Pascal Mercier

Nachttrein naar Lissabon

WERELDBIBLIOTHEEK • AMSTERDAM

Deze uitgave is mede tot stand gekomen dankzij ondersteuning van de Zwitserse cultuurstichting PRO HELVETIA

Uit het Duits vertaald door Gerda Meijerink

Omslagontwerp Volken Beck

Coverdesign by Peter Hassiepen

© Carl Hanser Verlag, München Wien 2004

Oorspronkelijke titel Nachtzug nach Lissabon

© 2004 Carl Hanser Verlag, München/Wenen

© 2006 Nederlandse vertaling Gerda Meijerink en

Uitgeverij Wereldbibliotheek bv

Johannes Vermeerstraat 63

1071 DN Amsterdam

www.wereldbibliotheek.nl

ISBN 978 90 284 2380 0

Nuestras vidas son los ríos

que van a dar en la mar,

qu’es el morir

– JORGE MANRIQUE

Nous sommes tous de lopins et d’une contexture si informe et diverse, que chaque piece, chaque momant, faict son jeu. Et se trouve autant de difference de nous à nous mesmes, que de nous à autruy.

Wij bestaan allen slechts uit bontgevlekte flarden die zo los met elkaar zijn verbonden dat elk ervan voortdurend fladdert zoals hij wil; daarom bestaan er evenzovele verschillen tussen ons en onszelf als tussen ons en de anderen.

– Michel de Montaigne, Essays

Cada um de nós é vários, é muitos, é uma prolixidade de si mesmos. Por isso aquele que despreza o ambiente não é o mesmo que dele se alegra ou padece. Na vasta colónia do nosso ser há gente de muitas espécies, pensando e sentindo diferentemente.

Ieder van ons is verschillende, is vele, is een overmaat aan zelven. Daarom is wie de omgeving veracht niet dezelfde als wie er plezier aan beleeft of eronder lijdt. In de uitgestrekte kolonie van ons zijn bestaan mensen van allerlei aard die op uiteenlopende wijze denken en voelen.

– Fernando Pessoa, Het boek der rusteloosheid

DEEL 1

Het vertrek

      1

De dag waarna in het leven van Raimund Gregorius niets meer zou zijn als ervoor, begon als talloze andere dagen. Hij kwam om kwart voor acht van de Bundesterrasse en liep de Kirchenfeldbrücke op die van het stadscentrum naar het gymnasium leidt. Dat deed hij elke werkdag als er school was en het was altijd kwart voor acht. Toen de brug een keer was afgesloten maakte hij even later tijdens de Griekse les een vergissing. Dat was nooit eerder voorgekomen en het kwam daarna ook niet meer voor. De hele school sprak dagenlang alleen over die vergissing. Hoe langer de discussie erover aanhield des te talrijker werden degenen die ervan overtuigd waren dat ze de leraar verkeerd hadden verstaan. Ten slotte kreeg die overtuiging ook bij de leerlingen die erbij waren geweest de overhand. Het was domweg ondenkbaar dat Mundus, zoals iedereen hem noemde, in het Grieks, het Latijn of het Hebreeuws een vergissing maakte.

      Gregorius keek recht voor zich uit naar de spitse torens van het Historisch Museum van de stad Bern, keek naar boven naar de Gurten en naar beneden naar de Aare met haar gletsjergroene water. Een stormachtige wind dreef laaghangende wolken over hem heen, trok aan zijn paraplu en sloeg de regen in zijn gezicht. Nu zag hij midden op de brug de vrouw staan. Ze leunde met haar ellebogen op de brugleuning en las in de stromende regen iets wat eruitzag als een brief. Ze moest het papier met beide handen vasthouden. Toen Gregorius dichterbij kwam, verfrommelde ze plotseling het papier, maakte er een prop van en gooide die met een heftig gebaar van zich af. Onwillekeurig was Gregorius sneller gaan lopen en hij was nu nog maar een paar stappen van haar verwijderd. Hij zag de woede in haar bleke, door de regen nat geworden gezicht. Het was geen woede die zich in luide woorden zou kunnen ontladen om vervolgens weg te ebben. Het was een verbeten, naar binnen gerichte woede die al heel lang in haar moest hebben liggen sluimeren. Nu stak de vrouw haar armen over de leuning en haar hielen gleden uit haar schoenen. Zo meteen springt ze. Gregorius liet zijn paraplu over aan een windstoot die hem over de brugleuning woei, gooide zijn tas met schoolschriften op de grond en stiet luid een reeks vloeken uit die niet tot zijn gebruikelijke vocabulaire behoorden. De tas ging open en de schriften gleden op het natte asfalt. De vrouw draaide zich om. Enkele ogenblikken keek ze onbeweeglijk toe hoe de schriften in het water donker kleurden. Toen haalde ze een viltstift uit haar jaszak, deed twee stappen, boog zich voorover naar Gregorius en schreef een reeks getallen op zijn voorhoofd.

            ‘Neemt u me niet kwalijk,’ zei ze in het Frans, buiten adem en met een buitenlands accent, ‘maar ik mag dit telefoonnummer niet vergeten en ik heb geen papier bij me.’

      Toen keek ze naar haar handen alsof ze die voor de eerste keer zag.

