GEBOORTEGROND

Saskia Kunst

Geboortegrond

Onderweg in India

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

Omslagontwerp Karin van der Meer

Omslagfoto © Simon Schagen

© 2010 Saskia Kunst

www.wereldbibliotheek.nl

www.paldenpeak.nl

ISBN 978 90 284 4151 4

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2010, met
ISBN 978 90 284 2373 2

The country was full of these ghosts, these unseen presences whose murmurings could never quite be silenced, no matter how loud you spoke.

Amitav Ghosh

… every day we are reminded, there is no such thing as innocence…

Arundhati Roy

Inhoud

Proloog

Het einde van de onschuld

Naar het zuiden

Naar Leh

Tongsmon

Het hart van het land

Een stad in je hoofd

Worstelen

Op school – één

The writing on the wall

Heilig land

Ram Janmabhoomi

Delhi naar Ayodhya

Ayodhya

De Boeddha Trail

De speelweide van de wagenmenner

Niemandsland

Srinagar

Jammu en Kashmir – over land

Achterland

Hij komt

Fout vlees

Rouw

Op school – twee

In de bergen

Zanskar

Water

IJs, of geen ijs

Wonderland

Leh naar Manali

Een auto registreren

Leh naar Zanskar – via Kargil

State subject, scheduled tribe

Zoë in Wonderland

Epiloog

Aantekening

Proloog

Het was zomer en we liepen over een smal pad, steeds hoger de bergen in, tot aan de sneeuw.

Ik ben in gezelschap van een doktersechtpaar dat uit alle macht probeert het voortschrijden van de tijd te compenseren met eeuwig jong gedrag: hij probeert de demon der middelbare leeftijd te misleiden door kortgebroekt in de sneeuw te scharrelen als een jonge haan, en dagelijks in te zetten op een PB-tje, een ‘personal bestje’ – elke dag iets hoger dan de dag ervoor–, zij door verbeten voort te gaan en stug vol te houden dat alles prima gaat, niks aan het handje. Maar vrouwenkwaaltjes, opvliegers, oververmoeidheid en hoogteziekte belemmeren haar, en wanneer ze begint te braken en haar lippen blauw worden, is het hoog tijd om in te grijpen: naar beneden, anders gebeuren er ongelukken.

Afdalend krijgt ze wat meer kracht en kleur. Aan de rand van een rustiek dorp op een steen uitrustend, zegt ze, als om haar woede over haar vermeende falen op mij over te brengen: ‘Jij, jij bent er zo een die haar kinderen niet krijgt, maar die haar kinderen zal vinden. Of zij vinden jou.’

Aardig klonk het niet, het leek alsof ze me op voorhand van diefstal beschuldigde.

Omdat ik begreep dat aan een gesprek vooral nadelen kleefden, deed ik er het zwijgen toe en ging op een andere steen zitten. Wanneer ik later aan dat moment terug dacht, klonk het elke keer meer als een bezwering.

Als een oude toverkol kreeg de dokter gelijk.

Een paar jaar later zitten Nick en ik in de schemerige keuken van een simpele boerderij in een gehucht in Zanskar, een geisoleerde vallei in de Indiase Himalaya, aan de boterthee met Palden en zijn vrouw Chozum.

‘De monnik heeft hem gewoon meegenomen,’ klinkt Chozum zowel verbaasd als treurig, alsof ze niet echt gelooft dat haar zoon Tigu de komende jaren duizenden kilometers van zijn geboortedorp naar school zal gaan. Hij is pas zeven, en zo verlegen. Misschien herkent ze hem wel niet als hij terugkomt, misschien is hij dan al een jongeman. Tranen druppen als smeltwater uit haar ogen.

