HET VOORJAAR VAN DE BARBAREN

JONAS LÜSCHER

HET VOORJAAR
VAN DE BARBAREN

Vertaling Gerrit Bussink

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

Oorspronkelijke titel Frühling der Barbaren.

Verlag C.H.Beck oHG, München

© Jonas Lüscher 2013

© Nederlandse vertaling Gerrit Bussink /

Uitgeverij Wereldbibliotheek 2015

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp en -illustratie Karin van der Meer

Foto auteur © Lüscher

NUR 302

ISBN 978 90 284 4133 0

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2015, met
ISBN 978 90 284 2603 0

Wat is ‘barbarendom’ in de realiteit? Niet hetzelfde als culturele primitiviteit, het terugzetten van de klok. […] Het is een toestand waarin veel van de waarden van de hoge cultuur aanwezig zijn, maar zonder de maatschappelijke en morele coherentie, die een voorwaarde is voor het rationele functioneren van een cultuur. Maar juist om die reden is ‘barbarendom’ ook een creatief proces: als de totale samenhang van een cultuur eenmaal verbroken is, ligt de weg open voor een vernieuwing van de creatieve kracht. Maar het is onmiskenbaar dat die weg kan lopen via een ineenstorting van het politieke en economische leven, via eeuwen van spirituele en materiële verarming en via verschrikkelijk leed. Onze eigen bijzondere vorm van beschaving en cultuur mag dan misschien niet ongebroken overleven – we kunnen er zeker van zijn dat de vruchten van de beschaving en de cultuur in enigerlei vorm zullen voortleven. Er bestaat geen historische basis voor het geloof in een tabula rasa als eindresultaat.

Franz Borkenau

I

‘Nee,’ zei Preising, ‘je stelt de verkeerde vragen’ – en om zijn tegenwerping kracht bij te zetten bleef hij midden op het grindpad staan, een gewoonte die ik niet kon uitstaan, want op die manier kregen onze wandelingen iets van het kortademige ronddolen van oude, logge bassets. En toch ging ik dagelijks met Preising wandelen, want op deze plek was hij ondanks zijn talrijke irritante eigenaardigheden nog altijd mijn liefste gezelschap. ‘Nee,’ herhaalde hij toen hij eindelijk weer in beweging kwam, ‘je stelt de verkeerde vragen.’

Voor iemand die zoveel praatte, nam Preising de betekenis van zijn woorden verbazingwekkend serieus, en hij wist altijd precies welke vragen hij wilde hebben om de stroom van zijn woorden de beoogde weg te kunnen laten volgen. In zekere zin was ik hier zijn gevangene en zat er voor mij niet veel anders op dan hem op die paden te volgen.

‘Let op,’ zei hij, ‘ten bewijze daarvan zal ik je een verhaal vertellen.’ Dat was ook zo’n gewoonte van hem: formuleringen gebruiken waarvan hij kon weten dat hij de enige was die ze nog op het repertoire had staan. Het was trouwens een gril waarmee hij mij, naar ik vrees, in de loop van de voorbije weken een beetje had besmet. Soms waren er goede redenen om te betwijfelen of wij, Preising en ik, wel zo’n prettige combinatie vormden.

‘Een verhaal,’ beloofde hij, ‘waar iets van te leren valt. Een verhaal vol ongelooflijke wendingen, avontuurlijke gevaren en exotische verleidingen.’

Wie nu een scabreus verhaal verwacht, zit er mijlenver naast. Preising praatte nooit over zijn seksleven. Daar hoefde ik niet bang voor te zijn, daarvoor kende ik hem goed genoeg. Of hij zoiets trouwens had, daar kon ik alleen maar naar gissen. Ik kon het me moeilijk voorstellen. Maar je wist het maar nooit. Als ik voor de spiegel stond, verbaasde het me tenslotte soms zelf dat iemand als ik, in wie zo weinig leven zat, in dat opzicht iets voor elkaar had gekregen.

Voor hij met zijn verhaal begon, onderbrak Preising onze wandeling nog een keer, alsof hij een blik wierp in het verleden dat hij aan de horizon – die in ons geval heel dichtbij lag en werd gevormd door de bovenkant van de hoge, gele muur – leek te ontwaren. Hij kneep zijn ogen samen, trok zijn neus op en tuitte zijn smalle lippen. ‘Misschien,’ begon hij eindelijk met zijn verhaal, ‘zou het allemaal nooit zijn gebeurd als Prodanovic me niet met vakantie had gestuurd.’

Hoewel Prodanovic verantwoordelijk was voor Preisings opname, was hij niet zijn huisarts. Prodanovic was de ooit jonge en nog altijd briljante medewerker van Preising, die door zijn uitvinding van de wolfram-CBC-schakeling – een onmisbaar elektronisch onderdeel in elke antenne voor mobiele telefonie ter wereld – de door Preising geerfde commanditaire vennootschap voor tv-ontvangst en dakantennes van een dreigend bankroet had gered en naar de duizelingwekkende hoogte van het wereldwijde marktleiderschap voor CBC-schakelingen had gevoerd.

Preisings vader had gewacht met sterven tot Preising zijn door anderhalf jaar aan een privézangschool in Parijs onderbroken studie economie had kunnen afsluiten, en hij had zijn zoon, in een tijd dat steeds meer mensen allang over een kabelaansluiting beschikten, een tv-antennefabriek met vijfendertig personeelsleden nagelaten. Het bedrijf, dat was voortgekomen uit de Drossel & Potentiometer Manufactuur van zijn grootvader en waarin Preisings voorouders met dun koperdraad nog hun vingers kapot hadden gewikkeld, haalde destijds bijna zijn volledige omzet uit de productie van meterslange, maar door het ontbreken van vertakkingen erg goedkope antennes, zoals radioamateurs – helaas ook een uitstervende soort – die op hun dak plachten te plaatsen.