      ‘Ik had natuurlijk ook…’ En nu schreef ze, tussen Gregorius’ voorhoofd en haar hand heen en weer kijkend, het nummer op de rug van haar hand. ‘Ik… ik wilde het niet onthouden, ik wilde alles vergeten, maar toen ik die brief zag vallen… Ik moet het vasthouden.’

      De regen op zijn dikke brillenglazen vertroebelde Gregorius’ zicht, hij tastte onhandig naar de natte schriften. Opnieuw, zo kwam het hem voor, gleed de punt van de viltstift over zijn voorhoofd. Maar toen merkte hij dat het dit keer de vinger van de vrouw was die met een zakdoek de getallen probeerde af te vegen.

      ‘Het is erg opdringerig, dat weet ik…’ en nu begon ze Gregorius te helpen met het vergaren van de schriften. Hij raakte haar hand aan en per ongeluk haar knie en toen ze allebei het laatste schrift wilden pakken, stootten ze hun hoofd tegen elkaar.

      ‘Dank u wel,’ zei hij toen ze tegenover elkaar stonden. Hij wees naar haar hoofd. ‘Doet het pijn?’

      Afwezig, haar ogen neergeslagen, schudde ze haar hoofd. De regen kletterde op haar haar en liep over haar gezicht.

      ‘Mag ik een eindje met u meelopen?’

      ‘Eh… ja, natuurlijk,’ stamelde Gregorius.

      Zwijgend liepen ze samen naar het einde van de brug en verder in de richting van de school. Zijn tijdgevoel zei Gregorius dat het al over achten was en dat het eerste uur al was begonnen. Hoe ver was ‘een eindje’? De vrouw had zich aangepast aan zijn tempo en sjokte naast hem voort alsof het de hele dag zo verder zou gaan. Ze had de brede kraag van haar jas zo hoog opgeslagen dat Gregorius van opzij alleen haar voorhoofd kon zien.

      ‘Ik moet daarheen, naar het gymnasium,’ zei hij en stond stil. ‘Ik ben leraar.’

      ‘Kan ik meekomen?’ vroeg ze zachtjes.

      Gregorius aarzelde en wreef met zijn mouw over zijn natte bril. ‘Het is in elk geval droog daar,’ zei hij ten slotte.

      Ze liepen de stoep op, Gregorius hield de deur voor haar open en toen stonden ze in de hal die bijzonder leeg en stil leek nu de lessen waren begonnen. Hun jassen dropen.

      ‘Wacht u hier maar even,’ zei Gregorius en hij ging naar het toilet om een handdoek te halen.

      Voor de spiegel maakte hij zijn bril droog en veegde zijn gezicht af. De getallen op zijn voorhoofd waren nog steeds zichtbaar. Hij hield een punt van de handdoek onder het warme water en wilde ze juist wegvegen toen hij midden in de beweging verstarde. Dat was het moment dat alles besliste, dacht hij, toen hij het incident uren later terugriep in zijn herinnering. Opeens was het hem namelijk duidelijk dat hij het spoor van zijn ontmoeting met de raadselachtige vrouw helemaal niet wilde uitwissen.

      Hij stelde zich voor hoe hij straks met een telefoonnummer op zijn voorhoofd voor de klas zou staan, hij, Mundus, de meest betrouwbare en berekenbare persoon in dit gebouw en vermoedelijk in de hele geschiedenis van de school, sinds meer dan dertig jaar hier werkzaam, zonder smet of blaam wat zijn beroepsuitoefening betrof, een hoeksteen van het instituut, een beetje saai misschien maar hooggeacht en zelfs op de universiteit gevreesd om zijn indrukwekkende kennis van de oude talen, liefdevol bespot door zijn leerlingen, waarvan elke nieuwe lichting hem op de proef stelde door hem midden in de nacht te bellen en hem om uitleg van een duistere passage van een oude tekst te vragen, alleen maar om hem elke keer uit het hoofd een even droge als uitputtende uiteenzetting te horen geven, inclusief een kritisch commentaar op mogelijke andere opvattingen, alles zonder enige aarzeling en met een rust voorgedragen waarin niets van irritatie over de verstoring van zijn nachtrust te bespeuren viel – Mundus dus, een man met een onmogelijk ouderwetse, bijna middeleeuwse voornaam die wel afgekort móést worden en niet anders dan zo afgekort kón worden, een afkorting die bovendien het wezen van de man belichtte zoals geen ander woord dat had gekund, want wat hij als taalkundige met zich meedroeg was niet minder dan de hele wereld, of beter gezegd: van verscheidene werelden, want hij had naast alle Latijnse en Griekse teksten ook alle Hebreeuwse in zijn hoofd, waarmee hij al menig in het Oude Testament gespecialiseerde hoogleraar versteld had doen staan. Als jullie een ware geleerde willen zien, placht de rector te zeggen als hij hem voorstelde aan een nieuwe klas: hier is hij.

      En die geleerde, dacht Gregorius nu, die gortdroge man, de enige die alleen uit dode woorden leek te bestaan en die door collega’s die jaloers waren op zijn populariteit hatelijk de Papyrus werd genoemd – die geleerde zou met een telefoonnummer de klas binnengaan dat een wanhopige, blijkbaar tussen woede en liefde heen en weer geslingerde vrouw op zijn voorhoofd had geschreven, een vrouw in een rode leren jas en met een betoverend zachte, zuidelijke tongval die als een eindeloos gerekt fluisteren klonk en een medeplichtige van je maakte alleen al door ernaar te luisteren.