Het is niet de eerste keer dat Nick en ik in het dorp zijn. Met Palden maakten we tochten door de bergen, we logeerden in zijn huis. Tigu kennen we ook, we weten dat hij niets liever doet dan een beetje in het dorp rondbanjeren en helpen met klusjes in huis, moestuin en keuken. Naar school ging hij niet; er is wel een schooltje in het dorp, maar de leraar is er vaker niet dan wel. De kinderen leren van het leven zelf. Palden en Chozum vinden dat eigenlijk niet genoeg, ze willen beter voor hun kinderen dan voor henzelf. India ontwikkelt zich, om mee te kunnen doen in de wereld achter de bergen is het belangrijk dat hun kind onderwijs volgt. Ze weten alleen niet hoe ze dat moeten organiseren. Palden is een boer die af en toe met toeristen door de bergen trekt; hij heeft als kind leren lezen en schrijven van een huisvriend van zijn vader en onderweg wat Engels opgepikt. Chozum is zijn boerin, ze kan lezen noch schrijven en is nog nooit de vallei uit geweest; ze weet van de buitenwereld door naar de radio te luisteren, en naar verhalen van bezoekers die gereisd hebben, zoals haar broer, lama Lakpa.

Het was Lakpa die voorstelde zijn neefje Tigu mee te nemen naar Karnataka, in het zuiden van India. Daar woonde meer familie van de jongen: oom Lobsang is er geshe – doctor in de boeddhistische filosofie – en oom Gyaltsen studeert er voor dezelfde titel. Lobsang geniet aanzien als leraar van een jonge rinpoche uit de kring van de dalai lama; hij zou ervoor kunnen zorgen dat Tigu naar school zou gaan. Karnataka is wel ver weg, maar onderwijs is belangrijk genoeg om als ouders concessies te doen. Bovendien, had Lakpa gezegd, als alles zou mislukken, kon Tigu altijd nog monnik worden.

Lakpa was enthousiast over zijn plan en begon voortvarend aan de voorbereidingen voor uitvoering. Binnen een week was alles in gereedheid voor vertrek. Tigu had een nieuwe concha, een knapzak met kleren, en Palden gaf Lakpa geld voor de lange reis per bus en trein.

Het ging allemaal zo snel, en Lakpa was zo zeker van zijn zaak, dat Chozum zich niet verzette. Ze was sowieso niet gewend om met haar broer te argumenteren: omdat hij behalve broer ook monnik is, geniet hij een vanzelfsprekende autoriteit. Palden had maar één doel voor ogen: dat zijn zoon naar school zou gaan, zodat hij verder zou komen in de wereld, weg uit het dorp om daarna met een toekomst op zak terug te komen. Een keuze te hebben.

Toen Tigu goed en wel weg was, sloeg de twijfel toe.

Chozum wil eigenlijk geen afstand doen van haar oudste zoon, en Palden wil niet dat hij monnik wordt. Ze hebben als ouders alle controle verloren aan Lakpa en twee andere verwanten in een ver klooster dat ze niet kennen. Avonden praten we over wat ze het liefste zouden willen. We brengen de mogelijkheden in kaart, bespreken wat we zouden kunnen doen, en wat we zouden willen. Na alles te hebben afgewogen, proosten we met koppen chang – lokaal gerstebier – op de afspraak dat Nick en ik Tigu naar Ladakh terugbrengen, een school voor hem zoeken, en hem zullen ondersteunen tijdens zijn schoolcarrière.

En zo geschiedde.

In de meer dan tien jaar die verstreken sinds onze tocht naar Karnataka om Tigu op te halen, is het contact met hem en de andere kinderen die zich later bij ons voegden, steeds intensiever geworden. Door de omgang met de kinderen kwam ik India door de achterdeur binnen, en stond ik direct midden in het alledaagse leven, waar de gloed van de imposante paleizen, de inspirerende ceremonies en de vermaarde spiritualiteit niet zomaar doordringt. Door me te verdiepen in de omstandigheden van de kinderen, geboren als kastelozen in de onrustige deelstaat Jammu en Kashmir, maakte ik kennis met de werkelijkheid van achterstelling, politieke intriges en oplopende spanningen tussen bevolkingsgroepen; met strategieën die mensen ontwikkelen om te overleven, met de bureaucratie, het schoolsysteem, de wetten en regels die er op papier zo mooi uitzien; en de toenemende botsingen tussen de traditionele cultuur en de moderner wordende wereld. Met de machteloosheid en ontworteling die dat met zich meebrengt.