Preising kwam dus buiten zijn toedoen in het bezit van een desolaat bedrijf dat een paar ingrijpende beslissingen nodig had, en daarom kunnen we ervan uitgaan dat de onderneming vandaag niet meer zou bestaan als die jonge meettechnicus Prodanovic niet de wolfram-CBC-schakeling had ontwikkeld en de teugels in handen had genomen. Prodanovic was er dus verantwoordelijk voor dat Preising intussen behalve de vermogende eigenaar tevens bestuursvoorzitter was van een vennootschap met vijftienhonderd werknemers en vestigingen op vijf continenten. Dat was hij tenminste naar buiten toe, want de operationele kant van het dynamische bedrijf, dat nu de dynamische naam Prixxing droeg, werd allang geleid door Prodanovic, samen met een flink aantal doortastende, innovatieve managers.

Maar Preising was als gezicht van het bedrijf nog altijd belangrijk, want Prodanovic wist dat als er iets was wat Preising kon, dan was dat het garanderen van bestendigheid, van de rotsvaste geest van een familiebedrijf in de vierde generatie. Dat was het enige wat Prodanovic, de zoon van een Bosnische kelner, niet aandurfde, omdat hij zelf van mening was dat alles wat met de Balkan werd geassocieerd de belichaming was van instabiliteit, een indruk die ten koste van alles diende te worden vermeden. Als zijn overladen agenda het toeliet, mocht Prodanovic in de stad graag korte lezingen geven op probleemscholen, waar hij optrad als een toonbeeld van geslaagde integratie. Het was dus die over alle volmachten beschikkende Prodanovic die Preising met vakantie had gestuurd. Iets wat hij geregeld deed als er belangrijke beslissingen genomen moesten worden.

En op die manier, dat was me nu wel duidelijk, was Preising erin geslaagd om zich al met de eerste zin van zijn verhaal aan elke verantwoordelijkheid voor de komende gebeurtenissen te onttrekken.

Ook waar hij met vakantie ging, hoefde Preising niet zelf te beslissen. Prodanovic was efficiënt en probeerde dus steeds het nuttige met het aangename te verenigen. Dat betekende in dit geval dat hij vond dat Preising maar naar Tunesië moest vliegen, waar in een laag gebouw van golfplaten op een van de vele bedrijventerreinen aan de rand van Sfax, langs de weg naar Tunis, een van hun toeleveranciers gevestigd was. Slim Malouch, de eigenaar van het assemblagebedrijf, was een koopman die nooit stilzat en actief was in zulke uiteenlopende branches als de productie van elektronische apparatuur, de fosfaathandel en de luxe-toerismesector. Hij was eigenaar van een handjevol exclusieve hotels. De bedoeling was dat Preising zijn gast zou zijn.

Malouch zocht het gezelschap van iedereen die ook maar iets met telecommunicatie te maken had, want in dat soort mensen zag hij niet alleen de toekomst – dat deed intussen iedereen – maar ook de redding van zijn familiebedrijf. Hij had vier verstandige en, zoals Preising verzekerde, zeer toonbare dochters, aan wie hij tot zijn spijt – zo waren de omstandigheden in Tunesië – niet de leiding van de familieholding kon overdragen, zodat die verantwoordelijkheid geheel op de schouders van zijn zoon Foued kwam te rusten. Schouders die Foued voortijdig had belast met het morele gewicht van een studie geo-ecologie in Parijs, als gevolg waarvan hij zich nu niet in staat voelde om een bedrijf te leiden dat het grootste deel van zijn omzet behaalde met fosfaat, dat daarna in de vorm van kunstmest op de slavelden van Europa belandde. Foued dreigde zijn vader zelfs dat hij zijn geluk op een bioboerderij in het departement Lot zou gaan beproeven. Slim Malouch was niet alleen een fatsoenlijke vent, zoals Preising meende te kunnen weten, Malouch was ook een verstandig man, die van het fosfaat af probeerde te komen en zich wilde toeleggen op de telecommunicatie, zodat hij wel wat verwachtte van zijn contact met Preising.

Zo ontsnapte Preising dus van de Seelandse mist naar de Tunesische lente. Hij verruilde zijn tweedjasje en zijn bourgognerode manchesterbroek voor een advocaatkleurig pied-de-poulejasje en een chino met scherpe strijkvouwen, een garderobe die hij onmogelijk vond, maar zijn huishoudster had de kleren voor hem klaargelegd. Hij was bang haar te kwetsen en nam daarom met een toegeeflijke glimlach naast haar plaats om zich door haar – in haar auto, want zelf had hij er geen – naar de luchthaven te laten brengen.

‘Het was een buitengewoon prettige vlucht,’ verzekerde Preising mij. ‘Ik heb helemaal tegen mijn gewoonte alcohol gedronken. De stewardess had me verkeerd verstaan en bracht in plaats van het gevraagde sapje een scotch, die ik toch maar aannam, omdat mijn mededogen werd gewekt door haar logge gestalte, die frappant contrasteerde met de talloze gestileerde gazellen in hun sierlijke uniform. Ze was echt niet mooi, en het leven werd haar moeilijk gemaakt door de passagiers, die zich beroofd voelden van een belevenis waar ze met het kopen van een vliegticket recht op meenden te hebben. Het zou verkeerd zijn geweest om niet elke kans aan te grijpen vriendelijk tegen haar te zijn, en dus moest er op het eerste een tweede en op het tweede een derde glas volgen.’

