Zondagskind

Leena Lander

Zondagskind

Vertaald uit het Fins door Marja-Leena Hellings

WERELDBIBLIOTHEEK  ·  AMSTERDAM

De vertaalster ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Liekin lapset.

Uitgeverij Kustannusosakeyhtiö Siltala, Helsinki

© 2010 Leena Lander

© 2015 Nederlandse vertaling Marja-Leena Hellings /

Uitgeverij Wereldbibliotheek

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Karin van der Meer

Omslagbeeld © Ole Henrik Skjelstad

NUR 302

ISBN 978 90 284 4138 5

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2015, met
ISBN 978 90 284 2619 1

‘Nee, niet uit de aarde spruit het kwaad,
niet uit de grond komt het ongeluk voort.
De mens is voor het ongeluk geboren,
zoals vonken uit het vuur omhoog spatten.’

Job 5: 6-7

SAIDA, 7

Vartsala, juli 1903

Saida Harjula was zeven in het jaar 1903, toen de Arbeiderspartij zich op de vergadering in Forssa organiseerde tot de Sociaaldemocraten van Finland. Bij Saida thuis werd er toentertijd niet over politiek gesproken. De vader van het gezin, Herman Harjula, was een godvruchtig man en politiek bedrijven was een gruwel in de ogen van de Heer.

De meisjesnaam van Saida’s moeder Emma was Malmberg. Haar vader was tuinman op het adellijke landgoed Joensuu en haar moeder kokkin. Haar ouders waren ongetwijfeld heimelijk teleurgesteld omdat de jongste van hun vijf in leven gebleven dochters de vrouw van een Finstalige bankwerker werd. Maar er hielp geen lieve moeder aan toen Herman Harjula, in een goedzittend pak met dubbele rij knopen en een lichtgekleurde hoed, op een zaterdagvond in het voorjaar op een gezellig samenzijn van het personeel van het landgoed verscheen, waar hij begeleid door zijn eigen gitaarspel met zijn mooie tenor over de zalving van de geest zong. De ‘frisse en fijne’ geur van Dr. Hornborg-haarwater zweefde van zijn haar in de neus van de vrouwen die op de voorste rij zaten, want hij had geprobeerd om zijn van nature tot krullen neigende haar in toom te krijgen, wat hem absoluut niet gelukt was.

Toen Emma naar de twinkelende ogen en het mannelijke kuiltje in de kin van de jonge prediker keek, ervoer ze ineens een krachtige aanraking van de Heilige Geest. Zij werd een van de zielen over wie het Kerkelijk Nieuws vreugdevol kon melden: ‘In menige Zuidwest-Finse kerkgemeente begeeft de zoekende genade van de Heer zich thans vooral sterk onder de jongeren, zodat velen onder hen van het pad van de zonde zijn teruggekeerd bij de Heer om genade en vergeving te krijgen.’

Herman Harjula was er volkomen van overtuigd dat het de vinger van God was geweest die hem de weg naar het landgoed Joensuu had gewezen. De Heer had een krantenadvertentie als middel gebruikt. In De Ploeg had een annonce gestaan voor een betrekking als draaier van lagers en Herman had werk nodig. Alleen met prediken kon je geen gezin onderhouden en een gezin wilde hij. Vooral een vrouw. Op zesentwintigjarige leeftijd was hij nog maagd omdat je je volgens zijn geloof niet aan de zonde mocht overgeven. Het was hem wel opgevallen dat niet alle geloofsbroeders even deugdzaam waren. Hun wisselende diaconessen lieten hun welwillendheid ook vaak aan Herman blijken, maar hij wilde geen kliekjes die de anderen overlieten. Hij wilde een vrouw voor zichzelf.

Herman wilde ook niet zomaar een vrouw. Zijn vader, Ivar Harjula, die hij zeer respecteerde ondanks zijn drankzucht en incidentele gewelddadigheid, had hem duidelijk gemaakt wat voor vrouw hij voor zijn oudste zoon wilde. Ze moest vooral lang zijn, zodat de gemiddelde lengte van de familie op de gewenste manier zou toenemen.

De familie Harjula bestond uit mooie mensen die echter tamelijk klein van stuk waren. Vooral als ze wat ouder werden hadden ze de neiging om nogal uit te dijen als ze niet op hun dieet letten. De mannelijke Harjula’s zorgden beter voor hun gestel en leefden bijna altijd langer dan hun vrouw, begroeven vaak zelfs hun tweede echtgenote. De vrouwen van de familie leken allemaal last te hebben van overspannen zenuwen, zelfs van hysterie; je zou zelfs kunnen zeggen krankzinnigheid. Ivar vermoedde dat het te maken had met het feit dat in afgelegen dorpen eeuwenlang binnen families met elkaar getrouwd werd, wat eigenlijk een eufemisme was voor de door de Bijbel verboden incest. Er werden veel kinderen in de familie geboren doordat de forse Harjula-mannen hun zaad op de door het Heilige Boek voorgeschreven wijze zaaiden. Om het geslacht te verbeteren en van nieuw bloed te voorzien dacht Ivar dat het goed zou zijn dat de oudste zoon op preektocht ging om tegelijkertijd zijn zaad verder te verspreiden dan de paar dorpjes in die schaarse gemeenten in Ylä-Savo. Aan het geloof op zich hechtte Ivar niet zo veel waarde, ook al las hij uit de Schriftuur graag de verhalen voor over de hoer van Babylon, over de gebeurtenissen in Sodom en Gomorra en over de zussen die zich overgaven aan ontucht met de zonen van Assyrië.

Terwijl Herman op het landgoed Joensuu preekte viel het hem meteen op dat Emma van de ongetrouwde dames zeker niet per se het mooiste meisje was, maar wel de langste. Bovendien leek ze evenwichtig en zachtmoedig. Op hun trouwfoto staat de kersverse echtgenoot boven op twee bijbels om overtuigend groter te lijken dan zijn vrouw. In een brief die hij naar huis stuurde onthulde Herman het bedrog, tot immense vreugde van zijn vader.

Ivar Harjula zag in zijn verbeelding al rijzige kleinzonen, wier eigen nazaten door de juiste keuze van echtgenoten uiteindelijk de langgerekte ruggen en korte benen met dikke achterwerken uit de familie Harjula zouden bannen.

Op het landgoed bevond zich een zagerij, hoewel de commerciële exploitatie ervan aan het teruglopen was. De zagerij voorzag nog slechts in de eigen behoefte. Op een landgoed van zesenhalfduizend hectare was echter voldoende behoefte aan hout voor de bouw. Herman slaagde erin om de baan te krijgen, ook al was hij niet helemaal gekwalificeerd. In zijn jonge jaren was hij korte tijd het hulpje van de draaier van lagers in zijn dorp geweest, maar dat was voldoende omdat er zich geen vakkundiger kandidaten meldden. Bovendien ging de beheerder ervan uit dat de aanwezigheid van deze geheelonthouder, die het woord Gods zowel op het werk als in zijn vrije tijd zo bevlogen verkondigde, in ieder geval geen ongunstige invloed zou hebben op de vele drankzuchtige en overspel bedrijvende werklieden van het landgoed.

De oudste dochter Saida werd precies negen maanden na de bruiloft geboren. Herman was teleurgesteld omdat het kind een meisje was. Emma was verheugd dat de boreling in ieder geval een zondagskind was. Zondagskinderen hadden immers de speciale zegen van God. Dat het meisje bijzonder was werd voor Emma bevestigd toen het als eenjarige dreumes voor een paard dat een vracht hooi trok was terechtgekomen. De boerenknecht had het paard op de flauw aflopende helling in de draf gebracht en het meisje niet opgemerkt. Hij viel van de hoge hooistapel toen het paard plotseling stilhield en steigerde. Het dier bleef net zo lang in die houding staan tot Emma het kleintje onder de bewegende hoeven en de met een tuig bespannen buik vandaan had getrokken.