      Toen Gregorius haar de handdoek aanreikte, klemde de vrouw een kam tussen haar tanden en wreef met de doek haar lange zwarte haar droog dat in de kraag van de jas lag als in een schaal. De conciërge kwam de hal in en keek, toen hij Gregorius zag, verbaasd naar de klok boven de uitgang en daarna op zijn horloge. Gregorius knikte hem toe zoals hij altijd deed. Een leerlinge liep gehaast langs, draaide zich al lopend twee keer om en liep door.

      ‘Ik geef boven les,’ zei Gregorius tegen de vrouw en hij wees door het raam naar boven, naar een ander deel van het gebouw. Seconden gingen voorbij. Hij voelde zijn hartslag. ‘Wilt u meekomen?’

      Gregorius kon later niet geloven dat hij dat werkelijk had gezegd; maar het moest wel zo zijn geweest want opeens liepen ze naast elkaar naar het lokaal, hij hoorde het piepen van zijn rubberzolen op het linoleum en het klikken van de korte laarsjes van de vrouw.

      ‘Wat is uw moedertaal?’ had hij eerder al gevraagd.

      ‘Português,’ had ze geantwoord.

      De o, die ze tot zijn verrassing uitsprak als oe, de stijgende, merkwaardig gecomprimeerde helderheid van de ê en het zachte sj aan het eind voegden zich voor hem samen tot een melodie die veel langer klonk dan ze in werkelijkheid was en die hij het liefst de hele dag had gehoord.

      ‘Wacht even,’ zei hij nu, haalde een notitieboekje uit zijn zak en scheurde er een bladzijde uit. ‘Voor het nummer.’

      Hij had zijn hand al op de deurklink toen hij haar verzocht het woord van daarnet nog een keer te zeggen. Ze herhaalde het en toen zag hij haar voor het eerst glimlachen.

      Het geroezemoes hield terstond op toen ze het lokaal betraden. Een stilte die één en al stomme verbazing was, vulde het vertrek. Gregorius herinnerde het zich later precies: hij had genoten van die verraste stilte, dat sprakeloze ongeloof dat uit elk van de gezichten sprak, en hij had ook genoten van zijn vreugde over het feit dat hij in staat was geweest het op een manier te ondergaan die hij niet van zichzelf had verwacht.

      Wat krijgen we nou? Die vraag sprak uit elke van de ruim twintig blikken die op het merkwaardige paar bij de deur gericht waren, op Mundus, die met zijn natte kale hoofd en zijn van de regen donker geworden jas naast een provisorisch gekamde vrouw met een bleek gezicht stond.

      ‘Daar misschien?’ zei Gregorius tegen de vrouw, en hij wees naar een lege stoel achter in de klas. Toen liep hij naar voren, groette zoals gebruikelijk en ging achter zijn lessenaar zitten. Hij had geen idee wat hij ter verklaring moest zeggen en dus liet hij gewoon de tekst vertalen waar ze al mee bezig waren. De vertalingen kwamen aarzelend en hij ving heel wat nieuwsgierige blikken op. Ook verwarde blikken waren erbij, want hij – hij, Mundus, die elke fout zelfs slapend herkende – liet hele reeksen fouten, halfslachtige oplossingen en onbeholpen zinnen passeren.

      Hij slaagde erin te doen alsof hij niet naar de vrouw keek. En toch zag hij haar voortdurend, hij zag de vochtige haarslierten die ze uit haar gezicht streek, haar witte handen, die verkrampt in elkaar lagen, haar afwezige, verloren blik die op het raam was gericht. Eén keer haalde ze de viltstift uit haar zak en schreef het telefoonnummer op het papiertje. Toen leunde ze weer achterover en leek nauwelijks te beseffen waar ze was.

      Het was een onmogelijke situatie en Gregorius keek steels op zijn horloge: nog tien minuten tot de pauze. Toen stond de vrouw op en liep zachtjes naar de deur. In de deuropening draaide ze zich naar hem om en legde een vinger op haar lippen. Hij knikte, en met een glimlach herhaalde ze het gebaar. Toen viel de deur met een zachte klik achter haar dicht.

      Vanaf dat moment hoorde Gregorius niets meer van wat de leerlingen zeiden. Hij had een gevoel alsof hij helemaal alleen was en omringd door een verdovende stilte. Op een bepaald moment stond hij voor het raam en volgde met zijn blik de rode gestalte van de vrouw tot ze om een hoek was verdwenen. Hij voelde de inspanning in hem nazinderen die het hem had gekost haar niet achterna te lopen. Telkens weer zag hij de vinger op haar lippen, die zo veel kon betekenen: ik wil niet storen, en: het blijft ons geheim, maar ook: laat me nu gaan, er kan geen voortzetting zijn.

      Toen de bel ging voor de pauze bleef hij voor het raam staan. Achter hem verlieten de leerlingen ongewoon rustig het lokaal. Later ging ook hij naar buiten, verliet het gebouw door de achteruitgang en ging aan de overkant van de straat in de streekbibliotheek zitten, waar niemand hem zou zoeken.

      Voor het tweede deel van het blokuur was hij zoals altijd stipt op tijd. Hij had de getallen van zijn voorhoofd geveegd, ze na een kleine aarzeling in zijn notitieboekje vastgelegd en toen zijn dunne krans grijs haar drooggemaakt. Alleen de vochtige kringen op zijn jasje en zijn broek verraadden nog dat er iets ongebruikelijks was gebeurd. Nu haalde hij de stapel natte schriften uit zijn aktetas.