Slim Malouch was in gezelschap van zijn oudste dochter toen hij Preising in de gekoelde ontvangsthal van Aéroport Tunis-Carthage verwelkomde, en toen Preising het benijdenswaardig superieure gebaar zag waarmee Malouch in de hitte voor het luchthavengebouw de taxichauffeurs wegstuurde en zijn chauffeur wenkte, was hij even bereid geloof te hechten aan het gerucht dat Malouch het buitenechtelijke kind was van Roger Trinquiers, de schrijver van het standaardwerk La Guerre Moderne, en diens Algerijnse courtisane, die in de nacht dat de Fransen de Maghreb verlieten met de kleine Slim op haar arm door de woestijn naar Tunesië was gevlucht. Daar had ze het dankzij haar bekoorlijkheid en haar kennis van het machineschrijven binnen de kortste keren tot secretaresse geschopt en niet lang daarna ook tot vrouw van een Néo-Destour-backbencher die een aanslag op president Bourguiba beraamde, van de uitvoering waarvan hij slechts door een hartinfarct midden in een parlementaire vergadering werd weerhouden, maar die hém, omdat hij in dienst van het vaderland was gestorven, postuum een onderscheiding en zijn weduwe, de voormalige courtisane van de Franse folteraar van de Algerijnen, een niet onaanzienlijk pensioen had opgeleverd.

Maar de bron van het verhaal, herinnerde Preising zich, was twijfelachtig. Hij had het van een man genaamd Moncef Daghfous, die niet alleen Malouchs grootste concurrent was, maar die Preising ook had aangeboden de CBC-schakelingen in zijn fabriek aan de stadsrand van Tunis voor een veel lager bedrag te assembleren, en die openlijk toegaf dat zijn buitengewoon gunstige aanbod voornamelijk te danken was aan het werk van gevluchte minderjarige Dinka uit Darfu. Handige ventjes, noemde hij die. Preising had het aanbod het liefst van de hand gewezen, ook al lag de kwestie van de kinderarbeid niet zo eenvoudig. Hij herinnerde zich een diner met Prodanovics liberale ondernemersclub. Bij die gelegenheid had zijn disgenoot hem uitgelegd hoe lastig dat was met kinderarbeid. Veel lastiger dan al die brave zielen met hun goede bedoelingen over het algemeen beseften, maar zo eenvoudig lag het helaas niet, en onder bepaalde omstandigheden was het misschien toch wel het minste van twee kwaden. Preising wist niet zeker of hij in dit geval met die bepaalde omstandigheden te maken had, want het kostte hem destijds moeite de jongeman te volgen. In elk geval stelde hij zijn beslissing uit, hij wilde het er eerst met Prodanovic over hebben en hield Moncef Daghfous met doorzichtige verhalen aan het lijntje.

Moncef Daghfous beoordeelde Preising helemaal verkeerd. Hij zag hem aan voor een grote gokker. Nadat hij zijn concurrent Slim Malouch met diens twijfelachtige afkomst in diskrediet had gebracht en een niet te evenaren laag aanbod had gedaan, maar nog steeds niet met Preising tot zaken was gekomen, bracht hij zwaarder geschut in stelling en liet hij zijn zes dochters roepen. Preising had de keuze, ze waren allemaal beschikbaar en allemaal van huwbare leeftijd, alleen de tweede van links was al vergeven, maar mocht er niets anders opzitten, dan behoorde het tot de mogelijkheden haar verloofde bij een verkeersongeluk betrokken te laten raken, al was zoiets nogal hachelijk, en bovendien deden de andere vijf in niets onder voor de al beloofde dochter. Voilà, zei hij met een blik op zijn dochters, terwijl hij zijn handpalmen naar boven draaide. Voilà, zei Preising, omdat hij niet wist wat hij anders moest zeggen.

Natuurlijk was Preising geschokt, maar hij was ook een uitgesproken cultuurrelativist en wel eentje van een volstrekt onchauvinistische soort. Zijn liberalisme was het relativisme van een lauw kinderbadje. Toch was hij tijdens onze wandelingen altijd bereid de ethiek van de deugden als een monstrans voor zich uit te dragen. Preising, de grote aanhanger van de aristotelische mesotesleer, die blij was dat het midden niet aritmetisch was, maar, nou ja, van geval tot geval moest worden bekeken. En hier botsten werelden op elkaar. Hier was voorzichtigheid geboden. Dit hier was voor hem een bijzonder moeilijk geval, waarbij heel wat te overwegen viel.

Ik vreesde al dat deze Maghrebijnse sheherazade het punt was waar hij naartoe wilde. De exotische verleiding: Preising te midden van zes minderjarige Tunesische vrouwen die hem door de vader werden aangeboden als de choix de fromage in de chique Kronenhalle. Het dreigde toch nog een scabreus verhaal te worden.