Emma begreep dat God het paard had doen steigeren en had bevolen: blijf zo staan! En het dier had gehoorzaamd, ook al hadden de dissels gekraakt en de strengen geknarst. Het kind maakte niet de indruk geschrokken te zijn, glimlachte alleen maar en wees bewonderend met haar kleine vingertje naar het paard.

Als vierjarig meisje was ze met haar moeder op een snikhete dag op het hooiveld toen een hevige wervelwind ineens een staak met hooi en al van het veld de lucht in tilde en de staak, de wiggen en vijf vorken hooi boven het hoofd van de van verbazing gillende Saida ronddraaide. En ook nu weer hield de Heer de scherp gepunte staak in de lucht totdat de moeder het meisje rennend in veiligheid had kunnen brengen. Na deze tekenen was Emma er vast van overtuigd dat God een speciale bedoeling had met dit kind.

Anderhalf jaar na Saida werd een tweede dochter geboren, Siiri. De geboorte duurde twee dagen, waarvan geen van beide dagen een zondag was. Het kind lag in stuitligging en Emma had het bijna niet overleefd. Herman was gebroken van verdriet toen hij vernam dat ook het tweede kind een meisje was. En hij kreeg nog meer tegenslagen te verwerken: drie jaar later, in het jaar 1900, brandde de zagerij van het landgoed af. Graaf Armfelt kondigde aan dat hij geen nieuwe zou laten bouwen. Herman moest met vrouw en twee dochtertjes naar het ruim tien kilometer verderop gelegen kustdorpje Vartsala verhuizen, waar een commercieel succesvolle zagerij in bedrijf was. Daar was zowel op de werf als bij de zagerij werk voor een draaier van lagers.

Als vader van een gezin had Herman de preektochten bijna geheel voor gezien gehouden. Nadat hij een vrouw gevonden had was zijn enthousiasme voor het verkondigen van Gods woord ook danig afgenomen. De verhuizing van het welvarende adellijke landgoed naar de naargeestige woonkazerne in het kleine dorpje bezorgde vooral Emma heimelijk verdriet, wat samen met de andere echtelijke problemen de relatie tussen de echtgenoten onder druk zette. Maar is het merendeel van de huwelijken niet min of meer ongelukkig? Tot de eigenschappen van het menselijk wezen hoort ook dat het zich ongemerkt aanpast aan het leven in een slecht huwelijk.

Voor kinderen zijn ruzie en een sombere sfeer echter niet bijzonder aangenaam. Zelfs niet voor een kind dat op een zondag is geboren en voor wie God hooistaken in de zomerlucht ronddraait en paarden beveelt op hun achterste benen te blijven staan, ook al zouden de disselbomen nog zo hard kraken en zou het tuig het begeven.

Op deze zomerse dag in juli is Saida echter enorm in haar sas omdat ze vader Herman op zijn naamdag gaat verrassen. Met twee handen draagt ze een hete, grote zware koffiepot. Een kleine vos vliegt voor het meisje uit en landt op een paardenbloem. De wind blaast een zanderig paardenbloemblaadje in haar hals, dat ze nu niet kan wegvegen.

Saida heeft geleerd hoe ze met nog maar een lauwwarm restje in de pot voor vader koffie kan inschenken. Maar vandaag heeft ze er tijdens de hele voorbereiding van de feestelijkheden voor de naamdag naar gehunkerd om vader te laten zien wat een groot en bijdehand meisje ze is geworden. Terwijl moeder druk met de baksels in de weer is, wacht Saida haar kans af. Niet haar moeder, die in een alledaags schort ronddrentelt en liedfragmenten neuriet, is haar voorbeeld, maar het huispersoneel van het landgoed Joensuu dat meneer en mevrouw aan tafel mag bedienen.

Als ze bij oma en opa op bezoek is mag ze samen met Arvi, de pleegzoon van haar grootouders, af en toe in de keuken van het landhuis zitten en naar de bezigheden van oma en de keukenmeisjes kijken. De kinderen mogen in de keuken zijn op voorwaarde dat ze braaf op hun plek blijven zitten tenzij er om hun hulp gevraagd wordt. In de keuken van het landhuis doet Saida altijd precies wat er gezegd wordt en draagt ze er ook zorg voor – de ene keer op een aardige manier, de andere keer door hem te knijpen – dat ook de kleine Arvi gehoorzaamt.

Op feestdagen is het voor Saida het hoogtepunt als ze de randen van de ijsmachine samen met Arvi mag schoonschrapen. Op de zondag van midzomernacht mochten de kinderen toezien hoe Susanna, het mooie dienstmeisje, chocoladebruine, roze en gele gebakjes kunstig op een gouden standaard van drie verdiepingen schikte om ze, als de bel klonk, naar de geheime kamers van het huis te brengen. Vooral op Saida maakte dat beeld een grote indruk. Toen Susanna merkte hoe nauwlettend Saida op haar bezigheden lette, zei ze dat een flink meisje als Saida later ook dienstmeisje kon worden en net zo’n serveerschaal zou mogen dragen. De gedachte aan die mogelijkheid nam vanaf dat ogenblik bezit van Saida.

Zelfs gravin Nadine was Saida’s voorbeeldige gedrag opgevallen toen ze een kijkje in de keuken was komen nemen, en ze wilde het meisje als verrassing op een speciale manier belonen. Tante Olga mocht het lichtblauwe jurkje uit de kinderkamer halen dat ze een jaar eerder had genaaid en waar Nora uitgegroeid was. Nora is de dochter van consul Larsson, de neef van de gravin die naar Zweden is verhuisd. De kinderen van de consul brengen bijna iedere zomervakantie door op het landgoed Joensuu en soms komen ze ook voor de kerst naar hun geboorteland. Oma zegt dat de kinderen van de consul voor de kinderloze gravin haar alles zijn, ook al vindt ze hen ‘enigszins te vrij opgevoed’. Wellicht trok Saida’s gehoorzaamheid en ijver daarom de aandacht van de gravin.

Emma barstte natuurlijk van trots vanwege de enorme waardering voor haar dochter, maar Herman gromde slechts iets over de zonde van de hoogmoed en de onvermijdelijke val die daarop zou volgen. Hij was toch al niet zo gecharmeerd van ‘het frequenteren van het landhuis’, maar hij kon de bezoeken ook niet verbieden zonder zijn vrouw te dwingen het Bijbelse gebod dat vereiste dat ze haar vader en moeder moest eren te overtreden. Vanwege het taalprobleem – de oudere Malmbergs spraken weliswaar Fins, maar dat ging hun niet gemakkelijk af – moest Herman ook dulden dat Emma Zweeds sprak met de meisjes. Als hij de kamer in kwam moest er natuurlijk Fins worden gesproken.

Geruggensteund door de loftuitingen van de gravin en het dienstmeisje begint Saida te broeden op een plannetje om ook indruk te maken op haar norse vader. Want haar vaders lof wil ze meer dan wat ook. Vader Herman moet met eigen ogen zien hoe netjes en volwassen zijn dochter zich in het bijzijn van andere mensen weet te gedragen.

De geschikte gelegenheid doet zich uiteindelijk voor op de naamdag van Herman als vaders kameraden komen om hem te feliciteren. Ook Saida heeft haar mooiste kleren mogen aantrekken, maar zelfs de lichtblauwe jurk van het landhuis en het witte schort voldoen nu niet.

Wanneer moeder even weg is rolt ze voor de spiegel van de lampetkast haar vlechten op en zet die vast met de haarspelden van haar moeder. Bovendien maakt ze van een zakdoek nog iets wat op het hoofdkapje van een dienstmeisje lijkt. En ten slotte wordt de kroon op de geïmiteerde élégance van de dienstmeisjesoutfit gezet met de kanten handschoenen die tante Betty heeft laten liggen en die moeder in de la van de lampetkast bewaart.