      ‘Een ongelukje,’ zei hij kort. ‘Ik ben gestruikeld, en toen zijn ze eruit gegleden, in de regen. De correcties zijn misschien toch nog te lezen, anders moeten jullie met conjecturen werken.’

      Zo kenden ze hem, een hoorbare opluchting ging door het lokaal. Af en toe ving hij nog een nieuwsgierige blik op en ook lag bij sommige leerlingen nog een zweem van verlegenheid in hun stem. Verder was het als altijd. Hij schreef de meest frequente fouten op het bord. Daarna liet hij de leerlingen voor zichzelf werken.

      Kon je wat in het daaropvolgende kwartier met hem gebeurde, een beslissing noemen? Gregorius zou die vraag later telkens weer aan zichzelf stellen, en nooit was hij er zeker van. Maar als het geen beslissing was – wat was het dan?

      Het begon ermee dat hij de in hun schriften turende, voorovergebogen zittende leerlingen opeens bekeek alsof hij ze voor de eerste keer zag.

      Lucien von Graffenried, die bij het jaarlijkse schaaktoernooi in de aula, waarbij Gregorius simultaan tegen een tiental leerlingen speelde, heimelijk een stuk had verplaatst. Na de zetten aan de andere borden had Gregorius weer tegenover hem gestaan. Hij merkte het meteen. Rustig keek hij hem aan. Er verscheen een vuurrode blos op Luciens gezicht. ‘Zoiets heb jij echt niet nodig,’ zei Gregorius, en toen zorgde hij ervoor dat de partij in remise eindigde.

      Sarah Winter, die om twee uur ’s nachts op zijn stoep had gestaan omdat ze niet wist wat ze aanmoest met haar zwangerschap. Hij had thee gezet en geluisterd, verder niets. ‘Ik ben zo blij dat ik uw raad heb opgevolgd,’ zei ze een week later. ‘Het zou veel te vroeg zijn geweest voor een kind.’

      Beatrice Lüscher, met haar regelmatige, haarscherpe handschrift, die onder de druk van haar altijd perfecte prestaties beangstigend snel oud werd. René Zingg, wiens cijfers altijd het laagst waren.

      En natuurlijk Natalie Rubin. Een meisje dat niet erg toeschietelijk was en een beetje op een hofdame uit vergane tijden leek, onbenaderbaar, bewonderd en gevreesd wegens haar scherpe tong. Afgelopen week was ze opgestaan nadat de bel voor de pauze was gegaan, had zich uitgerekt als iemand die zich behaaglijk voelt in haar lijf en had uit de zak van haar rok een snoepje gehaald. Op weg naar de deur haalde ze het papiertje eraf en toen ze langs hem liep bracht ze het naar haar mond. Juist toen het haar lippen beroerde, onderbrak ze de beweging, draaide zich naar hem om, stak hem het knalrode snoepje toe en vroeg: ‘Wilt u?’ Geamuseerd over zijn verblufte gezicht had ze haar zeldzaam hoge lachje gelachen en ervoor gezorgd dat haar hand de zijne raakte.

      Gregorius ging ze allemaal langs. Eerst leek het alsof hij alleen een tussenbalans opmaakte van zijn gevoelens voor hen. Maar in het midden van de rijen banken aangekomen merkte hij dat hij steeds vaker dacht: Wat hebben ze nog veel leven vóór zich; wat ligt hun toekomst nog open; wat kan er nog allemaal met hen gebeuren; wat kunnen ze nog allemaal beleven!

      Português. Hij hoorde de melodie en zag het gezicht van de vrouw, hoe ze met gesloten ogen was opgedoken van achter de handdoek waarmee ze haar haar had drooggemaakt, wit als albast. Een laatste maal gleed zijn blik over de hoofden van de leerlingen. Toen stond hij langzaam op, liep naar de deur, waar hij zijn klamme jas van de haak nam, en verdween zonder zich nog één keer om te draaien uit het klaslokaal.

      Zijn aktetas met de boeken die hem een leven lang hadden vergezeld, was op de lessenaar achtergebleven. Boven aan de trap stond hij even stil en dacht aan hoe hij de boeken om de paar jaar opnieuw had laten inbinden, altijd in dezelfde zaak, waar ze lachten om de beduimelde, slap geworden bladzijden die bijna aanvoelden als vloeipapier. Zolang de tas op de lessenaar lag zouden de leerlingen aannemen dat hij terugkwam. Maar dat was niet de reden waarom hij de boeken had laten liggen en waarom hij nu de verleiding weerstond ze alsnog te gaan halen. Als hij nu wegging, moest hij ook bij die boeken weggaan. Dat voelde hij met grote duidelijkheid, zelfs al had hij op dat moment, op weg naar de uitgang, geen idee wat het eigenlijk betekende: weggaan.

      In de hal viel zijn oog op het plasje water dat zich had gevormd toen de vrouw in haar druipende jas had staan wachten tot hij terugkwam van het toilet. Het was het spoor van een bezoekster uit een andere, verre wereld en Gregorius keek ernaar met een aandacht die hij anders alleen voor archeologische vondsten placht te hebben. Pas toen hij de conciërge aan hoorde komen sloffen, rukte hij zich los en verliet snel het gebouw.