‘Maar justement toen ik het benauwd kreeg,’ vervolgde hij, ‘en de man me begon te verwijten dat ik zijn dochters zeker niet aantrekkelijk genoeg vond en of het misschien beter was ze weer weg te sturen en in plaats daarvan zijn drie zoons te laten halen, juist toen ik de grootste moeite had hem ervan te overtuigen dat hier eerder sprake was van het dilemma dat je niet wist wie je moest kiezen, zo uniek indrukwekkend waren ze ieder afzonderlijk – terwijl ik eigenlijk stiekem naar een uitweg zocht om het hele aanbod af te kunnen wijzen zonder hem dodelijk te beledigen – werd hij geroepen door iemand van het huispersoneel met een rode zenuwvlek in zijn gezicht. Een van de fosfaatfabrieken van Moncef Daghfous stond in brand. Daghfous liet me achter onder de hoede van zijn dochters, die me van alle kanten in de watten legden, en verzekerde me dat hij weldra terug zou zijn en dan mijn keuze wilde vernemen.’

Maar zover kwam het niet. Terwijl de dochters onder het toeziend oog van een oude vrouw thee en lekkernijen serveerden, probeerde Daghfous zijn arbeiders met wild maaiende armen en woeste dreigementen terug te drijven naar de brandhaard om het vuur te bestrijden. Toen zijn gezwaai en gedreig niets uithaalden, greep hij een emmer zand en een spade en gaf het dappere voorbeeld door naar het brandende pakhuis te lopen, recht in de drukgolf van een enorme explosie, die Moncef Daghfous het hoofd van zijn lijf rukte en zijn fosfaatfabriek, de Amerikaanse wielladers, de ouderwetse lopende banden, de Franse baggermolens en de golfplaten demonteerde en in een grote kring over het met stenen bezaaide landschap verstrooide.

‘Toen dezelfde dienstbode het treurige bericht kwam brengen, rekende ik op een folkloristisch rouwritueel: luid geweeklaag, aan de haren trekken, expressief openkrabben van de van pijn vertrokken gezichten, flauwtes en wat dies meer zij. In plaats daarvan keken de zes dochters elkaar zwijgend aan, ze ruimden de theeglazen en de zilveren kan af en ik werd met in mijn hand een stuk baklava waar ik al een hap van had genomen op straat gezet.’

Je wist nooit wat er van Preisings verhalen klopte, maar daar ging het niet om. Het ging Preising om de moraal. Hij vond dat in elk verhaal dat de moeite van het vertellen waard was een moraal verborgen zat. En meestal gaven zijn verhalen blijk van zijn eigen bezonnenheid, waarvan hij een hoge dunk had.

Het was echter een bezonnenheid waarvan dr. Betschart vond dat ze behandeld moest worden en waarvoor ze ook drie weken na Preisings opname nog altijd de juiste psychopathologische benaming zocht. De diagnose leek moeilijk, de symptomen vaag, en ook werd de zaak er niet eenvoudiger op door het gebrek aan inzicht van de patiënt, zoals dat afwisselend charmant en beminnelijk, maar soms ook met vermoeiende halsstarrigheid tot uitdrukking kwam. Mijn eigen ordinaire depressie was veel en veel makkelijker te diagnosticeren en tegelijk ook veel minder interessant. Maar in ons onvermogen om onszelf als handelende personen te zien leken we op elkaar, Preising en ik. Hij slaagde erin dat klaarblijkelijke gebrek te zien als een deugd. Ik daarentegen lijd er erg onder. Maar er iets aan veranderen zou inhouden dat er gehandeld moest worden.

‘In elk geval,’ ging Preising verder, ‘was de bron twijfelachtig, en ook verder bood het gedrag van Slim Malouch niet de geringste aanleiding om aan zijn keurige komaf te twijfelen. Heel galant zette hij me naast zijn dochter Saida achter in een Franse limousine, waarvan het rijgedrag op de vol gaten zittende straten van Tunis me deed denken aan de rit op een kameel; maar over de kamelen straks meer,’ onderbrak Preising zichzelf. ‘Hij deed het portier achter me dicht en klom zelf achter het stuur van een terreinwagen, die zonder dat ik het had gemerkt naast ons was gestopt. Met het mobieltje aan zijn oor en een charmant gebaar schoot hij ons voorbij. Ik zou hem ’s avonds pas terugzien. Tot zijn grote spijt, zoals hij me had verzekerd, had hij het heel erg druk, maar Saida zou voor me zorgen en me naar het door haar geleide hotel brengen, waar ik de eerste nacht zou verblijven.

Met gracieuze gebaren, die mijn laatste twijfels over de familie Malouch wegnamen, wees Saida naar de bezienswaardigheden die aan de andere kant van de getinte ruiten voorbijgleden. Een punt van het Lac de Tunis, een paar meter van de Avenue Habib Bourguiba, het Magasin Général, een paar pittoreske deuren. Ik draaide belangstellend mijn hoofd om en deed of ik alles voor de eerste keer zag. Malouch hoefde immers niet per se te weten dat ik nog geen jaar geleden op uitnodiging van zijn concurrent Moncef Daghfous al een paar dagen in Tunis had verbleven.

De auto stopte in een zijstraat van de Place de la Victoire voor een gebouw van vier verdiepingen, witgekalkt, met blauwe luiken en een groot aantal ranke zuilen en gemetselde versieringen in Moorse stijl. “l’Hôtel d’Elisha,” riep Saida terwijl het portier werd opengetrokken. Elisha, ook bekend onder haar Latijnse naam Dido, de stichtster en heerseres van Carthago.’