De afstand die ze met de zware koffiepot over het erf moet afleggen is groot. Uit haar ooghoek ziet Saida moeder al het trapje van het buitenprivaat af lopen. Tot haar opluchting ziet moeder onkruid in het rabarberbed naast het trapje en bukt ze om dat eruit te trekken voordat de gasten het rommelige bed zouden zien. Het meisje loopt helemaal scheef als ze naar de tafel snelt, die onder de eik is neergezet. De mannen rumoeren op hun gebruikelijke manier en hamsteren van de sneden van het gevlochten koffiebrood dat rondgaat. Alleen rentmeester Sundberg, gehuld in zijn driedelige grijze kostuum, neemt notitie van de komst van Saida. Op zijn wandelstok leunend licht hij zijn zwarte hoed en knikt het meisje toe.

‘Kijk eens aan. Daar komt mijn bevallige vriendinnetje! En ze heeft zich nog mooi gemaakt ook. Als dat kleine dametje zich nou maar niet verbrandt!’

Saida schudt haar hoofd. Ze straalt van opwinding als ze de tafel nadert. Het feestvarken zelf heeft niet eens in de gaten met wat voor veeleisende taak zijn dochter bezig is. Herman concentreert zich op zijn uitgelopen feestrede, die, zoals men van hem gewend is, in een preek is overgegaan. Saida merkt tot haar teleurstelling dat vader al in de extatische toestand is geraakt waarin hij niet meer ziet wat er om hem heen gebeurt. Ze zet de zware pot op de grond en wacht tot haar vader klaar is met zijn preek over de goede en de slechte tuinman.

‘Ja, en zoals ik heb gehoord van mijn schoonvader, de tuinman van het landgoed Joensuu, was generaal Kustaa Mauri Armfelt een groot liefhebber van tuinieren. De voorgangers van mijn schoonvader ontvingen talloze brieven van slagvelden en hoven, want de bomen en struiken en de lustprieeltjes van zijn landgoed hielden de generaal zelfs in Borodino bezig, ook al had hij zich volgens velen misschien beter kunnen concentreren op het verslaan van Napoleon en zijn leger. Nou goed, het Russische leger trok zich dus terug en toen kon de generaal zich weer ongestoord bezighouden met zijn struiken en heesters.’

De mannen lachten hinnikend.

‘Ja-a, het schijnt een nogal onstuimig mannetje te zijn geweest.’

Herman knikt.

‘Een onstuimig type. Onfatsoenlijk en onstuimig. Leidde een losbandig leven aan de hoven en in de tuinen. Met moeder en dochter gelijktijdig. Maar wat gaat het mij aan, vraagt menigeen, en dat vraag ik mezelf ook op mijn zwakke momenten. Wat gaat het mij aan wat een of andere verdorven graaf aan verdorven hoven doet als hij daar op bezoek is met zijn obscene zeemleren broek aan, waarin een zeker orgaan wellustig opzwelt net als bij de zonen van Assyrië. Het gaat mij niet aan, denken jullie. Maar wat zegt de Heilige Schrift daarover?’

Herman last een kleine retorische pauze in voordat hij begint te donderen.

‘Afhakken, zegt de Heer!’

Rentmeester Sundberg steekt zijn hand op. Wellicht om aan te geven dat Christus eigenlijk een hand bedoelde die afgehakt moest worden als die ons in verleiding bracht.

‘Dat doet een goede tuinman. Halleluja!’ loeit Herman met beide armen uitgestrekt naar zijn gehoor.

‘De Here zij gedankt dat Zijn woord geen ruimte laat voor onverschilligheid in deze kwestie. Waarlijk gaat het mij aan! De zonde gaat ons allen aan.’

‘Nou, nou, maar het is niet voor kinderoren bedoeld,’ probeert de rentmeester hem te kalmeren.

Herman is in ieder geval niet meer te stoppen, zelfs niet te corrigeren. Het losbandige leven van de voormalige landheer heeft hem in vrome vervoering gebracht.

‘Luistert, vrienden: is er enig verschil tussen zo’n zondige graaf en een neger die in donker Afrika leeft? Ja, zeg ik, er is verschil. Ik heb gehoord dat de negers hun zwarte nageslacht verwekken op de manier van honden, maar negers hebben nog het excuus dat het woord van de Heer hen nog niet bereikt heeft, in tegenstelling tot een landheer die christelijk gedoopt is, maar zich onboetvaardig in zijn scharlaken zonden wentelt. Ik hoef jullie vast niet te herinneren aan wat er is gebeurd met de stad Sodom, waarvan de bewoners zich oeverloos overgaven aan de zonde. In die stad keek een man zelfs niet meer naar zijn vrouw en had hij geslachtelijke omgang met een andere man. De Heer liet zijn vuur Sodom vernietigen! Halleluja! Waar is dat blik eigenlijk?’

‘Hier.’

Oskari Venho zwaait met een blikken doos. Aan het gerammel is te horen dat er al munten in zijn verzameld.

‘Ja, beste broeders. Hier gaat een geldbus rond, waarin we met name aalmoezen inzamelen voor de verlossing van die negers die zich nog in het dierlijke stadium bevinden. Want ook zij kunnen onze broeders en zusters worden. Het is onze plicht om onze predikers naar Afrika te sturen om de christelijke gewoonten en houdingen uit te dragen. Zelfs met wassen kunnen we het zwarte niet van de negers verwijderen, maar de zonde kunnen we met het bloed van Christus van hen af wassen. Waar is die doos? Denk aan de lijdende zwarten en help hen onze broeders en zusters in de Heer te worden! Amen.’

Saida ziet hoe vader ten slotte gaat zitten en zijn zakdoek tevoorschijn haalt om zijn voorhoofd te wissen. En nu merkt hij ook eindelijk zijn dochter met de koffiepot op.

‘Hoe merkwaarrrdig!’

Saida staart naar de onrustig bewegende adamsappel in vaders zorgvuldig geschoren hals. Als gelovig man vloekt Herman nooit, maar het nadrukkelijk uitgesproken ‘merkwaardig’ voorspelt niet veel goeds.

‘Ik… help moeder.’

Vader rukt de koffiepot uit Saida’s hand en sleurt haar aan haar schouder mee.

‘Wat is dit voor merkwaarrrdige pronkzucht? Wat een dwaasheid! Moet ik me ook nog voor je schamen!’

‘Nou nou, Herman,’ zegt de rentmeester, en hij steekt zijn wandelstok uit. Herman laat los. Emma, die verderop beschroomd naar haar man heeft staan luisteren, komt ijlings toegesneld en stelt zich tussen vader en dochter op. Haastig grist ze de zakdoek van Saida’s vlechten. Ze doet ook schutterige pogingen om de handschoenen uit te trekken, maar Saida balt haar vuisten en drukt die tegen haar borst. Enkele mannen lachen gegeneerd. In Saida’s oren klinkt het als ruw hoongelach.

‘De kachel in met die Babelse opsmuk!’ snauwt Herman. ‘En nu als de wiedeweerga naar huis. Of moet ik je er in het bijzijn van iedereen van langs geven?’

Saida draait zich om. Met betraande ogen rent ze struikelend de trap van de woonkazerne op. Ze gaat niet naar huis maar klimt naar de zolder, waar ze eindelijk de kanten handschoenen van haar vingers trekt en die luid brullend tussen de bodemvulling verstopt. Dan laat ze zich in het warme zaagsel tussen de draagbalken vallen en blijft daar met gesloten ogen liggen, terwijl haar hele lijf schokt van het huilen. Van buiten hoort ze het kraaien van de haan.

Maar zelfs huilen is een veeleisende bezigheid in de hitte van de zolder. Saida doet haar ogen open. Die prikken van het zoute vocht, maar ze huilt niet meer. De schemer van de zolder wordt slechts teruggedrongen door een driehoekig raam met kleine ruitjes, dat wordt doorkruist door spinnenwebben waarin een enkele versufte vlieg zit te zoemen tussen zijn dode soortgenoten. Naast zich op het zaagsel ziet Saida alleen gedroogde bossen bloemen en oude graflinten liggen die de bewoners van het huis hebben bewaard na de begrafenissen van hun familieleden. In het duister van de zolder dragen de graflinten de herinnering aan de overledenen van jaren geleden, net als kledingstukken die men maar niet kan weggooien of weggeven.

