de kaart van mijnheer selden

Timothy Brook

De kaart van mijnheer Selden

China, de specerijenhandel en
een verloren zeekaart

Vertaald door Pieter van der Veen & Chiel van Soelen

wereldbibliotheek • amsterdam

Oorspronkelijke titel Mr Selden’s Map of China. Profile Books Ltd, Londen
© Timothy Brook 2013
© Nederlandse vertaling Pieter van der Veen & Chiel van Soelen /
Uitgeverij Wereldbibliotheek 2015
Alle rechten voorbehouden
Omslagontwerp Bureau Beck
Illustraties omslag © The Bodleian Library
Foto auteur © Martin Dee
nur 680
isbn 978 90 284 4137 8
www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2015, met
isbn 978 90 284 2618 4

Dit boek is voor mijn ongewone lezer Fay Sims.

Het is ook opgedragen aan de nagedachtenis van Neil Burton,
medereiziger die mij altijd één stap voor was.

Voorts geef en vermaak ik aan de voornoemde kanselier, docenten en studenten een kaart van China, aldaar fraai en in kleur vervaardigd, samen met een zeekompas van hun makelij en met hun verdeling, beide meegenomen door een Engelse commandant, die ondanks zware druk om hem tegen een goede prijs terug te geven, er geen afstand van wilde doen.

Codicil bij het testament van John Selden
11 juni 1653

Inhoud

Illustraties

Dramatis personae

Dramatis loci

Tijdbalk

Voorwoord

1   Wat is er aan de hand met deze kaart?

2   De gesloten zee

3   Chinees studeren in Oxford

4   John Saris en de Chinese Captain

5   De windroos

6   De vaarroutes vanuit China

7   De hemel is rond, de aarde is vierkant

8   De geheimen van de Seldenkaart

Epiloog: omzwervingen

Bijlage i De streken van het scheepskompas

Bijlage ii Kustvergelijking

Dankwoord en bronnen

Register

Illustraties

1    

De Seldenkaart (Bodleianbibliotheek)

2    

Deel uit het codicil bij het testament van John Selden, gedateerd 11 juni 1653 (Public Records Office, Kew)

3    

Portret van John Selden als jonge man (© National Portrait Gallery, Londen)

4    

Portret van Ben Jonson (© National Portrait Gallery, Londen)

5    

Portret van Hugo de Groot (Grotius) als jonge man (met dank aan Stichting Museum, Rotterdam)

6    

Atelier van Peter Lely, portret van John Selden (© National Portrait Gallery, Londen)

7    

Portret van Thomas Hyde (Bodleianbibliotheek)

8    

Karel ii legt de handen op om koningszeer te genezen (© Royal College of Physicians)

9    

Godfrey Kneller, portret van Michael Shen, ook bekend als De Chinese bekeerling, 1687 (© Royal Collection Trust)

10    

De windroos op de Seldenkaart

11    

De Laudportolaan, Shunfeng xiangsong (‘Voortgedreven door gunstige winden’), door Michael Shen geromaniseerde titel en in het Latijn vertaald door Thomas Hyde (Bodleianbibliotheek)

12    

John Seldens Chinese kompas (Bodleianbibliotheek)

13    

De routes op de Seldenkaart

14    

Kaart van Groot-Brittannië en de aangrenzende zeeën, in Selden, Of the Dominion, or, Ownership, of the Sea (1652), p. 185

15    

Kaart van Engeland en een deel van Schotland met de kustzones die onder de jurisdictie van de ‘King’s Chambers’ vielen, in Selden, Of the Dominion, or, Ownership, of the Sea (1652), p. 366

16    

Het beginpunt van de routes op de Seldenkaart: Zhangzhou, Quanzhou en de Straat van Taiwan

17    

De Calicut-cartouche op de Seldenkaart

18    

Samuel Purchas zoals afgebeeld op de titelpagina van zijn Purchas his Pilgrimes, 1625 (© National Portrait Gallery, Londen)