‘Ah, Dido,’ Preising tuitte zijn lippen als een echte kenner en bleef opnieuw staan. ‘Van alle goddelijken en godgelijken,’ begon hij, ‘was Dido altijd mijn favoriet, ja, misschien voelde ik me met haar zelfs het meest verwant. Zij was degene van het onvoorwaardelijke devies dat iedereen voor het gelukkige voortbestaan van het vaderland vrijwillig zijn leven dient te geven of zijn weigering met de dood moet bekopen – hoewel je het met me eens zult zijn,’ zei hij met een blik op mij, ‘dat moederland in het geval van Carthago beter past. En toen zij zelf, de koningin, even later aan de beurt was en de bestorming van Carthago moest verhinderen door in te stemmen met een huwelijk met de despotische en vermoedelijk karakterloze Jarbas, de zoon van Garamantis – een Libische nimf – en Jupiter, aarzelde ze niet lang maar liet een brandstapel bouwen en in brand steken, waarna ze, zo is te zien op een hartverscheurende illustratie in de Vergilius Vaticanus, op de brandende houtstapel een zwaard in haar borst stiet. En daar,’ vervolgde hij, terwijl hij me met zijn vlakke hand en met zachte druk tussen mijn schouderbladen verder duwde, alsof ik degene was geweest die onze wandeling had onderbroken, ‘valt voor het zakenleven iets van te leren. Wanneer je als topmanager een devies huldigt, hoort dat in de allereerste plaats en onvoorwaardelijk op jezelf van toepassing te zijn. Als de kopieerkosten te hoog zijn en je roept op tot zuinig gebruik van de kopieerapparaten, dan begin je gewoon met zelf minder kopieën te maken, en als je dat te lastig vindt, dan kopieer je maar helemaal niet meer.’

De eerste maten van Purcells Dido-opera fluitend, liet hij zich dus door manager Saida Malouch het Hôtel d’Elisha binnenleiden, dat hij consequent l’Hôtel Dido noemde, want dat was ten slotte de naam waaronder haar volk de beminde koningin had gekend. Binnen in deze kosmopolitische overnachtingsboetiek, die in allerlei tijdschriften was afgebeeld onder de rubriek ‘hideaway’, was niets Moors te zien. Hier verliet men zich op gekalkte muren en vloeren van duifblauw gietcement, afgewisseld met donkere vloerdelen waarop interessante zitgelegenheden stonden. De muren waren versierd met een aantal afbeeldingen van Dido uit alle perioden.

Zaken die typisch waren voor het land, of wat de verstoppertje spelende internationale gast voor typisch versleet, doken hier en daar op als een klein ironisch citaat. Een fez die op het nachtkastje dienstdeed als lampenkap, een paar ornamentele tegels die in de cementen vloer waren gegoten alsof ze daar toevallig waren blijven liggen, een kleine kwast hier, een beetje houtsnijwerk daar. En, zoals Preising met de bijzondere vreugde van de kenner registreerde, als terugkerend motief ossenhuiden.

‘Ossenhuiden,’ zei hij, en terwijl hij erover vertelde, was hij nog steeds heel enthousiast. ‘Ossenhuid, Dido, ossenhuid? Dido en de ossenhuid?’ Ik haalde mijn schouders op. Preising was niet meer te houden. ‘Het isoperimetrische probleem, ook wel het Dido-probleem genaamd?’

Hij had een kennis van wie hij geregeld boeken kreeg over de raadselen en wonderen van de wiskunde: Fermats laatste stelling, Het vermoeden van Goldbach, Het handelsreizigersprobleem. Preising las die boeken omdat hij graag las maar zich met tegenzin voor de volle schappen in boekhandels voor de keuze gesteld zag, en omdat hij bovendien mensen als ik kon verbluffen met verrassende verhalen uit de wereld van de getallen.

Maar iemand als ik overbluf je niet zo gemakkelijk. Dat had hij toch eigenlijk allang moeten beseffen. Verbluft zijn betekent dat je de wereld als weerstand ervaart, maar iemand als ik heeft te weinig zwakke plekken, en dat gold evenzeer voor Preising zelf. Toch wilde hij de kans niet onbenut laten om en passant het verhaal van Dido en de ossenhuid te vertellen.

‘Dido en haar metgezellen,’ doceerde hij, ‘hadden Tyros verlaten omdat zij Pygmalions toorn vreesden. En passant hadden ze op Cyprus vijftig – sommige bronnen spreken van tachtig – vrouwen geroofd en ze strandden ten slotte op de Noord-Afrikaanse kust. Dido vroeg voor zichzelf en haar metgezellen aan de inheemsen een stuk land van slechts de grootte die ze met de huid van een os kon omspannen. Die wens werd voor de mooie voortvluchtige Dido vervuld. Maar Dido sneed de ossenhuid in flinterdunne reepjes, zodat ze er in een halve cirkel een groot stuk van de kustlijn mee kon afsnijden.’

Zo veel vindingrijkheid van een mooie mythologische vrouw – ik verdacht hem ervan dat hij aan de mythische vrouw de voorkeur gaf boven de concrete – maakte dat Preising zijn pas versnelde, en zo kwamen onze wandeling en zijn verhaal op toeren.

‘Ik sla het diner in Malouchs huis over,’ zei Preising, ‘het was kostelijk, elegant, exotisch. Zijn vrouw: très charmante, verrassend modern. Het huis: een paleis, heel traditioneel, maar met veel tv’s. Allemaal heel aardig. En toch maar een gewoon zakelijk diner, hoewel we nauwelijks over zaken praatten. Dat sla ik over, dat doet er niet toe, evenmin als het bezoek aan de soek de volgende morgen, waar ik in gezelschap van Saida naartoe ging. Avontuurlijk, overweldigend. De geuren. Maar dat is een ander verhaal. De kleuren trouwens ook. Overweldigend.