Saida kan de barokke teksten nog niet lezen, maar met haar kleine zusje Siiri heeft ze allerlei spelletjes bedacht met de mooie linten. Een keer hadden ze de houten achterwielen van een kapotte poppenwagen gehaald en daarvan met behulp van graflinten medailles gemaakt. Om beurten speelden ze voor gravin en voor andere voorname vrouwen die op prachtige tuinbouwtentoonstellingen medailles wonnen voor vruchten die ze hadden gekweekt.

De druiven van gravin Nadine hadden enkele jaren geleden daadwerkelijk een zilveren medaille gewonnen op de tuinbouwtentoonstelling in Sint-Petersburg. Opa vertelt daar keer op keer vol trots over. Hij was het die onvermoeibaar en eigenhandig de wijnstokken in zijn geliefde broeikas had gekoesterd en gesnoeid. Bij de spelletjes van de zusjes verandert de zolder na ijverig gezwoeg in de door opa beschreven tentoonstellingszaal. Van het strand brengen ze er de ene lading stenen na de andere heen. Kleine stenen zijn druiven en grote zijn meloenen. Uiteraard kunnen de meisjes geen stenen naar boven dragen die zo groot zijn als de echte meloenen van opa. Maar precies zoals bij hem zijn er van de meloenen zeven verschillende soorten die allemaal een prachtige naam hebben.

Nu zijn de stenen in Saida’s ogen gewoon stenen en ook de graflinten plakken hinderlijk aan haar transpirerende huid. Ze tast naar het lint onder haar dij. Soms doen zij en Siiri na afloop van hun spelletje nog een ander spelletje. Daarbij halen de zusjes om beurten het zijdezachte lint bij elkaar langs de binnenkant van de ellebogen en de knieholtes. Heel lekker kriebelig voelt de zijdezachte aanraking van de linten aan de binnenkant van de dijen, maar tegelijkertijd veroorzaakt het tussen de benen ook een enigszins opwindende sensatie. Saida had vaak zin om te proberen hoe het lint daar zou aanvoelen, maar een graflint halen langs de plek waar je plast zou vast een bloedrode zonde zijn.

Saida pakt het dichtstbijzijnde lint en trekt haar jurk omhoog. Dan is het maar een zonde! Die wil ze juist begaan om vader te straffen voor wat hij net heeft gedaan. En voor alles wat hij nog gaat doen.

Voor een aframmeling is Saida niet bang. Herman heeft nooit de roede gebruikt om zijn dochters te corrigeren. De meisjes hebben van andere kinderen uit het dorp het verschrikkelijke verhaal gehoord dat ze met de roe op het blote achterwerk krijgen. De kinderen vertelden hoe ze zelf een twijg uit het bos moesten halen en na de tuchtiging moesten ze ook nog vergiffenis vragen aan de roe. Herman straft anders. Zijn woede vlamt onverwacht op en zijn bruutheid – het hardhandige meesleuren of bij de haren pakken – is niet stelselmatig. Er horen geen rituelen bij. De riem hanteert hij eerder in zijn woorden dan in zijn daden, ook al slaat hij ’s avonds na het uitkleden weleens met zijn riem op de deken als de meisjes te luidruchtig aan het giechelen of kibbelen zijn.

Saida is bang voor iets anders.

Ze is bang voor de nacht, want de nacht is de tijd van het kwaad.

De nacht laat vader moeder kwellen. Als Saida ’s nachts de stemmen uit de slaapkamer hoort, stokt haar adem. Dan trekt ze haar slapende zusje in haar armen en houdt ze haar handen op haar oren. Alleen haar eigen oren horen alles.

Beneden gaat de deur naar de zoldertrap open. Saida laat snel het lint los en kan nog net haar jurk over haar benen trekken voordat de zolderdeur opengaat. Door de lage deuropening gluurt Sakari Salin, de jonge werkmaat van haar vader.

‘Ga weg!’

‘Zo, zo… Wat doe jij hier in je eentje binnen op zo’n mooie dag?’

‘Verdwijn!’

Sakari doet niet wat ze zegt maar gaat op de zoldertrap zitten en steekt een sigaret op. Hij heeft een donker pak en een wit overhemd aan. Zijn schoenen zijn pas gepoetst.

Sakari praat met een rustige stem over van alles en nog wat en plukt tussendoor met duim en wijsvinger tabakskruimels van zijn tong.

Of ze in de hitte hier op zolder nog steeds aan het mokken is over de uitbarsting van Herman, vraagt hij.

Saida geeft geen antwoord.

Die vader van haar was waarschijnlijk een beetje geschrokken, zegt Sakari. Saida had zich verschrikkelijk kunnen branden, zo’n klein musje met zo’n enorme pot!

‘Je bent zelf een musje!’

‘Nee hoor, ik ben een potige rakker.’

Zijn blik valt op een stukje kant dat uit het zaagsel steekt.

‘Laat mij die leuke handschoenen ook eens zien!’

Het meisje schudt haar hoofd.

Sakari verzekert haar dat als de meisjes zich niet meer mooi maken, hij in ieder geval niet meer naar ze kijkt. Als Saida een beetje ouder was, zou Sakari misschien wel met haar trouwen.

Saida keert hem haar rug toe en begint met een roestig hoefijzer, dat aan een balk hing, figuren in het zaagsel te tekenen. Ze mompelt dat iedereen heel goed weet dat Sakari met Seelia Laine verloofd is. Sakari zegt dat dat inderdaad zo is, maar het is altijd mogelijk dat zijn verloofde van gedachten verandert, want met vrouwen weet je het nooit. In dat geval zou hij zich meteen met Saida verloven en desnoods rustig zeven jaar wachten, net als Jacob op hoe heet ze ook alweer…? Weet Saida het nog?

Saida klemt haar lippen op elkaar.

‘Echt niet? De dochter van een prediker!’

Nog even lukt het Saida om stommetje te spelen. Maar dan rolt, vanwege de vreugde om het weten van het juiste antwoord, de naam met kracht over haar lippen.

‘Rachel!’

Sakari lacht.

Saida vindt Sakari een uilskuiken omdat hij dat niet eens weet.

Sakari herinnert haar eraan dat de uil een wijze vogel is en ook nog scherpziend. Maar zijn Bijbelkennis vertoont inderdaad hiaten en in de hitte van de zolder werken zijn hersenen een beetje langzaam. Wat zou Saida ervan vinden om op te staan en met hem, Sakari, mee te gaan om wat frisse lucht te happen?

Het meisje verroert geen vin.

Sakari staat op. Hij veegt de tabakskruimels van zijn jasje en trekt zijn broekspijpen recht.

‘Jammer,’ zegt hij.

Hij zou namelijk erg graag naast zo’n mooi meisje in een blauwe jurk op de tuinschommel gaan zitten.

Als Sakari de trap is afgedaald, staat Saida op en kijkt door het driehoekige kruishouten venster hoe hij over het erf naar de andere naamdaggasten toe loopt. Vaders robuuste gestalte zit nog steeds onwrikbaar op de ereplaats aan het hoofd van de tafel. Door het raam is hanengekraai en ver gelach te horen. Saida is er zeker van dat ze nog steeds om haar lachen.

Nog diezelfde avond maakt het vuur korte metten met de kanten handschoenen van tante Betty. Saida moet ze van de zolder halen en Herman verbrandt ze in het keukenfornuis. Saida staat er onverschrokken naar te kijken, roerloos. Moeder huilt. Vader vraagt of ze werkelijk wil dat haar dochter net zo wordt als Betty. Hij praat altijd op een laatdunkende toon over tante Betty, ook al is ze de zus van moeder. Betty woont in Helsinki, maar bezoekt opa en oma zo nu en dan in het landhuis. Tante Betty is maar één enkele keer bij de Harjula’s op bezoek geweest, maar toen behandelde Herman haar erg bot en heeft hij geen woord tegen haar gezegd. Uiteindelijk is ze met betraande ogen vertrokken en ze heeft toen ook nog haar mooie kanten handschoenen op de tafel in de kamer laten liggen.