19    

De Hondiuskaart, in Samuel Purchas, Purchas his Pilgrimes (1625), dl. iii, p. 360 (British Library: The British Library Board)

20    

De Sariskaart, in Samuel Purchas, Purchas his Pilgrimes (1625), dl. iii, p. 401 (British Library: The British Library Board)

21    

Volledige kaart van de bergen en zeeën der aarde (Yudi shanhai quantu)

22    

John Speed, Azië met de aangrenzende eilanden, 1626, met dank aan Taiwan Commercial Press

23    

Algemene kaart van Chinezen en Barbaren binnen de vier zeeën (Sihai huayi zongtu) in Zhang Huang, Tushu bian (‘Documentarium’) (1613), 29.50b-51a

24    

Algemene, provinciegewijze topografische kaart van de verdelingen en corresponderende velden van de achtentwintig maanhuizen van de Mingdynastie, in Yu Xiangdou, Wanyong zhengzong (‘Complete bron voor ontelbare praktische toepassingen’) (1599), 2.2b-3a

25    

Kaart van China, in Luo Hongxian, Guang yutu (‘Uitgebreide territoriale atlas’) (1555)

26    

De Seldenkaart na georeferentie

27    

Prins Giolo, 1692

28    

T Murray, portret van William Dampier, 1698 (© National Portrait Gallery, Londen)

Dramatis personae

Will adams (1564-1620): Engelse stuurman die in 1600 schipbreuk leed in Japan toen hij diende op een Nederlands schip. Leidde tussen 1614 en 1618 voor de East India Company verschillende reizen tussen Japan en Zuidoost-Azië.

Richard cocks (1566-1624): Engelse koopman en tussen 1613 en 1623 hoofd van de door de East India Company opgerichte handelspost in Japan.

giolo (ca. 1661-1692): bewoner van een Zuidzee-eiland die in de jaren tachtig van de zeventiende eeuw door islamitische slavenhandelaren gevangen werd genomen en in Mindanao als slaaf verkocht. Overleed in Oxford in 1692.

Thomas hyde (1636-1703): oriëntalist, in 1659 benoemd tot adjunct-conservator van de Bodleianbibliotheek en in 1665 tot conservator, een functie die hij tot 1701 bekleedde. Werd benoemd tot laudian hoogleraar Arabisch in 1691 en regius hoogleraar Hebreeuws in 1697. Heeft de Seldenkaart geannoteerd.

Ben jonson (1572-1637): dichter, satiricus, toneelschrijver, entertainer aan het hof van koning Jacobus i, boezemvriend en bewonderaar van John Selden.

William laud (1573-1645): in 1628 tot bisschop van Londen benoemd, in 1630 tot kanselier van Oxford gekozen, in 1633 tot aartsbisschop van Canterbury gewijd. Werd in 1645 door het parlement ter dood veroordeeld.

li Dan (ca. 1565-1625): de ‘Chinese Captain’ van Japan, dat wil zeggen het hoofd van de Chinese gemeenschap in Hirado, verhuurder van de factorij van de East India Company, zakenpartner van Richard Cocks en mentor van Zheng Zhilong, wiens zoon Zheng Chenggong het koninkrijk Oosterse Rust op Taiwan stichtte.

Samuel purchas (1577?-i626): kapelaan die uitgever werd en een reeks populaire collecties reizigersverhalen publiceerde. Zijn eerste publicatie, in 1613, was Purchas his Pilgrimage, en zijn laatste, in 1625, Purchas his Pilgrimes. Enige tijd bevriend geweest met John Selden en kennis van John Saris.

John saris (1579/1580-1643): van 1605 tot 1609 in dienst van de East India Company in Bantam; van 1611 tot 1614 commandant van de achtste schipvaart van de Company.

John selden (1584-1654): jurist, oriëntalist, rechtshistoricus, parlementariër, staatsrechttheoreticus, schrijver van Mare clausum.