      Zonder zich om te draaien liep hij naar een hoek van de straat van waaruit hij ongezien een blik terug kon werpen. Met een schok, heel anders dan hij van zichzelf had verwacht, drong het tot hem door hoezeer hij dat gebouw en alles waar het voor stond liefhad en hoezeer hij het zou missen. Hij rekende na: tweeënveertig jaar geleden had hij het op vijftienjarige leeftijd als gymnasiast voor het eerst betreden, vol verwachting en toch niet zonder schroom. Vier jaar later had hij het met het diploma in de hand weer verlaten, alleen om nog weer vier jaar later terug te komen als vervanger van een verongelukte leraar Grieks, de man die destijds de klassieke wereld voor hem had ontsloten. De nog studerende vervanger was een altijd doorstuderende permanente vervanger geworden, die al drieëndertig was toen hij eindelijk afstudeerde.

      Dat had hij alleen gedaan omdat Florence, zijn vrouw, erop had aangedrongen. Aan promoveren had hij nooit gedacht; als iemand hem ernaar vroeg, lachte hij alleen. Op zulke dingen kwam het niet aan. Waar het op aankwam was iets heel simpels: de oude tekst tot in elk detail, elk grammaticaal en stilistisch detail te kennen, en te weten wat de geschiedenis van elke uitdrukking was. Met andere woorden: goed te zijn. Dat was geen bescheidenheid – met de eisen die hij aan zichzelf stelde was hij zelfs uitgesproken onbescheiden. Ook was het geen rare tic of een vreemd soort ijdelheid. Het was, had hij later weleens gedacht, een stille woede geweest die gericht was op een wereld vol gewichtigdoenerij, een onbuigzame trots waarmee hij zich wilde wreken op de wereld van de opscheppers waaronder zijn vader zijn hele leven lang had geleden omdat hij het niet verder had geschopt dan suppoost in een museum. Dat de andere studenten, die veel minder konden dan hij – belachelijk weinig om de waarheid te zeggen –, afstudeerden en een vaste aanstelling kregen: het was alsof dat bij de anderen hoorde, bij een ondraaglijk oppervlakkige wereld met maatstaven waarvoor hij alleen maar minachting voelde. Op school zouden ze nooit op het idee zijn gekomen hem te ontslaan en door iemand te vervangen die wel volledig bevoegd was. De rector, zelf classicus, wist hoe goed Gregorius was – veel beter dan hij zelf – en hij wist ook dat onder de leerlingen een opstand zou zijn uitgebroken. Het schriftelijk examen dat hij moest afleggen toen hij eindelijk afstudeerde, vond Gregorius een lachertje en hij leverde het in de helft van de tijd die ervoor stond in. Hij had het Florence altijd een beetje kwalijk genomen dat ze hem ertoe had overgehaald zijn verzet op te geven.

      Gregorius draaide zich om en liep langzaam in de richting van de Kirchenfeldbrücke. Toen de brug in zicht kwam had hij het vreemde, even verontrustende als bevrijdende gevoel dat hij op het punt stond zijn leven op zevenenvijftigjarige leeftijd voor het eerst in eigen hand te nemen.

      2

Op de plek waar de vrouw in de stromende regen de brief had staan lezen stond hij stil en keek naar beneden. Voor het eerst besefte hij hoe diep je zou vallen. Had ze werkelijk willen springen? Of was het alleen maar zijn voorbarige angst geweest die voortkwam uit het feit dat ook de broer van Florence van een brug was gesprongen? Behalve dat Portugees haar moedertaal was, wist hij niets van de vrouw. Niet eens haar naam kende hij. Natuurlijk was het onzinnig van hier bovenaf de verfrommelde brief te willen zien liggen. Toch tuurde hij naar beneden met ogen die van inspanning begonnen te tranen. Was die donkere punt daar zijn paraplu? Hij tastte in de zak van zijn colbert om zich ervan te vergewissen dat hij het notitieboekje bij zich had met daarin het telefoonnummer dat de naamloze Portugese op zijn voorhoofd had geschreven. Toen liep hij naar het einde van de brug, onzeker over de richting die hij in zou slaan. Hij stond op het punt weg te lopen uit het leven dat hij tot dusver had geleid. Kon iemand die zoiets van plan was wel gewoon naar huis gaan?

      Zijn blik viel op hotel Bellevue, het oudste en deftigste hotel van de stad. Duizenden keren was hij erlangs gelopen zonder er ooit naar binnen te gaan. Elke keer had hij gevoeld dat het hotel er was en hij bedacht nu dat het voor hem op een ongrijpbare manier belangrijk was geweest dat het er was; het zou hem onaangenaam hebben getroffen als hij had gehoord dat het hotel zou worden afgebroken of zou ophouden een hotel – of zelfs maar: dit hotel – te zijn. Maar het zou nooit bij hem zijn opgekomen dat hij, Mundus, er iets te zoeken had. Aarzelend liep hij nu naar de ingang. Er stopte een Bentley, de chauffeur stapte uit en ging naar binnen. Toen Gregorius hem volgde deed hij dat met het gevoel iets te doen wat heel erg revolutionair en eigenlijk verboden was.