Naderhand kreeg Emma een brief waarin haar zus schreef dat ze de handschoenen mocht houden, want zelf had ze nieuwe en veel mooiere gekregen toen ze als tramconducteur was gaan werken. Herman zei dat hij die tram graag had willen zien.

‘Die zal wel ’s nachts rijden en de conductrice zit vast boven op haar kassa.’

Saida had ook wel een echte tram willen zien, maar de manier waarop vader het zei klonk vreemd en moeder had weer tranen in haar ogen.

Als Siiri in slaap is gevallen ligt Saida nog lang wakker terwijl ze naar de geluiden van de nacht luistert. Maar aan de andere kant van de muur is het deze keer stil. Later schrikt ze wakker als ze Herman naar het erf hoort stommelen om de druk van het late koffiedrinken te verlichten. Saida staat op en volgt haar vader. Ze gaat op de trap op hem zitten wachten. Ze krabt aan een muggenbeet en duwt haar blote tenen tussen het gras, dat vochtig is van de nacht. Ze heeft kippenvel op haar benen, die trillen van de ingehouden spanning wanneer Herman op haar af komt slenteren.

‘Waarom heeft papa de handschoenen verbrand?’

Herman trekt fronsen in zijn voorhoofd.

‘Naar bed jij! En snel ook!’

Saida is vol koppige vastberadenheid.

‘Maar waarom moest papa ze verbranden?’

‘Waarom, waarom.’

Herman gaat naast zijn dochter op de trap zitten en kijkt in de richting van een bijgebouwtje op het erf, alsof er aan de verbleekte muur en in het door urine reusachtig geworden brandnetelbosje iets bijzonder interessants te zien is. Hij mompelt dat Saida een voorbeeld zou moeten nemen aan haar zusje Siiri, die het niet zo hoog in de bol heeft, die zich niet wonderlijk uitdost en verder ook niet moeilijk doet. Siiri is een bescheiden en gehoorzaam kind, voor wie je je niet de hele tijd hoeft te schamen.

‘Mama heeft ze van tante Betty gekregen.’

‘Dat klopt.’

Van zee komt een bleke nevel opzetten. In de takken van de bomen op het erf, die daar in een plechtige asymmetrie staan, heffen de nachtvogels hun lied aan. Ergens komt de geur van teerachtige rook vandaan. Herman zucht.

‘Ik heb heel wat te stellen met jullie meisjes.’

Saida schopt zwijgend in de grond. Vader snuift geërgerd, mompelt zwakjes iets over het onbenullige getut van vrouwspersonen en wat voor gevolgen dat gedoe heeft. Saida hoort toch te weten wat de Bijbel daarover zegt: ‘Hoelang zult gij de ijdelheid beminnen, de leugen zoeken? Hoelang zal mijn eer tot schande zijn?’

Saida’s armen zijn om haar benen geslagen, die vol krassen zitten. Ze likt aan een korst op haar knie. De zeelucht condenseert op haar huid. Het houten rooster dat zich onder aan de trap bevindt is volledig bedekt met dauwdruppels. Het meisje begrijpt geen snars van wat haar vader bedoelt, maar bespeurt iets van onverwachte hulpeloosheid in hem. Ze voelt medelijden met hem en heeft de neiging om hem de marteling van een verdere uitleg te besparen, maar ze blijft stokstijf op haar plek zitten.

Hun blikken ontmoeten elkaar terloops.

‘Laten we nu maar gaan slapen,’ zegt Herman bijna smekend, en hij richt zich op in zijn roodgestreepte flanellen hemd en broek, waarvan de pijpen bij de knieën opbollen. Hij wijst stijfjes met zijn hand naar de deur, als een koster die de plechtige taak heeft om uitvaartgasten de weg te wijzen, ook al kennen die zelf de route heel goed.

Vartsala, 12 april 2009

De sparren staan in rechte rijen, als soldaten. De onderste takken op ooghoogte zijn bruin, net als de grond. Daar groeit niets. Er ligt alleen een dikke laag bruine naalden. Daartussen loopt een rij mieren. Ik ben bang dat ze in mijn sandalen kruipen. Opa tilt me op zijn schouders. Zijn warme, grijze haar ruikt naar teershampoo. Opa heeft beloofd om me mee te nemen naar de steengroeve, waar de zwarte tuintegels vandaan komen. Ik snap niet hoe stenen uit een groeve kunnen komen.

We komen uit het sparrenbosje op een door gras overwoekerd karrenspoor. Dat voert naar een grote open plek waar rode bloemen groeien. Van de bloemen komt iets wits dat met de wind wordt meegevoerd. Oma zegt dat daar engelen uit komen. Opa zet me op de grond. Voor mij ligt een grote stenen plaat, net zo een als in de tuin van opa en oma, maar veel groter, net zo groot als de vloer van de woonkamer. Ik druk mijn hand op de steen. Die is heet.

Dezelfde steen was nu ijskoud. De uit bosafval en verrotte bladeren ontstane dikke humuslaag bedekte het oppervlak van het mineraal. De laag werd op zijn plaats gehouden door de worteldraden van wilgenroosjes en berken. De groeve leek veel kleiner dan in mijn jeugd, maar het wilgenroosje vormde nog steeds de belangrijkste begroeiing. Uit de grond staken van de winter overgebleven gedroogde planten als de haren van een versleten schrobborstel. Hier en daar groeiden berken van enkele meters hoog. Er lagen ook veel omgevallen berken, in verschillende stadia van verrotting. De dunne humuslaag was niet in staat om bomen te voeden die meer dan twee man hoog waren. De wortelkluiten van omgevallen berken hadden grote plakken humus losgetrokken en daaronder was nog meer te zien van hetgeen waarnaar ik op zoek was.

Het donkergrijze, enigszins zilverachtige fylliet glansde in de openingen ter grootte van een vrachtautoband, die ontstaan waren door de weggerukte bodemlaag.

Hier en daar lag verbrokkeld steengruis. Opa noemde de kleine platte steentjes kleingeld. Samen met opa verzamelde ik een tas vol kleingeld. Op weg naar de oever van de zee liet hij me zien hoe de paden en patio’s in alle tuinen van het dorp met dezelfde zwarte leisteen waren geplaveid. Fanatiekelingen hadden zelfs leisteen gebruikt ter versiering van de onderbouw van hun huis.

De steentjes keilden we in zee op een plek die opa de laadplek noemde. Maar niet allemaal, zo adviseerde hij, want je kunt er van alles mee bouwen.

Voordat ik besloot om te verhuizen had ik kaarten bestudeerd die de aanwezigheid van mineralen aangaven, en die vertelden geologisch gezien hetzelfde als wat opa destijds had gezegd: hier loopt een gordel van metamorf gesteente. Onder invloed van de druk en temperatuur van de aarde is glanslei ontstaan, dat hier en daar aan de oppervlakte komt en waarvan de lokale bevolking door de eeuwen heen stukken heeft afgehakt om als bouwmateriaal te gebruiken.

Opa had verteld dat dit soort lei ook als slijpsteen werd gebruikt en ergens in Finland werden er wetstenen van gemaakt om aan timmerlieden en aan koks te verkopen voor het slijpen van messen en andere gereedschappen. Ik was niet van plan om slijpgereedschap van het steen te maken, maar wel om het als bouwmateriaal te gebruiken. De grondeigenaar, de oude Tammisto, heeft beloofd dat ik al het steen mag gebruiken dat ik met handgereedschap los kan krijgen. Hij heeft er geen vergoeding voor gevraagd. Dat was waarschijnlijk zijn manier om me te bedanken voor het officiële verslag van het hoogverraadsproces tegen zijn oom Joel Tammisto, dat ik hem had bezorgd. Dat had ik gevonden in het Nationaal Archief, toen ik daar documenten bestudeerde die betrekking hadden op Halikko ten tijde van de burgeroorlog. Ik dacht erover om hem een fles cognac te brengen wanneer ik de volgende keer bij hem langs zou gaan in het verzorgingstehuis in Salo, waar hij tegenwoordig woonde.