Hoe het ook zij, tegen de middag verliet ik Tunis in een terreinwagen. Een van Slim Malouchs medewerkers zat achter het stuur. Saida naast mij achterin, haar assistent op de passagiersplaats. Weldra lieten we de buitenwijken van Tunis achter ons en ik genoot van de rit door het steeds schraler wordende landschap. Ons doel was de oase Tsjub, waar Saida een ander luxe-hotel van haar vader leidde. Saida discussieerde met haar medewerker over de precaire situatie van het financiële systeem van Engeland. Het pond was de afgelopen dagen sterk in waarde gedaald. De bezorgdheid dat de Engelse gasten voortaan zouden wegblijven was groot. Inderdaad leek de situatie zorgwekkend en in die dagen onoverzichtelijk. Bijna dagelijks kwamen er nieuwe schandalen aan het licht. Steeds ondoorzichtiger werden de talloze verbindingen van de Engelse banken met elkaar en met andere met de ondergang bedreigde instellingen. Saida en haar medewerker, die heel competent met elkaar spraken en leken te weten waar ze het over hadden, vreesden het ergste. Zelf had ik een paar dagen daarvoor besloten er geen aandacht meer aan te besteden. Ik had het principiële besluit genomen me niet druk te maken over ondoorzichtige zaken die toch nauwelijks te begrijpen waren en die buiten mijn bereik lagen, en daar heb ik tot op dit moment geen spijt van gehad.

De woestijn is misschien wel het landschap dat het best bij me past. De leegte, de uitgestrektheid, de kaarsrechte weg waarover we voortjoegen. Zodra we het heuvelachtige achterland achter ons lieten en vóór ons de eerste uitlopers van de enorme zandwoestijn zagen, liet ook ik alles achter me, het lawaai van de stad, de immer vleiende praatjes van Slim Malouch, het immer bezorgde gezicht van Prodanovic.

Opeens zag ik de dode kamelen, die me wakker schudden uit de contemplatieve beschouwing van de voorbijtrekkende duinen. Het tafereel dat we op nog geen dertig meter afstand konden aanschouwen, maakte ons allemaal even sprakeloos en was voor onze chauffeur aanleiding op de rem te gaan staan en de auto tot stilstand te brengen. Een zilveren monster van een touringcar, met zijspiegels die als olifantenoren aan weerskanten over de rijbaan uitstaken, stond roerloos op de donkere strook asfalt de woestijnzon te weerspiegelen. Rond de stilstaande bus lagen tien, misschien vijftien kamelen, deels apart, deels als een chaotische berg benige ledematen en slappe bulten. Hun verdraaide halzen, waaruit elke kracht was weggevloeid, boden een obscene aanblik. Een van de dieren had zich letterlijk om de vlak bij elkaar liggende, dubbele voorassen van de bus gewikkeld. De onnatuurlijk langgerekte hals hing slap over het hete rubber van de enorme band, de tong viel tussen de ontblote gele tanden uit zijn bek, één poot stak stijf tussen het wiel en de carrosserie in de lucht, de eeltige voet in een scherpe hoek weggebogen. Het tussen de twee wielen ingeklemde lijf had de druk niet weerstaan en de ingewanden hingen op het asfalt.

Rond de levenloze lijven was een kleine menselijke oploop ontstaan. De sfeer was meer dan gespannen. Een paar soldaten in camouflagepak en met een groene baret probeerden vijf of zes woedende bedoeïenen te kalmeren, van wie er een aantal eveneens wapens droeg. Achter de soldaten stond zwetend en met een gapende wond aan zijn voorhoofd, in een lichtblauw overhemd met korte mouwen, de chauffeur van de touringcar, die op zijn beurt luidkeels tegen de kameeldrijvers stond te schelden. Achter de spiegelende ruiten van de bus waren de schimmige gezichten van talrijke toeristen te zien, die deels bleek en met open mond naar het tafereel staarden, deels met hun neus tegen de ruit zo veel mogelijk van de ellende op hun geheugenkaart probeerden vast te leggen om het verhaal thuis te kunnen illustreren.’

Intussen waren we al wandelend aangekomen bij de buitenmuur en liepen we naar links een breed grindpad op dat langs de gele omheining voerde. Preising kwam nu enigszins tot leven. Hij liep geanimeerd te gebaren en maakte zo nu en dan één, twee snelle danspasjes. ‘Saida vloekte twee keer. Vloeken,’ vervolgde Preising, ‘die je van haar niet had verwacht. Eentje in het Engels en eentje in het Frans, letterlijk vertaald brachten ze allebei hetzelfde tot uitdrukking. Daarop stapte ze uit. Haar assistent en ik volgden.’

Preising en de beide anderen stonden achter de openstaande portieren, waar een gloeiende hitte zich van hun hoofd meester maakte. Boven de dode kamelen en het hete asfalt zinderde de lucht, alsof zich in de viscositeit ervan de geluidsgolven afbeeldden. Een trillende visualisatie van de opgewonden stemmen en het enerverende, klaaglijke geluid van een stervende kameel. Saida vroeg hem bij de auto te blijven, waarna ze met haar medewerker aan haar zijde kordaat in de richting van het tumultueuze tafereel stapte. Met een knal doordrong een schot de veelstemmige chaos. Preising zag hoe Saida door haar medewerker tegen de grond werd getrokken, en terwijl hij het portier achter zich dichtsloeg, sprong hij zo snel hij kon op het koele leer van de achterbank. Vaag hoorde hij de ontzette kreten in de touringcar, het geschreeuw van de soldaten. Alleen de kreten van de stervende kameel waren verstomd. Alle geweren waren gericht op die ene man die achter de rug van de anderen de klagende kameel met zijn karabijn tussen zijn opengesperde ogen het genadeschot had gegeven.