      De foyer met de koepel van gekleurd glas lag er verlaten bij en het tapijt absorbeerde elk geluid. Gregorius was blij dat het niet meer regende en dat zijn jas niet droop. Met zijn zware, vormloze schoenen liep hij door naar de eetzaal. Van de tafeltjes die voor het ontbijt waren gedekt, waren er maar twee bezet. De zachte klanken van een divertimento van Mozart maakten de indruk dat je je op een plek bevond die ver verwijderd was van alles wat luid, lelijk en opdringerig was. Gregorius trok zijn jas uit en ging aan een tafeltje bij het raam zitten. Nee, zei hij tegen de ober in een lichtbeige jasje, hij was geen gast van het hotel. Hij merkte hoe hij werd opgenomen: de grove coltrui onder het versleten colbertje met de leren stukken op de ellebogen, de uitgezakte corduroy broek, de povere krans haar rond zijn grote kale hoofd, de grijze baard met hier en daar witte plukken, waardoor hij er een beetje onverzorgd uitzag. Toen de ober de bestelling had opgenomen ging Gregorius met ongecontroleerde bewegingen na of hij wel genoeg geld bij zich had. Toen zette hij zijn ellebogen op het gesteven tafellaken en keek naar de brug.

      Het was onzinnig te hopen dat ze daar nog een keer zou opduiken. Ze was over de brug teruggelopen en daarna in de oude binnenstad verdwenen. Hij zag haar voor zich: hoe ze achter in het klaslokaal had gezeten en met afwezige blik uit het raam had gestaard. Hij zag hoe ze haar bleke handen verkrampt samenvouwde. En opnieuw zag hij hoe haar albasten gezicht van achter de handdoek opdook, doodmoe en kwetsbaar. Português. Aarzelend haalde hij het notitieboekje uit zijn zak en bekeek het telefoonnummer. De ober kwam met het ontbijt en zette zilveren kannetjes op tafel. Gregorius liet de koffie koud worden. Eén keer stond hij op en liep naar de telefoon. Halverwege keerde hij om en ging terug naar het tafeltje. Hij rekende het onaangeroerde ontbijt af en verliet het hotel.

      Het was jaren geleden dat hij in de Spaanse boekhandel op de Hirschengraben was geweest. Vroeger had hij daar af en toe een boek voor Florence afgehaald dat ze nodig had voor haar dissertatie over Johannes van het Kruis. In de bus had hij het weleens doorgebladerd, maar thuis had hij de boeken nooit aangeraakt. Spaans – dat was haar domein. Het was als Latijn en toch heel anders dan Latijn, en dat stoorde hem. Hij had er een hekel aan dat woorden waarin het Latijn zo aanwezig was, uit de mond kwamen van tijdgenoten – op straat, in de supermarkt, in cafés. Dat ze gebruikt werden om Coca-Cola te bestellen, te onderhandelen en te vloeken. Hij kon de gedachte moeilijk verdragen en als dat idee zich aan hem opdrong, verdreef hij het snel en heftig. Natuurlijk, ook de Romeinen hadden onderhandeld en gevloekt. Maar dat was iets anders. Hij hield van Latijnse zinnen omdat ze de rust in zich borgen van alles wat verleden tijd was geworden. Omdat die zinnen je niet dwongen er iets over te zeggen. Omdat ze taal waren die aan al het gepraat voorbij was. En omdat ze in hun onveranderbaarheid mooi waren. Dode talen – mensen die er op die manier over spraken hadden geen idee, werkelijk geen idee, en Gregorius kon hard en onbuigzaam zijn in zijn minachting voor dat soort mensen. Als Florence aan de telefoon Spaans sprak, deed hij de deur dicht. Dat kwetste haar, en hij kon het haar niet uitleggen.

      In de boekhandel rook het heerlijk naar oud leer en stof. De eigenaar, een man van middelbare leeftijd met een legendarische kennis van de Romaanse talen, was bezig in het achterste deel van de winkel. Voorin was niemand, op een jonge vrouw na, blijkbaar een studente. Ze zat in een hoekje naast een tafel en las in een dun boekje met een vergeeld omslag. Gregorius was liever alleen geweest. Het gevoel dat hij hier alleen maar was omdat hij de melodie van een Portugees woord niet uit zijn hoofd kreeg en misschien ook omdat hij niet had geweten waar hij anders heen had moeten gaan, was zonder getuigen gemakkelijker te verdragen geweest. Hij liep langs de kasten met boeken zonder iets te zien. Af en toe zette hij zijn bril wat hoger om op een hoge plank een titel beter te kunnen lezen; maar zodra hij hem had gelezen, was hij hem alweer vergeten. Zoals zo vaak was hij met zijn gedachten alleen, en zijn geest was naar buiten toe verzegeld.

      Toen de deur openging draaide hij zich snel om en aan zijn teleurstelling dat het alleen maar de postbode was, merkte hij dat hij tegen zijn voornemens in en in strijd met elk gezond verstand toch op de Portugese had gewacht. Nu sloeg de studente het boek dicht en stond op. Maar in plaats van het bij de andere boeken op de tafel te leggen, bleef ze staan, ze liet haar blik steeds opnieuw over het grijze omslag glijden, streek er met haar hand overheen, en pas nadat er nog een aantal seconden waren verstreken legde ze het boek op de tafel, zo zachtjes en voorzichtig alsof het door een harde aanraking tot stof zou vervallen. Heel even bleef ze daarna bij de tafel staan en het leek alsof ze misschien op een andere gedachte zou komen en het boek toch zou kopen. Toen liep ze de winkel uit, haar handen diep in haar jaszakken en met gebogen hoofd. Gregorius pakte het boek op en las: Amadeu Inácio de Almeida Prado, Um ourives das palavras, Lissabon 1975.