Ik liep het hellende vlak van de groeve af naar waar het laatst steen was afgehakt van het moedergesteente. Ik verwijderde met de meegebrachte steekspade de bovenste laag van een vlak van een paar vierkante meter en sloeg het blad van de spade in een spleet van de schisteuze rots. Een leisteenplaat van een halve vierkante meter bewoog toen ik op het handvat van de spade drukte. Ik nam aan dat ik geen andere hulpmiddelen nodig zou hebben dan eenvoudig handgereedschap om het benodigde materiaal moeiteloos los te krijgen. Ik had besloten dat ik in geen geval explosieven of zelfs maar persluchtgereedschap zou gebruiken. Ik vond dat ik aan een moker en een beitel genoeg moest hebben. Daarmee was meer dan honderd jaar geleden ook steen verwijderd, toen men was begonnen met het verwijderen van fylliet uit deze groeve.

Ik ben een paar weken geleden, in de eerste helft van april, naar het kustdorpje Vartsala verhuisd, meteen nadat mijn eenentwintigjarige zoon het huis uit ging. Zijn elf jaar oudere zus is al jaren geleden gaan samenwonen en in juli zal ik op mijn vierenvijftigste grootvader worden. Mijn vrouw mocht ons stenen huis en de Toyota hebben. Tegelijkertijd heb ik mijn baan als marketingmanager bij Uunipojat Oy opgezegd. De nieuwe eigenaar ging zonder tegen te sputteren akkoord met mijn beslissing. De firma en ik waren uitgekeken op elkaar.

De situatie was anders geweest toen ik als hoofdmetselaar op de loonlijst van de vorige eigenaar, Reino Kallio, had gestaan. Vijfentwintig jaar lang had ik kachels gemetseld, maar toen kwamen de modelstookplaatsen van de steenfabrieken en begon het lopendebandachtige installatiewerk me enorm tegen te staan. Ik werd bevorderd tot marketingmanager zodat de nieuwe eigenaar gebruik kon maken van mijn ‘waardevolle knowhow’. Het grootste deel van mijn werkdagen ging op aan papierwerk en vergaderingen. Menig ander aspect in mijn leven veranderde mee: mijn stijl van kleden, mijn eet- en drinkgewoonten. Daarbij kwamen ook de congressen: vliegreizen en het nippen aan aperitieven in het gezelschap van collega’s, de aanvankelijk imponerende, maar uiteindelijk akelig bekende rituelen van het hotelleven, die mijn eenzaamheid nog eens benadrukten. Mijn nieuwe outfit of het feit dat ik een glas bij de steel had leren vasthouden waren niet voldoende om de waarheid te verhullen: bij gelegenheden waarbij de om mij heen krioelende marketingcollega’s zich als een vis in het water voelden, spartelde ik als een kluns die niet zwemmen kon.

Vartsala, het dorp waar mijn grootouders waren geboren en waar ze hadden gewoond, is een voormalige gemeenschap rondom een houtzagerij diep in de baai van Halikko aan de rafelige noordkant van de Archipel van Turku aan de Oostzee. Toen de houtindustrie in Finland aan het eind van de negentiende eeuw sterk in ontwikkeling was, ontstonden er houtzagerijen op plekken die gemakkelijk te bereiken waren voor de Engelse en Duitse vrachtschepen. Maar op de zestigste breedtegraad wisselt de temperatuur van het oppervlaktewater in een klimaat met koude winters gedurende het jaar dramatisch. In normale winters begint de zee halverwege november te bevriezen en eind december ligt er nagenoeg ononderbroken landvast ijs langs de hele kust van de Finse Golf. In januari-februari bevriest het drijfijs in de westelijke delen van de Finse Archipelzee en de Finse Golf tot een onbeweeglijk geheel. In maart is de ijslaag het omvangrijkst. In strenge winters is er in de Oostzee geen open water te vinden.

In het jaar 1883 had het zwakke ijs een gunstig gevolg voor Vartsala. Een locomobiel die materialen vervoerde voor de bouw van een zagerij, was gedwongen om achter in de baai van Halikko te stoppen, en toen werd de houtzagerij op die plek opgericht. Ook werd in Vartsala een werf gebouwd, waar schepen konden worden onderhouden en gerepareerd. In goede tijden had de zagerij werk voor meer dan honderd mensen, maar die bedrijfstak was zeer conjunctuurgevoelig. Het aantal werknemers wisselde jaarlijks met enkele tientallen en tussendoor was men gedwongen om de productie lange tijd stil te leggen.

Door het buiten bedrijf stellen van de zagerij in 1964 verhuisden de werklieden en hun gezinnen naar elders, maar in de jaren negentig werd het dorp weer tot leven gewekt. Dat was voor het grootste deel te danken aan het succesverhaal van Nokia in Salo, dat de dichtstbijzijnde stad is. Nu heb ik gehoord dat het dorp zelfs het Beverly Hills van de westkust wordt genoemd. Dat is wel een beetje overdreven. Weliswaar zijn hier legio nieuwe huizen verrezen, het een nog protseriger dan het andere, met keurig geschoren gazons en privétennisbanen, maar er staan ook nog huizen die rijp zijn voor de sloop en er zijn zelfs nog barakken.

Voordat ik naar Vartsala verhuisde was ik hier geweest met opa en oma, die toen al in Turku woonden. Het blokhuthuis waarin ik nu woon is in de jaren 1910 gebouwd en heeft een keuken, twee kamers en een klein zolderkamertje. Het staat op een grondstuk van nog geen drie hectare aan de rand van een bos, een beetje aan de rand van het centrum van het dorp. Directe buren heb ik niet.

Ik heb het huisje geërfd van oma van moederskant, die er zelf nooit heeft gewoond. Zij en opa kochten het destijds bij een openbare verkoping. De gedachte daarachter was wellicht dat ze het als zomerhuis wilden gaan gebruiken. Ze stonden echter toe dat Arvi Malmberg, de voormalige eigenaar, er als huurder bleef wonen.

Voor haar dood gaf oma Arvi het levenslange woonrecht en hij werd bijna negentig jaar. Hij kon tot het einde toe nog zo goed voor zichzelf zorgen dat men hem niet in een bejaardentehuis kreeg. In de winter van 1986 werd de oude man vijf maanden na zijn dood gemummificeerd in het huisje aangetroffen.

De dorpelingen noemden hem Knopen-Arvi, maar voor mij was hij oom Arvi. Een paar keer per jaar gingen oma en ik bij hem langs. Op een bepaald moment werd het me duidelijk dat Arvi een pleegkind van de ouders van overgrootmoeder was en een jaar jonger dan oma.

Olof Malmberg, oma’s grootvader van moederskant, had als tuinman en haar grootmoeder Elin als kokkin op het landgoed Joensuu van de familie Armfelt gewerkt, waar ze ook op het terrein woonden. Tegenwoordig is het landgoed in het bezit van de bestuursvoorzitter van Sampo, Björn Wahlroos. Oma vertelde dat ze veel tijd bij haar grootouders had doorgebracht, zodat oma en Arvi elkaar van kindsbeen af blijkbaar heel goed hadden gekend.

De kinderen uit het dorp maakten duidelijk dat Knopen-Arvi, die een kluizenaarsleven leidde, als een soort dorpsgek werd beschouwd. Hij sprak eigenlijk met niemand en afgezien van opa, oma en mij kwam er waarschijnlijk verder niemand vrijwillig in zijn omheinde tuin. Ik was niet bang voor hem. Van de bezoeken aan oom Arvi in mijn kindertijd herinner ik me het paard het beste. Oom Arvi tilde me altijd op om de zijdezachte snuit te kunnen aaien. Later was het paard er niet meer.