De verhalen in dit boek zijn het residu van mijn belevenissen als surrogaatmoeder van gevonden kinderen, individualist in een land zonder privacy, twijfelaar in een land vol gelovigen, olifant in de porseleinkast. Vreemdeling in India. Het is mijn amalgaam van verwondering, woede, vrolijkheid en scepsis over de wereld die we delen, in een poging iets te begrijpen van het land waarin ‘mijn’ kinderen opgroeien.

Het einde van de onschuld

Naar het zuiden

Samen met Nick wacht ik in Delhi op het vertrek van de trein naar Karnataka. Na lange tijd in de bergen, waar geen treinen rijden, weinig verkeer is, en waar niet vaak genoeg mensen bij elkaar zijn om een onontwarbare kluwen te vormen, was ik de waanzin van een groot Indiaas treinstation kwijtgeraakt. In het schemerduister van het perron is er echter geen ontsnappen mogelijk: geduw, getrek, drommende mensen voor de smalle ingangen van de trein. Op de wagons zijn lijsten met reserveringen geplakt. We hebben een second class sleeper geboekt en vinden onze namen terug op een van de lijsten. Als de nacht valt, wordt het deel van de bank dat overdag als rugleuning voor de onderste zitbank fungeert opgeklapt en met kettingen vastgemaakt. Zo krijg je een derde bed tussen de zitbank en de bovenste ligger, en kunnen er twee keer drie mensen slapen in elk segment van de coupé.

Ondanks het gerochel, gesnurk, gejengel van kinderen en het onophoudelijk gegluur van hitsig ogende jongemannen, is het toch prettig om ‘s nacht in een schommelende trein te liggen. Het slome gewiebel schudt herinneringen los. De laatste keer dat ik in het zuiden van India was, gaf ik les in het schooltje van Loseling, onderdeel van de grote kloosteruniversiteit van Drepung. Sinds de Chinezen de dalai lama en duizenden van zijn landgenoten verdreven uit thuisland Tibet, vond de dalai lama een tweede thuis in Dharamsala, waar Nehru hem een villa ter beschikking stelde. Om hem heen bivakkeerde zijn verjaagde volk. De vluchtelingenstroom hield in de jaren die volgden aan, er kwamen meer opvangkampen, er kwam een lamakamp voor monniken in Arunachal, in het noordoosten van India. Toen na een aantal jaren duidelijk werd dat de Chinezen vast van plan waren in Tibet te blijven, moest er voor de vluchtelingen een meer permanente oplossing worden gezocht. Ze kregen grond toegewezen in Karnataka, waar dorpen werden opgetrokken, velden ontgonnen, kanaaltjes gegraven, en de basis gelegd voor de tapijtknoperijen waar de vluchtelingengemeenschap tegenwoordig een deel van haar inkomen aan ontleent. De kloosteruniversiteiten kregen er een dependance.

Een van die dorpen ligt bij Mundgod en bestaat uit elf genummerde kampen, waarvan twee kloosters. Vroeger, voor de Chinese bezetting, trokken leergierige monniken uit Ladakh en Zanskar de bergen over naar Tibet, waarmee ze taal, tradities en cultuur delen. Nu in Tibet zelf boeddha, sangha en dharma in onvrijheid proberen te overleven, richten de Ladakhi hun spirituele blikken naar het Indiase laagland.

Om als buitenlander in het Tibetaanse dorp te kunnen overnachten heb je speciale toestemming van de Indiase regering nodig. De Tibetanen zeggen niet te weten waarom, de overheid zegt dat de Tibetanen niet lastig gevallen willen worden door pottenkijkers. Er gaan ook geruchten dat het niet de bedoeling is vreemde ogen toe te laten zo vlak bij een nucleaire installatie. Toen ik hier les ging geven, was er genoeg tijd om maanden op een vergunning te wachten. Met de toestemming op zak kreeg ik toen een kamer in het klooster, onder de tempel, en werd elke ochtend gewekt door mantra’s murmelende monniken. De school lag tegenover de tempel, aan de andere kant van een stoffig plein.