      De boekhandelaar was gekomen, wierp nu een blik op het boek en sprak de titel uit. Gregorius hoorde alleen een reeks sisklanken; de ingeslikte, nauwelijks hoorbare medeklinkers leken niet meer dan een uitvlucht te zijn teneinde de ruisende sj-klank telkens opnieuw te kunnen herhalen.

      ‘Spreekt u Portugees?’

      Gregorius schudde zijn hoofd.

      ‘Een goudsmid van woorden, betekent dat. Is dat geen mooie titel?’

      ‘Stil en elegant. Als mat zilver. Wilt u hem nog een keer zeggen in het Portugees?’

      De boekhandelaar herhaalde de woorden. Behalve van de woorden zelf kon je horen hoe hij genoot van hun fluwelen klank. Gregorius sloeg het boek open en bladerde tot de tekst begon. Hij stak het de man toe, die hem een verbaasde en waarderende blik toewierp en begon voor te lezen. Gregorius deed zijn ogen dicht terwijl hij luisterde. Na een paar zinnen stopte de man met voorlezen.

      ‘Zal ik het vertalen?’

      Gregorius knikte. En toen hoorde hij de zinnen die een verdovend effect op hem hadden omdat ze klonken alsof ze enkel en alleen voor hem waren geschreven, en niet alleen voor hem, maar voor hem op deze ochtend die alles had veranderd.

Van de duizenden ervaringen die wij opdoen, brengen we er hoogstens één ter sprake, en dan ook die ene alleen maar toevallig en zonder de zorgvuldigheid die de ervaring verdient. Tussen al die verzwegen ervaringen zitten diegene verborgen die ons leven ongemerkt zijn vorm, zijn kleur en zijn melodie geven. Wanneer we ons, als archeologen van de ziel, over die schatten buigen, ontdekken we hoe verwarrend ze zijn. Het onderwerp van onze beschouwing weigert stil te staan, de woorden glijden af op wat we beleefd hebben en uiteindelijk staan louter tegenstrijdigheden op papier. Lang heb ik geloofd dat dat een tekortkoming was, iets wat overwonnen moest worden. Tegenwoordig denk ik dat het anders in elkaar steekt: dat de erkenning van de verwarring de koninklijke weg is naar het begrijpen van die vertrouwde en toch raadselachtige ervaringen. Dat klinkt vreemd, ja eigenlijk absurd, dat weet ik. Maar sinds ik de zaak zo zie, heb ik het gevoel voor de eerste keer wakker en levend te zijn.

‘Dit is de inleiding,’ zei de boekhandelaar en hij begon te bladeren. ‘En hier, schijnt het, begint hij alinea na alinea te graven naar al die verborgen ervaringen. Zijn eigen archeoloog te zijn. Er zijn alinea’s die een paar bladzijden beslaan en dan weer heel korte. Hier is er bijvoorbeeld één die uit een enkele zin bestaat.’ Hij vertaalde:

Als het zo is dat wij slechts een klein deel kunnen leven van wat er in ons zit – wat gebeurt er dan met de rest?

‘Ik wil het boek graag hebben,’ zei Gregorius.

      De boekhandelaar sloeg het dicht en streek op dezelfde tedere manier over het omslag als de studente zonet had gedaan.

      ‘Ik heb het vorig jaar in een kist met ramsj van een antiquariaat in Lissabon gevonden. En nu herinner ik het me weer: ik heb het meegenomen omdat de inleiding me beviel. Op een of andere manier heb ik het toen uit het oog verloren.’ Hij keek Gregorius aan die omslachtig naar zijn portefeuille zocht. ‘Ik doe het u cadeau.’

      ‘Dat is…’ begon Gregorius schor en schraapte zijn keel.

      ‘Het heeft toch bijna niets gekost,’ zei de boekhandelaar en stak hem het boek toe. ‘Nu herinner ik me u ook weer: Johannes van het Kruis. Correct?’

      ‘Dat was mijn vrouw,’ zei Gregorius.

      ‘Dan bent u de leraar oude talen van het Kirchenfeld, ze heeft het over u gehad. En later heb ik nog iemand over u horen spreken. Het klonk alsof u een wandelende encyclopedie bent.’ Hij lachte. ‘Een uitgesproken geliefde encyclopedie.’

      Gregorius stak het boek in zijn jaszak en gaf hem een hand. ‘Hartelijk bedankt.’

      De boekhandelaar liep met hem mee naar de deur. ‘Ik hoop dat ik u niet…’

      ‘Geenszins,’ zei Gregorius en raakte zijn arm aan.

      Op de Bubenbergplatz bleef hij staan en keek om zich heen. Hier had hij zijn hele leven doorgebracht, hier wist hij de weg, hier was hij thuis. Voor iemand die zo bijziend was als hij was dat belangrijk. Voor iemand als hij was de stad waar hij woonde als een omhulsel, een comfortabel hol, een veilig nest. Alle andere dingen betekenden gevaar. Alleen iemand die net zulke dikke brillenglazen had als hij kon dat begrijpen. Florence had het niet begrepen. En waarschijnlijk om dezelfde reden had ze niet begrepen dat hij niet graag vloog. In een vliegtuig stappen en een paar uur later in een heel andere wereld aankomen zonder dat je de tijd had gehad de beelden van wat daartussen lag in je op te nemen – daar hield hij niet van, dat bracht hem in verwarring. Het is niet juist, had hij tegen Florence gezegd. Wat bedoel je, het is niet juist? had ze geïrriteerd gevraagd. Hij had het niet kunnen uitleggen en zo was ze steeds vaker alleen gevlogen, of samen met anderen, meestal naar Zuid-Amerika.