Ik had het dorp Vartsala voor het laatst gezien in mei 1984 toen de appelbomen bloeiden. Die maakten de met bruinroodkleurige bijgebouwen omrande erven weelderig wit. Vogels kwinkeleerden op de takken van de loofbomen, de baai glansde blauw. Het was een mooi gezicht. Maar door de leegstaande huizen deed de plek spookachtig en onwerkelijk aan.

Velen vinden het huisje van Knopen-Arvi vast ook nogal armoedig. Elektriciteit is de enige luxe. De waterput is in de tuin, net als de wc naast de bruinrode werkplaats en de sauna. De plek heeft niettemin de haveloze sfeer van een voorbije wereld. De veranda is een en al glas met kleine vensters en het latwerk is kunstig gemaakt. Beide heb ik al een beetje gerepareerd; ik heb kit gehaald, waar de koolmezen gek op zijn, en gebroken vensters door hele vervangen. Als het nog iets warmer wordt, kan ik de verfkwast ter hand nemen.

Al met al is het oude blokhuthuis in goede staat: het dak lekt niet, de luchtcirculatie in de kruipruimte is voldoende en verder is het bouwwerk goed geventileerd. Dankzij het gebrek aan comfort is er in het huis, dat twintig jaar heeft leeggestaan, geen waterschade geweest waardoor constructies konden vermolmen.

Ik probeer in mijn levensonderhoud te voorzien met het maken van stenen afscheidingen en andere constructies voor tuinen en erven. Mijn werk vereist geen grote investeringen. Ik bind alleen een schop, een stootijzer en een waterpas op mijn fiets en rijd naar Salo, waar ik bij Olli Nieminen, de eigenaar van een zaak met huishoudelijke en elektrische apparatuur, mijn kruiwagen en mijn handlier mag stallen. De overige werktuigen, een duimstok, een winkelhaak, metseldraad en een rubberen hamer, neem ik mee in mijn rugzak. Van Nieminen mag ik zijn eindeloos opgelapte, met rode menievlekken overdekte Dyna met open laadbak lenen, waarvoor ik als tegenprestatie werkzaamheden voor hem verricht.

Met het minivrachtwagentje haal ik van de wegenbouwterreinen langs de autosnelweg Turku-Helsinki steenresten op die na het opblazen zijn overgebleven, een paar ton per keer. Rood graniet haal ik van de tunnel- en uitgravingsbouwterreinen van een paar jaar geleden in de buurt van Lohja. Grijs graniet haal ik bij dezelfde snelweg aan de rand van Turku, waar voor de afslag naar het nieuwe winkelcentrum Skanssi een rots opgeblazen moest worden.

Ik zoek plekken waar het graniet bij het opblazen in mooie platte stukken is gespleten. Dat vereist dat de richting van de sedimentaire jaarlagen in de juiste verhouding staat tot de in de rots geboorde gaten voor explosieven. De zwarte leisteen uit Tammisto’s groeve alleen is niet voldoende als materiaal. Klanten moeten kunnen kiezen uit verschillende kleurvarianten.

Mortel gebruik ik helemaal niet. Ik maak enkel vrije constructies, die droogstapelmuren worden genoemd. Ik vind ze mooi omdat ze er zo eenvoudig en natuurlijk uitzien. In plaats van met cement dat je in de winkel kunt kopen, wordt de stapelmuur bijeengehouden door een gratis constructiecomponent die onbeperkt voorhanden is, namelijk zwaartekracht.

Een vrij gestapelde droge muur weegt ongeveer duizend kilo per strekkende meter. Iedere steen rust op een onderliggende en tegen een naastliggende steen die hem op zijn plek houdt, en op de naad tussen de stenen wordt weer een steen gelegd. Zo krijg je een stevige constructie, waarin alle stenen elkaar uiteindelijk op hun plek houden. Aangezien er geen mortel is om de constructie onbuigzaam te maken, is die eindeloos bestand tegen beweging door vorst en is er ook geen massieve fundering nodig.

In Finland zijn er stapelmuren van honderden jaren oud langs de oprijlanen van landgoederen en rondom kerkhoven. Als je uit een dergelijke muur een losse steen pakt, kun je je voorstellen dat je na de bouwer van de muur de eerste persoon bent die de steen aanraakt. Tijdens de hongerjaren aan het eind van de negentiende eeuw liet ook menige eigenaar van een groot huis stenen muren aanleggen omdat de ambachtslieden die dergelijke muren maakten bereid waren om alleen voor een maaltijd te werken.

Ik factureer per strekkende meter. Het tarief dat ik hanteer bij het werk is in principe dus op stukloonbasis. Dit soort steenbouw kun je echter niet in stukloontempo verrichten. De zin van het werk zit hem in het stevige en oogstrelende eindresultaat. Dat bereik je niet door haastwerk.

In het dorp schijn ik al de Steenman genoemd te worden. Dat vind ik prima. Ik weet niet hoeveel er van zulke steenmannen als ik in Finland zijn. In ieder geval is dit een vakgebied dat gaandeweg uitsterft. In de bouw zijn technieken ontwikkeld waarbij een op een traditionele stapelmuur lijkende constructie snel en goedkoop gemaakt kan worden. Op de bouwplaatsen wordt in plaats van spierkracht machinekracht gebruikt om stenen te verplaatsen en te hijsen.

De muur wordt bij elkaar gehouden door mortel die je niet ziet in plaats van door overdacht stapelwerk, en de hele constructie rust op een onder de vorstgrens aangebracht fundament en een daarop gegoten sokkel. De bouwers van dergelijke muren zijn de slechtst betaalde werkkrachten in de bouw, de laagste kaste. Op die bouwterreinen hoor je geen woord Fins.

Alleen klanten met oud geld, die bereid zijn het veelvoudige te betalen voor handarbeid en voor een eindresultaat dat het uithoudt tot de komst van de volgende ijstijd, laten authentieke stapelmuren maken. Ik zal bij mijn werk mijn handen dus niet met mortel bevuilen. Het mengen van specie zal zich moeten beperken tot de reparatie van de uit elkaar gevallen bakoven in mijn huisje en tot de muur van blokken die ik voor de uitbouw van de montagehal van Olli Nieminen ga metselen als vergoeding voor het lenen van de auto en enkele andere spullen.

Als ik niet onderweg ben, ga ik verder met mijn onderzoek naar de gebeurtenissen in het begin van de vorige eeuw in het dorp van mijn grootouders en maak ik er een soort samenvatting van. De prikkel tot het onderzoek kreeg ik toen ik een kroniek had gelezen, die de gemeente Halikko twintig jaar geleden had laten maken en die gebaseerd was op interviews met bewoners en op dagboekaantekeningen die Joel Tammisto, een zagerijarbeider, vanaf 1903 had gemaakt. De kroniek, die in de vorm van een roman was gegoten, was moeilijk te lezen, vooral omdat de personen daarin het dialect van Halikko spraken. De dagboekaantekeningen van Joel Tammisto daarentegen waren indrukwekkend vanwege hun kernachtigheid. De man wekte mijn belangstelling ook omdat ik wist dat hij een goede vriend van mijn grootouders was geweest.

Toen ik nog bij het kachelbouwbedrijf in dienst was ben ik onder werktijd begonnen meer informatie over Joel Tammisto te zoeken, wanneer ik genoeg had van het versturen van verzoeken om offertes aan fabrikanten van materialen, het maken van constructietekeningen van haarden volgens de wensen van de klanten en het lezen van de weerzinwekkende internethumor van concurrenten, klanten en andere contacten.

Hier, in mijn nieuwe huis, heb ik boven mijn bureau met een punaise een kopie opgeprikt van de foto waarop mijn opa Sakari Salin en Joel Tammisto als jonge mannen voor een fiets staan, in zwart pak, wit overhemd en met een vilthoed op. Op een andere foto zit mijn oma van moederszijde, Saida Harjula, als klein meisje met vlechtjes en blote voeten op een stapel planken tussen vier witgeschorte vrouwen.

Ik ben intens nieuwsgierig om te weten wat voor mensen dat waren. Wat ze dachten en wat ze deden toen de tijd in brand vloog en met hete vlammen brandde, en de vonken, de kinderen van de vlammen, naar omhoog vlogen.