Michael shen Fuzong (ca. 1658-1691): zoon van een arts uit Nanking en leerling van de jezuïetenmissionaris Philippe Couplet. Verbleef tussen 1683 en 1691 in Europa en voorzag samen met Thomas Hyde de Seldenkaart van aantekeningen.

John speed (1542-1629): graveur, cartograaf en schrijver van een geschiedenis van Engeland. Publiceerde in 1627 Engelands eerste wereldatlas.

zhang Huang [jang hwong] (1527-1608): afkomstig uit de provincie Jiangxi, zakte voor zijn examens, hoofd van de prestigieuze Academie van de Grot van het Witte Hert. Samensteller van de omvangrijke encyclopedie Tushu bian (‘Documentarium’).

zhang Xie [jang syeh] (1574-1640): geboren in Zhangzhou, inwoner van Maanhaven. Slaagde in 1594 voor het provinciale examen van Fujian en is de schrijver van Dong xi yang kao (‘Studie over de Oostelijke en Westelijke Zee’).

Dramatis loci

bantam, ook Bantan, Bantem: stadstaat in het uiterste westen van West-Java, de eerste handelshaven voor de Europeanen die in de Zuid-Chinese Zee arriveerden en van 1604 tot 1609 thuisbasis van John Saris. Na 1619 overvleugeld door Batavia.

batavia (Jakarta): havenstad op West-Java, in 1619 bezet door de Nederlanders; de basis van waaruit de Nederlandse Verenigde Oost-Indische Compagnie (voc) opereerde.

hainan: groot eiland voor de zuidkust van China’s provincie Guangdong, tijdens de Mingdynastie was dit de prefectuur Qiongzhou.

hirado: havenstad op het eiland Kyushu, in de buurt van Nagasaki; vanaf 1609 een van de weinige havens in Japan waar Chinese en Europese handelaren mochten verblijven. Hier woonden ook enige tijd Li Dan en Richard Cocks.

paracel-eilanden, ook Westelijke Zandeilanden (Xisha) of Hoàng Saeilanden geheten: een verzameling kleine eilandjes in het noordwestelijk deel van de Zuid-Chinese Zee waarop zowel China als Vietnam aanspraak maakt.

ryukyu-eilanden: een reeks eilanden tussen Japan en Taiwan, waarvan Okinawa het grootst is. Was in de Mingtijd een onafhankelijk koninkrijk dat schatplichtig was aan China, maar stond vanaf de zestiende eeuw onder Japans gezag; werd in 1895 formeel door Japan geannexeerd.

spratly-eilanden, ook Zuidelijke Zandeilanden (Nansha) geheten: een verzameling kleine eilandjes ten noordwesten van Borneo in de Zuid-Chinese Zee, waarop China, Vietnam, Brunei, Maleisië, Taiwan en de Filippijnen aanspraak maken.

de temple: gebied in Londen tussen Fleet Street en de Theems dat oorspronkelijk aan de tempeliers behoorde en waar later de Inner en Middle Temple waren gelegen, twee van de vier Inns of Court waar Engelse advocaten bij zijn aangesloten. Het kantoor van John Selden bevond zich in de Inner Temple en zijn graf ligt in de Temple Church.

ternate: een eilandje in de Molukken (Maluku), of specerijeilanden, in de zeventiende eeuw het centrum van de specerijenhandel. Het werd door de Portugezen ‘ontdekt’ in 1512 en door Francis Drake in 1580 en John Saris in 1613 bezocht. Van 1607 tot 1663 was het door zowel Spanje als de Nederlanden bezet.

Tijdbalk

1600   

Oprichting van de East India Company (eic) in Londen.
Will Adams lijdt schipbreuk op de kust van Japan.

1602   

Oprichting van de Nederlandse Verenigde Oost-Indische Compagnie (voc) in Amsterdam.
Thomas Bodley opent de Bodleianbibliotheek in Oxford.
John Selden stapt van de Universiteit van Oxford over naar de Inns of Court in Londen.

