieringen en een roodzijden kwast aan het uiteinde. De dikke vingers streelden hem almaar, langzaam en hartstochtelijk, alsof ze een vrouw streelden. En daarna wikkelden ze hem weer in, zoals we een geliefd lichaam inwikkelen dat het niet koud mag krijgen.

‘Dat is ’m!’ mompelde hij liefdevol, en hij vlijde hem weer neer op de stoel.

De zeelui stootten nu hun glazen aan en lachten het uit. Eén gaf kapitein Lemonís een liefdevolle klap op de schouder.

‘Nou, het is je dun door de broek gelopen, kapitein Lemonís, kom er maar eerlijk voor uit! God weet wat voor kaarsen je aan Sint-Nikólas beloofd hebt!’

De kapitein fronste zijn stekelige wenkbrauwen.

‘Man, ik zweer jullie bij de zee, jongens, toen ik de dood in de ogen keek, is er geen Heilige Maagd of Sint-Nikólas bij me opgekomen! Ik draaide me in de richting van Salamis, moest aan mijn vrouw denken en riep: “Hé, Katerina, mens, lag ik nou maar bij jou in bed…!”’

De zeelui barstten weer in lachen uit; kapitein Lemonís lachte ook.

‘Man, zo’n monster als de mens is!’ zei hij. ‘Staat de aartsengel met het zwaard voor z’n neus, en hij met z’n gedachten dáárbij, reken maar! Naar de hel met ’m, geen greintje schaamte!’

Hij klapte in zijn handen.

‘Hé, waard!’ riep hij. ‘Schenk de jongens eens wat van me in!’

Zorbás had zijn flaporen gespitst en luisterde. Hij draaide zich om, keek naar de zeelui en toen naar mij.

‘Hoezo “daarbij”?’ vroeg hij. ‘Waar heeft-ie ’t over?’

Maar plotseling ging hem een licht op, en hij schoot overeind.

‘Goed zo, kerel!’ zei hij bewonderend. ‘Die zeelui kennen het geheim, want ze worstelen immers dag en nacht met de zee.’

Hij zwaaide met zijn grote hand in de lucht.

‘Nou ja, goed,’ zei hij, ‘dat is een ander verhaal. Laten we ’t over onze eigen zaken hebben: wat doe ik, blijven of weggaan? Neem een besluit.’

‘Zorbás,’ zei ik, en ik kon ternauwernood de aandrang bedwingen om hem bij de hand te grijpen, ‘Zorbás, afgesproken, je gaat mee. Ik heb bruinkool op Kreta, en je gaat toezicht houden op de arbeiders. En ’s avonds gaan we dan met ons beiden op het strand liggen – vrouw, kind of hond heb ik niet – om te eten en te drinken. En dan ga jij sandouri spelen.’

‘Als ik in de stemming ben, hoor je? Als ik ervoor in de stemming ben. Voor je werken zoveel je wilt? Je slaaf ben ik! Maar met de sandouri is het een ander geval. Dat is net een wild dier, hij kan niet zonder z’n vrijheid. Als ik in de stemming ben, ga ik spelen, en er nog bij zingen ook. En een zeïbékikos dansen, een chasápikos, een pendozalis… Maar geen gesjacher, alleen als ik in de stemming ben! Laten we klare taal spreken: als je me gaat dwingen, ben je me kwijt. In dat soort dingen, moet je weten, ben ik een mens.’

‘Een mens? Hoe bedoel je?’

‘Nou, vrij.’

‘Hé, waard,’ riep ik, ‘nog een rum!’

‘Twéé rum!’ schoot Zorbás overeind. ‘Jouw persoon gaat er ook eentje drinken, dan kunnen we klinken. Saliethee en rum zijn geen goede compagnons; jouw persoon gaat ook rum drinken. Op het succes van ons compagnonschap.’

We stootten onze glaasjes aan; het was nu klaarlichte dag. Het schip floot. De sloepschipper die mijn koffers aan boord gebracht had, kwam en wenkte me. Ik stond op en stootte Zorbás’ schouder aan.

‘We gaan,’ zei ik. ‘In godsnaam!’

‘En in duivelsnaam!’ vulde Zorbás rustig aan.

Hij bukte zich, nam de sandouri onder de arm, deed de deur open en stapte als eerste naar buiten.