De zagerij wordt in werking gezet. Vandaag is het zover.

‘Ja,’ zegt de man, ‘zo is het.’

Hij zit in het Huis van de Arbeiders, dat wel een likje verf kan gebruiken, met achter hem een door Kustaa Vuorio gemaakt schilderij van een zwaan. Hij lijkt op een taaie, zich aan zijn wortels vastklampende boomstronk, die zich inleeft in de tijd dat het daar een drukte van jewelste was.

Hij kijkt naar oude foto’s en zegt lachend: ‘Kijk, dat is mijn vader Joel Tammisto met zijn hoed op halfzeven, samen met zijn ploeg van de zagerij. Geen lange man, en ook niet knap, maar een snelle op ieder gebied, niemand kon aan hem tippen. Of het nu ging om een langlaufwedstrijd of gedichtendeclamatie, hij viel altijd in de prijzen.’

Zo fabuleerde de jonge onderzoeker die halverwege de jaren 1980 was aangesteld om een kroniek van de gemeente Halikko te schrijven. Door haar literaire ambitie schijnt de jonge vrouw verdacht ver afgeraakt te zijn van wat de behoudende inwoners van deze kleine gemeente in Zuidwest-Finland in gedachten hadden bij het geven van de opdracht. Het gedachtegoed van de socialisten en de eigengereide literaire vrijheden die ze zich heeft veroorloofd, hebben een resultaat opgeleverd dat uiteindelijk zorgvuldig in de kelder van het gemeentehuis is opgeborgen. Mij interesseert de kroniek vooral wat betreft de delen die zijn gebaseerd op de dagboekaantekeningen van de revolutionair Joel Tammisto en op de interviews met de oude dorpsbewoners, waarvan de gemeentesecretaris ergens aan het eind van de jaren 1970 bandopnames had gemaakt.

‘Dus de zagerij zou opnieuw in gebruik worden genomen?’

De oude man kijkt door het grote raam naar buiten in de richting van de plankenopslagplaats, waar in goede tijden de stapels boomstammen tot aan de weg kwamen. Toen werden er in twee ploegen op een dag wel een paar duizend boomstammen gezaagd.

Nu zuigt een nukkige wind aan de door gras overwoekerde zandvlakte en raast koud over het verlaten terrein.

De gebouwen van de zagerij staan er nog, als krakende en bouwvallige overblijfselen van het verleden.

Vlakbij staan ook de woongebouwen, de twee verdiepingen tellende huurkazerne, die in het begin van de eeuw is gebouwd, en een in de jaren twintig haastig opgetrokken pand voor stakingsbrekers.

En op de rotsige, winderige Kukkulinnaheuvel staan drie huizen waarvan er twee in de volksmond ‘bolwerken’ worden genoemd, en de derde ‘Trekvogelnest’, naar de rondtrekkende houtarbeiders. Die waren zo gestoord dat ze zelfs in werktijd op de zagerij vochten.

Lager op de heuvel staat een oude school, die eigenlijk als gebedshuis was gebouwd. De ouderen herinneren zich nog levendig de energieke muziekuitvoering van de toenmalige cantor en mevrouw Runolinna, die ermee eindigde dat monteur Forsman, geïnspireerd door de vrijkerkelijken, per se wilde meezingen en zijn stoflongen daar ineens een stokje voor staken. De monteur stikte naast het harmonium, en hoewel dat muzikaal gezien geen verlies betekende, was mevrouw Runolinna daar zo ontdaan van dat ze het daarna niet meer aandurfde de geest van het arbeidersvolk met behulp van de muziek ontvankelijker te maken voor de Heer.

En eigenlijk had iedereen het al zwaar genoeg om naast de tienurige werkdag ook de zorg voor het gezin en de taken in de arbeidersvereniging te behappen. En om af en toe te kunnen oefenen voor skiwedstrijden en voor de rol van Petruchio in De getemde feeks, om te leren een saffie te roken en sterkedrank puur te drinken zonder het gezicht in een grimas te trekken, om visnetten uit te zetten en fuiken te lichten, om verliefd te worden en te scheiden. Ook kostte het moeite om moed te verzamelen om met de pet in de hand een voorschot te vragen aan de directeur.

Ja, ook het huis van de directeur staat nog overeind, weliswaar niet het houten landhuis van patroon Jakobsson, maar het na de oorlog nieuw opgetrokken gestuukte bouwwerk, midden in een mooie tuin. Of nou ja, mooi, vorig jaar heeft daar een kudde geiten huisgehouden en alle zeldzame bloemen, struiken en vruchtbomen, waarmee tuinman Englund zo veel eer had ingelegd, volkomen weggevreten. Er is geen spoor meer te vinden van de keurige zandpaden of de broeikas, waarin zelfs druiven rijpten. En de siervijver, waarvan het nut voor de mannen van de zagerij een raadsel bleef, is inmiddels een dichtgegroeide poel. Nee, van de oude luister is niets meer over.

‘Ik kan me de geuren en kleuren niet eens meer voorstellen,’ zegt de man naast het raam lachend, en hij haalt een herinnering op aan de zoon van Lindroos, die met een drankfles vol water langs de tuin liep – in de tijd van de drooglegging natuurlijk – met de bedoeling om de patroon te provoceren. Het zou leuk geweest zijn om diens gezicht te zien toen hij eerst een hele tijd had staan schreeuwen en daarna had moeten toegeven dat het verdomme water was!

Nee, er is niets meer van over, zelfs de geiten niet.

Maar de gebouwen staan er nog. En er zijn nog een paar mensen die het zich kunnen herinneren.

Onder anderen hij, die niet aan tuberculose of miltvuur, door een kogel of van ouderdom is overleden.

Hij, ‘een persoon met een goede reputatie die gewend is te werken’, zoals er in personeelsadvertenties stond. Zo’n zagerijwerknemer uit Finland, uit de kerkgemeente Halikko, uit het dorp Vartsala.

Gewend te werken, ja, om ‘reputatie’ moet hij schaterlachen; hij veegt de tranen uit zijn aan de vervolgoorlog overgehouden glazen oog en schudt zijn hoofd. Het hangt ervan af wat je met reputatie bedoelt; zijn eer, zijn burgerrechten en zijn werk zijn hem afgenomen, maar zijn reputatie is alleen maar gegroeid.

Jarenlang heeft hij, vergeten en veroordeeld tot de ouderdom, door deze verlaten dorpsstraten lopen drentelen en de heren vervloekt die schaamteloos een goede zagerij hebben opgegeven, die op schandelijke wijze hebben laten stilvallen.

En hij zou werk dat er weer was niet aanpakken? Als dat het jaren geleden vastgeroeste geraamte van de zagerij weer zou laten piepen?

1903

De zagerij werd in werking gesteld op 7 Januari en ik reed de hele winter met een kruiwagen. Voor een 10-urige werkdag kregen we 2,25 penni loon.

De coöperatieve winkel van Halikko opende op 7 februari.

De zagerij werd op 3 april stilgezet en op de 20e weer in bedrijf gesteld.

Op 13 april kwam het eerste stoomschip.

Op 28 juni was ik in Paimio op het volksfeest.

Sakari Salin trouwde op 3 augustus.

Op 4 augustus vertrok Vihtori Salin naar Amerika.

Van 17-20 augustus in Forssa vergadering waar de arbeiderspartij de naam Sociaaldemocratische partij van Finland aanneemt en 11 kortetermijndoelen stelt 13 september zagerij stilgezet.

4 oktober ging ik naar Mariehamn.

6 oktober overschreed de motorlocomotief van de firma Siemens de 200 km per uur

10 december wonnen Pierre en Marie Curie de Nobelprijs voor Natuurkunde

17 december vlogen de gebroeders Orville en Wilbur Wright voor het eerst met een motorvliegtuig. Het toestel woog 238 kg en de motor had een vermogen van 12 pk.

5 personen waren getuige van de vlucht.