Saida stond vlug weer op, sloeg het stof van haar elegante broekpak en begon zich in de discussie te mengen. Preising bleef in de auto zitten en volgde de gebeurtenissen op veilige afstand. Het duurde maar even of Saida had het heft in handen. Preising stelde vast dat ze hier in de woestijn, net als in de straten van Tunis, heel zelfbewust en met een van huis uit meegekregen gezag optrad.

‘Het was lawaaiig, het was hectisch, en het was niet vrij van agressiviteit,’ vertelde Preising met zichtbare afkeuring. ‘En het ging maar door, men kon het kennelijk over niets eens worden. In die delen van de wereld heeft een twistgesprek een heel andere waarde. En het volgt totaal andere regels. Probeer je er nooit mee te bemoeien. Je hebt geen schijn van kans, ik garandeer je dat je altijd het verkeerde zegt. En het heeft iets, ja, ik zou bijna zeggen: iets sportiefs. Discussies omwille van de discussie. En probeer nooit te zeggen: rustig nou maar, laten we het redelijk houden. Die opwinding is de eigenlijke zin ervan.’ Hij keek me even bezorgd aan en vervolgde toen: ‘In elk geval vervelen zulke twistgesprekken mij algauw. Meestal leiden ze immers tot niets. Dus vroeg ik onze chauffeur mij de op het dashboard liggende Financial Times aan te geven.

In de krant ging het maar om één ding: de verrassende opleving van de financiële crisis, en dan vooral de meer dan precaire situatie van Engeland als gevolg van de instorting van de Royal Bank of Scotland, waarvan de regering sinds de bankencrisis meer dan tachtig procent van de aandelen bezat en die binnen vierentwintig uur tot een nationale, wat zeg ik, tot een internationale chaos leidde, omdat in het kielzog van die bank de Lloyds Banking Group onderuitging, waarvan de regering zeventig procent van de aandelen bezat, en ook omdat die twee banken, zonder dat de regering ervan leek te weten, via gemeenschappelijke participaties in waardeloze vastgoedportefeuilles in Bangalore en Malaya in hetzelfde schuitje zaten, zodat de analisten van toonaangevende kranten ervan overtuigd waren dat de Engelse regering nooit in staat zou zijn de tegoeden van haar burgers te redden. Die analyses leidden ertoe dat er in het koninkrijk een ongekende run ontstond op alle bankfilialen. In de krant die ik in handen had stond een foto van een bankfiliaal in Ilfracombe, een stadje dat ik goed kende van een van mijn fietsvakanties als jongeman in het graafschap Devon, en waar ik een uitgesproken vreedzame herinnering aan heb, een foto in vergelijking waarmee het tafereel van de ruziënde mensen en de dode kamelen, dat ik door de brede voorruit van de terreinwagen aanschouwde, een uitgesproken vreedzame, harmonieuze indruk maakte. De mens verandert in een dier zodra iemand aan zijn spaarcenten komt.’

Buiten gaf de schutter intussen een ontroerende voorstelling. Hij had zich op de eindelijk zwijgende, want inmiddels dode kameel geworpen en klaagde niet minder luid en hartverscheurend als zo-even zijn dier nog had gedaan. Daarna streek hij met zijn vlakke handen over de oogleden met de vrouwelijke wimpers en sloot de ver uit elkaar staande ogen, die al volledig uitgedoofd waren. Hij stond waardig op, schreed naar het volgende lichaam, stortte zich opnieuw op het dier, weeklaagde en sloot daarna ook de ogen van die kameel. Dat ritueel herhaalde hij bij elke kameel. Hij nam er de tijd voor. Preisings adem stokte en een diepe treurnis maakte zich van hem meester.

Terwijl Preising de krant las, was de chauffeur naar de anderen toe gelopen en had hem alleen achtergelaten. ‘Dat vond ik op dat moment prima,’ zei Preising, ‘omdat de ontroering die mij had bevangen in aanwezigheid van een vreemde algauw gênant aanvoelt.’

Samen met de buschauffeur liep de chauffeur van Saida met een kennersblik om de blikken olifant heen, hij inspecteerde de gedeukte radiateur, deed een halfslachtige poging om de omlaaghangende bumper terug te duwen, en samen trokken ze zelfs even aan de in de lucht stekende, stijve poot van de kameel. Daarop wisselde hij een paar woorden met Saida en kwam terug naar de auto. Zwaar ademend ging hij achter het stuur zitten.