      Gregorius liep naar de vitrine van de bioscoop Bubenberg. Als late voorstelling draaide er een zwart-witfilm naar een roman van Georges Simenon: L’homme qui regardait passer les trains. De titel beviel hem en ook de foto’s bekeek hij langdurig. Aan het eind van de jaren zeventig, toen iedereen een kleurentelevisie kocht, had hij dagenlang tevergeefs geprobeerd nog een zwart-witapparaat te krijgen. Uiteindelijk had hij een toestel mee naar huis genomen dat bij het grofvuil was gezet. Hardnekkig had hij er ook na zijn huwelijk aan vastgehouden, het stond in zijn werkkamer en als hij alleen was liet hij het kleurentoestel in de woonkamer links liggen en zette het oude ding aan; het flakkerde en af en toe rolden de beelden. Mundus, je bent onmogelijk, had Florence op een dag gezegd toen ze hem aantrof voor het lelijke vormeloze ding. Dat ze net als de anderen tegen hem begon te praten en hij nu ook thuis als de dorpsgek van Bern werd behandeld – dat was het begin van het einde geweest. Toen na de scheiding de kleurentelevisie uit de woning was verdwenen, was hij opgelucht. Pas jaren later, toen de beeldbuis helemaal kapot was, had hij een nieuwe kleurentelevisie gekocht.

      De foto’s in de vitrine waren groot en haarscherp. Op de ene foto stond het bleke, albasten gezicht van Jeanne Moreau die natte haarslierten uit haar gezicht streek. Gregorius rukte zich ervan los en ging naar een café-restaurant om het boek te bekijken waarin de Portugees van adellijke afkomst had geprobeerd zichzelf met zijn zwijgende ervaringen onder woorden te brengen.

      Nu pas, nu hij met de bedachtzaamheid van de liefhebber van oude boeken langzaam bladzijde na bladzijde omsloeg, ontdekte hij het portret van de auteur, een oude, op het moment dat het boek was gedrukt al vergeelde foto waarop de ooit zwarte vlakken een donkerbruine kleur hadden aangenomen, het witte gezicht tegen de achtergrond van een grofkorrelig schimmig donker. Gregorius maakte zijn bril schoon, zette hem weer op en was binnen enkele ogenblikken geheel in de ban van het gezicht.

      De man was vermoedelijk begin dertig en straalde een intelligentie, een zelfbewustzijn en een vermetelheid uit die Gregorius bijna verblindden. Boven het witte gezicht met het hoge voorhoofd welfde zich het weelderige donkere haar dat mat scheen te glanzen en, naar achteren gekamd, op een helm leek waarbij aan de zijkanten zacht golvende lokken over de oren vielen. Een smalle Romeinse neus gaf het gezicht een grote helderheid, versterkt door de markante wenkbrauwen die op het gezicht stonden als stevige balken, met een brede penseel geschilderd en aan de buitenkant plots afbrekend zodat er naar het midden toe concentratie ontstond, in de richting van waar de gedachten zich bevonden. De volle, gewelfde lippen, die in het gezicht van een vrouw niet zouden hebben misstaan, waren omlijst door een dun snorretje en een kort baardje, dat door de zwarte schaduw die het op de slanke hals wierp bij Gregorius de indruk wekte dat je ook rekening diende te houden met een zekere ruwheid en hardheid. Wat evenwel alles besliste waren de donkere ogen. Er lagen schaduwen onder, maar dat waren niet de schaduwen van vermoeidheid, uitputting of ziekte, maar schaduwen van ernst en melancholie. In zijn donkere blik lag een mengeling van zachtmoedigheid, onverschrokkenheid en onbuigzaamheid. De man was een dromer en een dichter, dacht Gregorius, maar tegelijkertijd iemand die heel gedreven een wapen kon hanteren of een scalpel, een man die je maar beter uit de weg kon gaan als zijn ogen vuur spuugden, ogen die een horde vechtlustige reuzen op afstand konden houden, ogen die ook schaamteloze blikken konden werpen. Van de kleding was alleen de witte boord van het overhemd en de knoop van een stropdas te zien, daar overheen een jas die Gregorius zich voorstelde als een jacquet.

      Het was bijna één uur toen Gregorius ontwaakte uit het diepe gemijmer waarin het portret hem had doen verzinken. Alweer was de koffie die voor hem stond koud geworden. Hij wilde dat hij de stem van de Portugees kon horen en zien hoe hij zich bewoog. 1975: als de man toen begin dertig was geweest, zoals hij de indruk had, dan was hij nu iets over de zestig. Português. Gregorius riep de stem van de naamloze Portugese op in zijn herinnering en maakte die in gedachten lager zonder dat hij daardoor de stem van de boekhandelaar werd. Het moest een stem met een melancholieke helderheid zijn die paste bij de blik van Amadeu de Prado. Hij probeerde de zinnen in het boek met die stem tot klinken te brengen. Maar het ging niet; hij wist niet hoe de woorden moesten worden uitgesproken.