In de bus voor het laatste deel van de reis naar Mundgod, horen we dat de dalai lama er op bezoek is. Van heinde en verre zijn mensen toegestroomd om naar de meester te luisteren. Het Tibetaanse kamp is schoon en fris geverfd. Er zijn tenten neergezet waar thee en maaltijden worden geserveerd.

In het overvolle dorp gaan we op zoek naar Gyaltsen. Met een brief van Palden in een envelop waar Gyaltsens naam in Tibetaanse letters op staat, worden we als een emmer bluswater van monnik tot monnik doorgegeven, tot een jonge man ons aflevert bij het Zanskarhuis, een nieuw gebouw van twee verdiepingen waar de monniken uit de vallei bij elkaar wonen, aan de rand van het kloostercomplex, met uitzicht op onbebouwd, vlak land.

Gyaltsen is er niet. We laten een boodschap achter en gaan op zoek naar de school waar Tigu op zit. Aan de straat tussen Loseling en Gomang, twee kloosters waarvan de namen de herinnering aan de moederkloosters in Lhasa levend houden, staan zo’n twintig stalletjes waarvan er minstens tien gebakken eieren op chapati’s verkopen, en de rest laarzen, mutsen, wierook of khatags – de witte of gele ceremoniële sjaals die bij geen enkele Tibetaans boeddhistische ceremonie ontbreken. Een schriele politieman volgt ons als een schaduw, maar legt ons geen strobreed in de weg. Er zijn problemen in de Tibetaanse gemeenschap: sinds de dalai lama heeft gezegd dat verering van de godheid Dorje Shugden de Tibetanen en hun zaak geen goed doet, zijn de gemoederen zo verhit geraakt, dat er zelfs geruchten gaan dat Shugdenaanhangers de dalai lama naar het leven staan. Veiligheidsmaatregelen zijn verscherpt. Waarom wij in de gaten gehouden worden is niet duidelijk, of het moet de ingebakken argwaan zijn jegens westerlingen die ongeautoriseerd rondkijken in de keuken van macht en onmacht. We doen alsof we het niet merken, en na enige tijd is de agent uit ons blikveld verdwenen.

Bij het schooltje begroet de directeur ons alsof we oude vrienden zijn. ‘Welkom, welkom. Kom binnen, thee? Koekjes? Ah, ja, Tigu. Die ken ik wel. Verlegen. Zit in de eerste klas.’

Tigu had van het dorpshoofd in Zanskar een certificaat meegekregen dat hij met goed gevolg tot klas vier onderwijs had genoten.

‘Maar,’ zucht de directeur, ‘hij kan niet zo goed lezen en schrijven. Dat is lastig, want hij is wel wat groot voor de kleuterschool. Zijn oom spijkert hem bij, geloof ik. We hebben hem in de eerste klas geplaatst.’

De directeur lijkt het heel gewoon te vinden dat we een kind komen ophalen om mee te nemen.

‘Wanneer?’

Verder stelt hij geen vragen. Niet eens naar een identiteitsbewijs. Misschien doet hij dat achter de schermen, buiten onze waarneming, maar misschien ook niet.

Buiten op de speelplaats drommen kinderen om ons heen.

‘Waar is Tigu?’

Lacherig wordt een tegenstribbelend kind in blauwe broek en wit overhemd naar ons toegeduwd. Hij durft nauwelijks op te kijken, maar als hij het doet glanst herkenning in zijn ogen. Een forse knaap met een ontwapenende voortvarendheid slaat een arm om hem heen en neemt het woord van hem over. Hij stelt zich voor als Gabhai, een neefje van Tigu, uit Pishu in Zanskar. Hij zit in de vierde en houdt de pesterige klasgenootjes die aan Tigu trekken en hem onze richting in duwen op veilige afstand.