1603   

Jacob van Heemskerck neemt bij Johor het Portugese schip Santa Catarina in beslag.

1604   

John Saris arriveert in Bantam als employé van de eic.

1607   

De voc vestigt zich op Ternate.

1608   

Jodocus Hondius publiceert in Amsterdam zijn Atlas van de wereld.

1609   

Zhang Huang sterft.
Hugo de Groot publiceert Mare liberum (‘De vrije zee’).
John Saris keert vanuit Bantam terug naar Londen.
Het Tokugawa-shogunaat annexeert Ryukyu.

1611   

John Saris vertrekt uit Londen als commandant van de achtste eic-schipvaart naar Azië.

1612   

William Shakespeare voert The Tempest op voor Jacobus i. John Selden wordt als advocaat toegelaten.

1613   

John Saris arriveert in Japan en benoemt Richard Cocks tot hoofd van de eic-factorij in Hirado.
Samuel Purchas publiceert Purchas his Pilgrimage, opgedragen aan John Selden.
Publicatie van Zhang Huangs encyclopedie Tushu bian (‘Documentarium’).

1614   

Het Minghof brengt de uitgaven voor zeepatrouilles langs de kust drastisch omlaag. John Saris keert naar Engeland terug.

1617   

Zhang Xie voltooit zijn Studie over de Oostelijke en Westelijke Zee.

1618   

Jacobus i ondervraagt John Selden over diens The Historie of Tithes.

1619   

Jakarta komt onder het gezag van de voc en krijgt de naam Batavia.

1620   

De Wanlikeizer sterft.
Ben Jonson laat voor Jacobus i News from the New World Discovered in the Moon opvoeren.

1621   

John Selden door Jacobus i gevangengezet om ‘redenen van staat die bij hemzelf bekend zijn’.

1624   

Richard Cocks sterft op zijn terugreis naar Engeland.
Het handelsnetwerk van Li Dan stort ineen.

1625   

Samuel Purchas publiceert Purchas his Pilgrimes met twee kaarten van China.

1627   

John Speed publiceert zijn atlas Prospect of the World.

1628   

De Mingkeizer stelt opnieuw een verbod in op zeevaart vanuit China.

1629   

John Selden gevangengezet in opdracht van Karel i.

1630   

William Laud gekozen tot kanselier van de Universiteit van Oxford.

1635   

John Selden publiceert Mare clausum (‘De gesloten zee’).

1644   

De Mantsjoes vallen China binnen en vervangen de Mingdynastie door hun eigen Qingdynastie.

1652   

Marchamont Nedham publiceert een niet-geautoriseerde Engelse vertaling van Mare clausum.

1654   

John Selden sterft in Londen.

1659   

Seldens bibliotheek wordt overgebracht naar de Bodleianbibliotheek.
Thomas Hyde wordt benoemd tot adjunct-conservator van de Bodleianbibliotheek.

1661   

Zheng Chenggong verdrijft de voc uit Taiwan en sticht het koninkrijk Oosterse Rust.

1665   

Thomas Hyde wordt benoemd tot conservator van de Bodleianbibliotheek.

1683   

De Qingdynastie vernietigt het koninkrijk Oosterse Rust en annexeert Taiwan.
Elias Ashmole opent het Ashmoleanmuseum in Oxford.

1687   

Michael Shen bezoekt Thomas Hyde in Oxford om de Chinese boeken te catalogiseren.

1691   

Michael Shen sterft op de terugweg naar China in de buurt van Mozambique.

1692   

Giolo arriveert in Londen en sterft in Oxford.