‘Het is,’ zei Preising, ‘niets voor mij om me met andermans zaken te bemoeien, maar het verdriet en de pijn van de leider van de karavaan hadden me zo aangegrepen dat ik me niet in staat voelde om bij het zien van deze raadselachtige, voor mij tot dat moment totaal onbegrijpelijke en vreemd aandoende gebeurtenissen een gepaste distantie en kalmte aan de dag te leggen, en daarom vroeg ik de chauffeur, die trouwens uitstekend Frans sprak, me uit te leggen wat er aan de hand was. Het was, antwoordde hij, een erg onaangenaam incident, maar de man was helemaal zelf verantwoordelijk voor zijn ongeluk, tenslotte was het niet voor niets streng verboden om kamelen over de weg te drijven, en de chauffeur van de touringcar, die net over de top was gekomen, had de dieren pas veel te laat kunnen zien. Saida was volgens hem heel kwaad. Aan de ene kant was het een bus van Ibrahim Malouch, een neef van Slim Malouch, en de kamelenhouder was waarschijnlijk nauwelijks verzekerd, aan de andere kant waren de passagiers gasten uit het hotel van monsieur Malouch, die nu hun vlucht naar huis zouden missen, wat achteraf een domper zette op hun plezierige verblijf in de oase Tsjub. Maar het ergst was dat andere gasten van het hotel nu tevergeefs zaten te wachten op hun al geboekte kamelenrit door de woestijn, want dat was waarheen ze op weg waren geweest, en het was volstrekt onduidelijk wie de komende dagen de kameelritten voor de gasten zou verzorgen.’

Samen staarden ze naar de weg voor zich, waar een paar mannen de kamelen aan hun poten van het asfalt begonnen te trekken, terwijl de eigenaar van de kamelen met zijn in een witte doek gehulde bovenlichaam heen en weer wiegend apathisch naar het tafereel zat te kijken.

Le pauvre, il est ruiné. Complètement. Die kwam de klap nooit meer te boven, zei de chauffeur. Alle kamelen in één keer kwijt. Zijn hele bestaan. De inkomstenbron van een hele familie. Complètement ruiné. Hoeveel zo’n kameel eigenlijk waard was, wilde Preising weten. Elfhonderd, misschien twaalfhonderd frank. En dat maal dertien.

Preising rekende. Veertienduizend, vijftienduizend frank. Daarvan hing dus het bestaan van die man af, het bestaan van een hele familie. Hij was helemaal ontdaan.

‘Daar zat die man voor me in het stof te huilen om zijn kamelen, om zijn leven, om vijftienduizend frank. Vijftienduizend, dat was het getal dat Prodanovic een keer in de marge van een persconferentie over de jaarresultaten voor me opschreef. Vijftienduizend frank, zoveel verdiende ik aan het bedrijf. Per dag. Alleen al met mijn aandelen. Zonder mijn salaris als manager, zonder mijn andere participaties, mijn onroerend goed en wat er verder nog allemaal geld opbracht. Vijftienduizend frank per dag, en voor deze man hier was dat fataal. Wat weerhield me ervan om uit te stappen, naar hem toe te gaan en hem dat geld te geven, zodat hij nieuwe kamelen kon kopen? Wat weerhield me daarvan?’

Ik had geen idee wat hem ervan weerhield om uit te stappen en de man dat geld te geven, maar ik wist zeker dat hij me zijn redenen nog wel zou vertellen. Preising vond altijd redenen om iets niet te doen.

‘Twee dingen,’ legde hij uit, ‘Prodanovic en Saida. Zou mijn gastvrouw zo’n gebaar van mijn kant geen affront vinden? Geen ongepaste inmenging? Was die man voor wie ik zo genereus wilde zijn, niet juist degene die haar met zijn roekeloosheid grote overlast had bezorgd? En wat zou het voor indruk wekken als ik hem daar nu ook nog voor zou belonen? Het was een precaire situatie, waar goed over nagedacht moest worden. En toen moest ik opeens denken aan de vergaderingen van het Charity Committee onder leiding van Prodanovic, waarbij we elk jaar één procent van onze winst schenken aan hulpprojecten en culturele sponsoring. Jaar in jaar uit weigerde Prodanovic ook maar één frank naar Afrika te laten gaan. Dat continent verdrinkt in onze zorgzaamheid. Afrika lijkt wel verlamd door onze financiële steun. Dat continent moet zich aan zijn eigen laarshaken uit het moeras trekken. Ik meen me trouwens te herinneren dat Prodanovic daarmee vooral het Afrika ten zuiden van de Sahara bedoelde. Maar gold dat niet ook voor Tunesië? Zou ik die man met mijn geld niet verlammen? Hem de mogelijkheid ontnemen zichzelf uit zijn ellende te bevrijden en fier, op eigen kracht aan zijn toekomst te werken? Een blik op de trillende schouders van de man was echter voldoende om te begrijpen dat ongeacht Prodanovic in dit geval hulp geboden was. Ook op het gevaar af dat ik mijn gastvrouw dupeerde. Voor mij was het een klein bedrag en ik was in staat om hier echt het verschil te maken. Ik had een besluit genomen. Natuurlijk had ik geen vijftienduizend frank in mijn portemonnee en al helemaal geen zesentwintigduizend Tunesische dinar. Moest ik hem vragen zijn rekeningnummer voor me op te schrijven, zodat ik het bedrag kon overmaken? Maar had die man wel een bankrekening? Of moest ik gewoon met hem naar de dichtstbijzijnde kamelenmarkt rijden en dertien nieuwe kamelen voor hem kopen? Maar zou ik op een Tunesische kamelenmarkt kunnen betalen met mijn creditcard?’

Preisings innerlijke worsteling werd onderbroken door Saida, die naast hem kwam zitten, zich met een paar woorden verontschuldigde voor de onderbreking en het bevel gaf om door te rijden. Somber gestemd liet hij zich wegrijden van de gestrande touringcar, de dode kamelen en hun ongelukkige bezitter. Maar het duurde niet lang of de uitgestrekte dadelplantages van de oase Tsjub verschenen aan de horizon. De woestijnwind deed de donkergroene kruinen trillen en vanuit de verte leek het alsof golven rimpelden op het water van een koel meer.