Wanneer het speelkwartier is afgelopen, gaan we terug naar het kantoor van de directeur. Gabhai en Tigu blijven naast de deur tegen de muur staan; voor ons zijn twee plastic tuinstoelen aangeschoven. Over de schoolprestaties van de kinderen heeft de directeur weinig informatie, het zijn gehoorzame kinderen, vindt hij, goed gedisciplineerd.

‘Toch,’ zegt hij met zorgelijk vertrokken gezicht, ‘is er een probleem, want de jongens zijn eigenlijk ongeldig. Illegaal. Het zijn geen vluchtelingen, geen Tibetanen. We hebben wat kunnen sjoemelen, ze zien er hetzelfde uit als wij, maar als ze straks ouder zijn, moeten er papieren op tafel komen, en dan komt het uit.’

De kinderen zijn toegelaten omdat ze familie zijn van geshe Lobsang, die een invloedrijke positie bekleed als leraar van de jonge rinpoche die mogelijk regent wordt, wanneer, na het overlijden van de huidige dalai lama, diens reïncarnatie aan het opgroeien is. Voor zo iemand wil de directeur de regels wel wat buigen, maar er zijn grenzen aan wat hij kan doen.

Met allebei een kind aan de hand lopen we terug naar het Zanskarhuis. Gyaltsen is opgespoord en reikt ons glimlachend de hand. In zijn vriendelijke, magere gezicht herken ik trekken van zijn broer Palden, dezelfde nieuwsgierige ogen, kleine tanden in een brede mond. Een hoofd dat nog kleiner lijkt omdat er geen haar op groeit. Hij neemt ons mee naar het huis van geshe Lobsang en de rinpoche, leidt ons een ontvangstruimte binnen, schikt ons aan een vergadertafel. De kinderen zijn naar hun kamertje gestuurd, net buiten het terrein van het klooster, op het erf van de rinpoche. Een Indiase veearts die de koeien van het klooster heeft onderzocht, helpt ons door te vertalen. Zo komen we aan de weet dat Tigu wist dat we zouden komen. Hij was er keer op keer over begonnen, hij had zich erop verheugd.

Geconcentreerd leest Gyaltsen de brief van Palden, hij kijkt ons over het papier een paar keer onderzoekend aan. Als hij klaar is, legt hij het vel op tafel. Op zijn dooie gemak neemt hij ons op, alsof hij ons voor de eerste keer ziet. Mij bekruipt een gevoel alsof ik voor een sollicitatiecommissie zit.

Gyaltsen legt uit waarom we als geroepen komen: ‘Ik maakte me al zorgen over wat er volgend jaar met Tigu moest gebeuren. Ik heb dan examen gedaan, en wil naar het tantrisch college in Arunachal om mijn kennis te verdiepen. Tigu kan daar niet mee naar toe. Onmogelijk. En hier kan ik niet verder studeren.’

Tigu in het klooster achterlaten is moeilijk, want wie houdt de jongen in de gaten als Gyaltsen er niet is? Wie zorgt voor voedsel uit de kloosterkeuken, voor kleding, regelmatige schoolgang, bijlessen, huiswerk maken? Geshe Lobsang heeft het te druk om een oogje in het zeil te houden, hij heeft de zorg voor de rinpoche.

Gyaltsen knijpt zijn ogen tot spleetjes: ‘We kunnen het toch niet aan Gabhai overlaten? Die jongen alleen de verantwoordelijkheid laten dragen voor de in zichzelf gekeerde Tigu? Nee, dat is een te zware taak.’

In hun kamer zitten de kinderen ons op te wachten, de stijve schooluniformen hebben ze verwisseld voor korte broeken en vrolijke T-shirts. Gabhai is aan het redderen bij de brander. Tigu haalt water uit een kraan op het erf. De meegebrachte koekjes worden netjes op een bord gelegd. Zo klein en al zo zelfstandig. Tigu zegt nog steeds niet veel, zit ineengedoken tegen de muur met zijn kopje op zijn knieën. Op de vraag of hij mee wil naar Leh klinkt een heel zacht: ‘Yes.’