Voorwoord

Zelden haalt een oude landkaart de voorpagina’s, maar toen de bibliotheek van het Amerikaans Congres in 2003 de Waldseemüllerkaart aankocht, was dat groot nieuws. Deze door Martin Waldseemüller in 1507 vervaardigde wereldkaart wordt wel Amerika’s geboorteakte genoemd. Voor de kaart moest het land 10 miljoen dollar neertellen, maar het is dan ook een prachtexemplaar. De kaart is gedrukt met behulp van twaalf zo fijn gesneden houtblokken dat de jezuïet en docent Joseph Fischer, die de kaart in 1901 terugvond, meende dat deze het werk was van de grote kunstenaar Albrecht Dürer. Ook al is dat niet zo, zijn vergissing is begrijpelijk. Met deze houtblokken zijn mogelijk wel duizend exemplaren van deze enorme wereldkaart gedrukt, maar het enige nog bestaande exemplaar is de kaart die nu in de hal van de bibliotheek van het Congres te bezichtigen is.

Voor de kaart werd zo’n hoog bedrag betaald vanwege één miniem detail: het is de landkaart waarop voor het eerst de naam Amerika voorkomt. Martin Waldseemüller zette die naam op een lege plek in Zuid-Amerika, ongeveer waar wij Paraguay zouden situeren. Of de naam bedoeld was voor de hele schimmige landmassa die zich links op de kaart van het zuidpool- naar het noordpoolgebied slingert, is niet duidelijk, maar het Amerikaanse Congres vond dat er voldoende reden was om dat aan te nemen. Een nieuwe naam voor een nieuw werelddeel, en dat allemaal vanwege de grote bewondering die Waldseemüller voor de ontdekkingsreiziger en geograaf Amerigo Vespucci koesterde. Had zijn bewondering Christoffel Columbus gegolden, dan had hij het nieuwe werelddeel wellicht Columbia genoemd. Maar voor hem was nu eenmaal Vespucci de ontdekker van de Nieuwe Wereld.

Negen jaar na de publicatie van de landkaart verving-Waldseemüller deze vernieuwde weergave van de wereld door een heel ander ontwerp. Daardoor werd de oorspronkelijke kaart van 1507 overbodig en raakte die in onbruik. Dit exemplaar bleef als enige bewaard dankzij de priester Johannes Schöner, een onafhankelijke geest die zich op de wiskunde was gaan toeleggen en de landkaart had gekocht. De kaart, die hij in een leren map bewaarde, bleef tot aan zijn dood in 1547 in zijn bezit. Uiteindelijk kwam de map terecht in het kasteel van Wolfegg in Zuid-Duitsland, waar hij pas in 1901 weer tevoorschijn kwam. Dat was te danken aan Joseph Fischer, die net over de grens in Oostenrijk lesgaf op een school. Fischer kreeg vrije toegang tot de bibliotheek van het kasteel toen de archivaris van het kasteel, Hermann Hafner, hoorde dat hij geïnteresseerd was in historische documenten. Fischer had grote interesse voor de Vikingen en was op zoek naar bronnen over de vroege zeereizen van de Scandinaviërs. Zonder al die gelukkige samenlopen van omstandigheden zou de kaart waarschijnlijk nooit de vijf eeuwen hebben overleefd die ons van Waldseemüller scheiden. Johannes Schöner, die in de geschiedenis van de landkaart als eerste een belangrijke rol heeft gespeeld, zag met lede ogen aan hoe onverschillig er soms werd omgesprongen met voorwerpen die belangrijk waren voor onderzoek naar het verleden of naar wat dan ook. ‘Je weet in wat voor tijden we leven,’ klaagde hij in 1533. De kunsten en wetenschappen ‘worden zo ondergewaardeerd en verwaarloosd, dat het te vrezen is dat de idioten ze nog te gronde zullen richten’.