Geshe Lobsang komt binnen. Een imposant grote man, brede schouders, twee keer zo groot en zo breed als Gyaltsen. Zijn enorme hand omsluit het hoofd van Tigu zoals een normale hand een sinaasappel. Hij komt even kennismaken. Lobsang spreekt geen woord Engels; Gyaltsen wel, en nu hij zijn aanvankelijke gêne heeft overwonnen, begrijpen we elkaar uitstekend. Voor ze de kinderen aan ons overdragen, willen ze het een en ander vragen. Dat snappen we zeker wel.

‘Morgen heb ik tijd voor jullie, kom maar naar het klooster.’

We lopen door het dorp. De kleine kloosterschool van toen heeft plaatsgemaakt voor grote nieuwbouw. Mijn lokaal is weg, ik herken nauwelijks iets, voel me als een kind dat veel later zijn geboortehuis bezoekt en verbaasd is dat het zo verschilt met het huis in zijn hoofd. Vanuit de keuken klinkt enthousiast gesis: ‘Tashi deleg, Saskia-la, kom, kom.’

De theekoker is er nog. Hij klopt me op mijn schouder en roept enthousiast: ‘You marry?’

Hij grijpt Nick’s hand en zwaait hem met kracht door de lucht. ‘Very good.’

Uren zat ik met de monniken in de keuken, te kijken naar het theekoken en het broodbakken, en te luisteren naar hun in eenvoudige zinnen vertelde geschiedenissen. Over dreiging, soms over gevangenschap, dan ontsnapping, en altijd over de reddende kracht van hun boeddhistische overtuiging. Dat de theekoker er nog is, dat hij mijn naam nog kent, benadrukt vooral hoe snel al het andere veranderd is.

Zwijgend gaan we door de velden naar de weg en nemen een riksja naar Mundgod. Door het bezoek van de dalai lama zijn we aangewezen op een logement dat ruikt naar varkenskot onder een restaurant dat we gebruiken als huiskamer. We dumpen de tassen, nemen een douche, lopen de trap op en bestellen een biertje. We klinken onze glazen tegen elkaar. We weten allebei waar het op uit gaat draaien.

‘Die verlegenheid van Tigu, die heeft iets autistisch,’ begin ik.

‘Dat Gabhai er is maakt het ietsje ingewikkelder,’ zegt Nick. ‘Hoe oud is dat kind? Tien?’

Gyaltsen vertelde dat Gabhai al een jaar alleen op kamers had gewoond, in Padum, het centrale dorp in de Zanskarvallei, omdat zijn vader wilde dat hij naar school ging. We kennen zijn vader, van een trektocht, ons kent ons in Zanskar, iedereen is ergens familie van elkaar in die kleine wereld, en ben je er een paar keer geweest, dan hoor je erbij. In Pishu was geen school, in Padum wel, maar Padum ligt een flinke dagmars van Pishu. Er werd een kamertje gevonden voor het kind, er was geen geld voor het internaat. Dat liep natuurlijk niet goed af. Gabhai ging steeds minder naar school, zwierf maar wat rond, werd hondsbrutaal. Naar huis durfde hij niet, want het was de bedoeling dat hij onderwijs zou volgen, iets van zichzelf zou maken. Toen Lakpa met Tigu onder zijn arm naar Karnataka ging, vond iedereen het vanzelfsprekend dat Gabhai meeging. Zijn ouders kregen via via bericht van zijn vertrek.

‘Die kleine redt het niet in zijn eentje.’

‘Het is wel heel bot om het ene kind mee te nemen en het andere achter te laten.’

‘Alle twee meenemen?’

Het lijkt de enig acceptabele oplossing.