Dit boek gaat over een andere landkaart, de Seldenkaart, die zijn naam dankt aan de Engelse jurist John Selden, die de kaart in 1654 aan de Bodleianbibliotheek in Oxford naliet. Het is de belangrijkste Chinese kaart van de laatste zeven eeuwen, waarop de wereld in kaart is gebracht zoals die toen bij de Chinezen bekend was: van de Indische Oceaan in het westen tot de specerijeilanden in het oosten en van Java in het zuiden tot Japan in het noorden. De kaart is bewaard gebleven doordat hij in handen kwam van John Selden. Hij deelde Schöners passie voor het behoud van belangrijke kennis, in zijn geval niet alleen in het Engels gestelde maar alle kennis, zelfs in het Chinees, een taal die hij niet machtig was. Daar mogen we hem dankbaar voor zijn, want in tegenstelling tot de duizend Waldseemüllerkaarten die er zijn gedrukt, is de met de hand getekende en geschilderde Seldenkaart enig in zijn soort.

Het is een grote landkaart, 160 cm hoog en 96,5 cm breed. Met een oppervlakte van 1,5 vierkante meter is hij maar half zo groot als de 3 vierkante meter grote Waldseemüllerkaart, maar het moet destijds wel de grootste wandkaart van China zijn geweest. Evenmin als in Europa werden er in China in die tijd zulke grote vellen papier vervaardigd en het maken van wandkaarten van een dergelijke omvang vereiste dan ook de nodige inventiviteit. De grootste vellen papier die de maker van de Seldenkaart ter beschikking stonden waren 65 bij 128 cm. Hij loste het probleem op door twee vellen te nemen en een daarvan in de lengte doormidden te snijden. De ene helft plakte hij vast aan de zijkant van het andere vel en de andere helft sneed hij bij en plakte die eronder aan vast. Waldseemüller werkte met kleinere vellen papier, van 42 bij 77 cm, maar plakte die niet aan elkaar. In plaats daarvan verdeelde hij de landkaart in twaalf segmenten en drukte die met behulp van twaalf aparte houtblokken af op twaalf vellen. De koper moest ze dan zelf tot één landkaart samenvoegen. Toen het cartografische ontwerp veranderde, gooiden alle kopers op één na hun twaalf vellen weg. De set kaarten van Schöner bleef bewaard doordat die in een bibliotheek terechtkwam, en dat was precies wat er ook met de Seldenkaart gebeurde. Beide zijn inmiddels aan de vergetelheid ontrukt: de Waldseemüllerkaart een eeuw geleden, de Seldenkaart pas sinds enkele jaren. En bij beide ging dat gepaard met de nodige publieke belangstelling.

Beide kaarten zijn ongelofelijk belangrijk, zij het om verschillende redenen. Waldseemüller vervaardigde zijn kaart precies op het moment dat de Nieuwe Wereld in het vizier kwam. Door Europa’s confrontatie met een geheel nieuwe wereld moest hij de bestaande cartografische vormgeving zodanig oprekken dat die eigenlijk niet meer voldeed. Daarom ging hij negen jaar later over op een andere meetkundige projectie, waarmee hij beter de hele aardbol kon weergeven. Evenzo toont de Seldenkaart op zijn manier de gevolgen van de confrontatie van China met diezelfde wereld, maar dan gezien van de andere kant van de aardbol. De man die de landkaart tekende gaf China weer volgens de aloude, gevestigde traditie, maar de landen buiten China beeldde hij op heel ontraditionele wijze af, zoals Chinese cartografen nooit eerder hadden gedaan. In reactie op de lawine aan nieuwe gegevens over de verdeling van land en zee over het aardoppervlak buiten zijn geboorteland gaf hij, net als Waldseemüller, een nieuwe vorm aan de wereld. Hij schiep ook een werk van grote en subtiele schoonheid door de landmassa van Oost-Azië te versieren met bergen, bomen en bloeiende planten, met hier en daar een eigenzinnig detail. De twee verdwaalde vlinders die in de Gobiwoestijn rondfladderen, zijn mijn favorieten.

De kaart met de naam van Amerika erop kreeg pas na een eeuw zijn nieuwe plek in de bibliotheek van het Amerikaans Congres, de plek waar hij volgens velen thuishoort: in de erehal te midden van andere documenten die een rol hebben gespeeld bij de stichting van hun land. Zal de Seldenkaart eenzelfde lot beschoren zijn? Na een nauwgezette en kostbare restauratie in 2011 is hij nu te bezichtigen in de Bodleianbibliotheek. Zal dat zijn definitieve bestemming zijn? Mochten er ooit stemmen opgaan dat deze kaart behoort tot China’s nationale erfgoed en identiteit, dan zou hem nog een problematische toekomst kunnen wachten. Maar de Seldenkaart is niet China’s geboorteakte. De kaart vermeldt niet de Chinese naam voor China, Zhongguo, en evenmin de naam van de dynastie die op dat moment heerste, Ming. Maar als dat wel het geval was, zou dat toch maar weinig gewicht in de schaal leggen, omdat China toen al een heel lange geschiedenis achter zich had.

Maar als de kaart geen geboorteakte is, zou hij dan misschien kunnen gelden als een eigendomsbewijs? China heeft het op het ogenblik met alle andere Oost-Aziatische kuststaten aan de stok over de zeggenschap over de duizenden eilanden die overal verspreid in de Oost- en Zuid-Chinese Zee liggen. De bekendste, omdat daar het meest over te doen is, zijn de Diaoyueilanden ten noordoosten van Taiwan en de Paracel- en Spratly-eilanden in de Zuid-Chinese Zee. Omdat tot de negentiende eeuw alleen op de Seldenkaart deze wateren gedetailleerd en vanuit specifiek Chinees geografisch perspectief zijn weergegeven, hopen sommigen dat deze zo lang vergeten kaart een doorslaggevende rol kan spelen in het diplomatieke spel van China met zijn buurlanden. In de loop van dit boek zal ik uitleggen waarom ik daar mijn twijfels over heb en laten zien dat de Seldenkaart daar op geen enkele manier uitsluitsel over geeft. Maar patriottische sentimenten en het nationale belang zijn sterke krachten die zich weinig aan kennis gelegen laten liggen, dus wie zal het zeggen? De Seldenkaart is voor verzekering gewaardeerd op drie vijfde van de prijs van de Waldseemüllerkaart. Dat is niet meer dan een willekeurige schatting voor een voorwerp dat bijna vier eeuwen lang niet op de markt is geweest. Als de kaart ooit weer te koop wordt aangeboden, zal er ongetwijfeld veel meer voor geboden worden.

Ik heb niet een heel boek aan één kaart gewijd om hem te presenteren als een vondst in de Antiques Roadshow [de bbc-versie van Tussen kunst en kitsch]. Wat ik wil, is aan de hand van de kaart een beeld geven van de tijd waarin hij werd vervaardigd. Het was een tijdperk dat een opmerkelijke scheppingsdrift kende en waarin grote veranderingen plaatsvonden. Nieuwe verten openden zich, oude grenzen vielen weg en algemeen aanvaarde waarheden maakten plaats voor controversiële nieuwe ideeën. Honderdduizenden gewone mensen verlieten huis en haard, op zoek naar werk, een beter bestaan of avontuur. Tienduizenden schepen deden de havens van Europa en Azië aan. Goederen uit het ene werelddeel zorgden voor nieuwe economische activiteiten in een ander werelddeel. Het was tegen deze achtergrond dat William Shakespeare voor het eerst The Tempest opvoerde, Ben Jonson de musical uitvond om koning Jacobus te vermaken en John Donne door dezelfde vorst onder druk werd gezet om zich aan het schrijven van preken in plaats van liefdespoëzie te wijden, en in beide excelleerde. John Selden verkeerde in dezelfde kringen en leidde een intens leven in Londen, waar hij, zoals een jongeman betaamde, grote hoeveelheden gedichten produceerde terwijl hij geacht werd rechten te studeren. De gedichten waren onmiskenbaar tweederangs: zijn definitieve bestemming moest hij nog vinden. Zijn indrukwekkende prestaties op het gebied van de oosterse wetenschap en het staatsrecht lagen nog voor hem. Maar evenzeer als deze beroemdere schrijvers zou hij een diepgaande invloed uitoefenen op de Engelse samenleving. En uiteindelijk zou hij in het bezit komen van de kaart die nu zijn naam draagt.

Ik begin het verhaal echter niet met de kaart zelf, want er zijn nog een heleboel andere zaken om ons in te verdiepen voordat we daarbij uitkomen. We moeten ook op andere terreinen informatie verzamelen, mede omdat er geen documenten bestaan die ons iets over de kaart kunnen vertellen. Wat het verhaal extra gecompliceerd maakt, is dat de kaart de halve wereld is over gereisd om uiteindelijk terecht te komen bij mensen die hem met een heel andere blik bekeken dan de man die hem heeft vervaardigd. Daardoor vallen er verschillende verhalen te vertellen. De kaart is veel meer dan alleen een illustratie van zijn tijd. Er is minutieus aan gewerkt en de kaart onthult veel over de tijd en de wereld waarin hij werd vervaardigd, bekeken en van aantekeningen voorzien. Omdat we zowel minder als meer weten dan de maker van de kaart, zullen we diep moeten graven om te weten te komen hoe we de kaart moeten interpreteren.

Hoe vreemd het ook mag lijken, één boek volstaat niet om alle deuren te openen die in de details van de kaart verborgen zitten. Laat staan dat we alle gangen kunnen volgen waar de deuren toegang toe geven en het is al helemaal geen doen om alle vertrekken die aan die gangen liggen te betreden. Die vertrekken die ik heb kunnen bezoeken, bleken een enorme verscheidenheid aan gebeurtenissen en personen te bevatten. Toen ik de kaart voor het eerst onder ogen kreeg, had ik nooit kunnen vermoeden dat ik me daardoor zou gaan bezighouden met de verbranding van Japanse erotica in Londen, de handelspolitiek van keizer Wanli, het ontwerp van het Chinese kompas, de welbewust verkeerde spelling van Xanadu door Samuel Taylor Coleridge, de schenking van menselijke resten aan de Bodleianbibliotheek en met de eeuwenoude kerk van de tempeliers, om maar een paar onderwerpen te noemen. Het enige onderwerp dat ik had kunnen voorspellen was het kompas, alle andere kwamen als een verrassing. Maar met al deze onderwerpen moeten we ons bezighouden, willen we de geschiedenis van de Seldenkaart, waarvan niets met zekerheid vaststaat, recht doen.

Uiteindelijk gaat dit boek niet werkelijk over een landkaart. Het gaat over de mensen van wie het levensverhaal op een of andere manier iets te maken heeft met de kaart. Als ik kan laten zien hoe rijk en gecompliceerd het tijdperk was en hoe de wereld verbonden was door een wereldwijd netwerk, is mijn opzet geslaagd. De kaart herinnert ons eraan, waarschuwt ons zelfs, dat het voor een beter begrip van onze eigen tijd belangrijk is ons te verdiepen in de wijze waarop de mensheid in het verleden rijkdom en macht heeft vergaard en hoe dat tot onze huidige impasse heeft geleid. Natuurlijk kon in de zeventiende eeuw niemand voorzien dat de kleinschalige handelsovereenkomsten en conflicten in de Zuid-Chinese Zee de eerste voorboden waren van het tijdperk van de wereldrijken of van het huidige tijdperk van statenverbanden. De handelaren en zeelieden die de wereld van de Seldenkaart bereisden, deden dat eenvoudigweg om het geld en dachten daar niet verder over na. Vreemd dat een zo oninteressante drijfveer de wereld zo fundamenteel kon veranderen. Maar is er eigenlijk wel reden om aan te nemen dat onze tijd zoveel verschilt van die van hen? Zoals Johannes Schöner het zo bondig formuleerde: ‘Je weet in wat voor tijden we leven.’