Gabhai grijnst en antwoordt op de vraag of hij mee wil naar Leh: ‘Ja, nou en of, maar alleen als ik er naar school mag.’

Gyaltsen’s gezicht verraadt geen verrassing. ‘Alle twee meenemen? Juist. Daar moeten we dan maar eens over praten, met geshe-la erbij.’

We staan op het afgesproken tijdstip bij de kloosterpoort, waar een boodschapper meldt dat onze afspraak een dag is uitgesteld: gesha-la heeft geen ruimte vrij kunnen maken.

Nick gaat voetballen met de jongens en ik vervolg mijn verkenningstocht. In de kloosterkeuken koken ze nu op gas in plaats van op hout, en met hogedrukpannen. De platte broodjes worden gebakken op een energiezuinige bakplaat die ontwikkeld is door een universiteit in Karnataka. Het doet me plezier te zien dat de plannen om het houtverbruik terug te dringen en de kloostereconomie duurzamer te maken zijn verwezenlijkt. Er staan windmolens op het terrein en er is een biogasinstallatie, al zijn de bijbehorende toiletten zo smerig zijn dat ze niet meer gebruikt worden. Het schoonmaken van wc’s is iets voor kastelozen, en het geloof in de verontreinigende werking van die arbeid is zo ingebakken, dat geen enkele zelfbewuste Indiër die taak vrijwillig op zich neemt. Tibetanen, die een heel eigen kastebewustzijn hebben, hebben dat overgenomen. Wanneer de latrines vol zijn, worden de deuren dichtgeduwd en wordt er een andere plek gezocht waar men zich kan ontlasten, tot een of andere goedbedoelende hulporganisatie de wc’s laat reinigen en de biogasinstallatie opnieuw opstart, zodat het hele proces weer van voor af aan kan beginnen.

Het Gomangklooster heeft een nieuwe tempel, er is een IST/STD telefooncentrum, een kopieerwinkeltje en groentestalletjes. Bonte reclameschilderingen op de muren van een winkelcentrumpje bij een groep nieuwe huizen. Het lijkt niet meer zo op een vluchtelingenkamp. Ook het nonnenklooster is opgeknapt en uitgebreid. Vroeger hokten de vrouwen in een gammel gebouw met een verwaarloosde tempel. Nu oogt alles fris geschilderd, achter in de ruimte staat een ijskist vol flesjes frisdrank. Toch zien de nonnen er niet blij uit. Half in tranen vertellen ze dat de dalai lama hen niet wil komen bezoeken omdat hun leraar, een monnik uit Gomang, hun voorhoudt dat Dorje Shugden goed is, dat Dorje Shugden voorspoed brengt, terwijl de dalai lama contacten met die godheid juist afwijst omdat het ongebreideld materialisme bevordert en slecht zou zijn voor de Tibetaanse zaak. Het is een heuse godsdiensttwist, in de kloosters heerst tweespalt. In het tweede grote klooster in Mundgod zijn zelfs pamfletten opgehangen die oproepen het bezoek van de dalai lama te boycotten. In Dharamsala zijn drie hoge lama’s vermoord, naar verluidt door aanhangers van Dorje Shugden. De nonnen weten zich met hun gevoelens van loyaliteit geen raad: hun leraar is hun leraar, maar welke rechtgeaarde Tibetaan wil om de dalai lama heen?

Ik loop naar het bejaardenhuis, de nonnen met hun verwarring achterlatend. Ook hier is geverfd en gebouwd. Er is nu een kantoortje waar een bezoeker zich moet melden. Rond de stupa zijn gebedsmolens aangebracht. Er lopen twee vrouwen langzaam aan de molens draaiend omheen. In de keuken staat een rij voor de theeschenker. De kok is een boom van een kerel, een Khampa, zonder twijfel bloedbroeder van de Amerikaanse Indiaan. Met gemak kantelt hij de enorme pan waarin hij de thee heeft gebrouwen. Een voor een vult hij de thermosflessen, de theepotjes, de blikjes, de jampotten van de rustig wachtende, kromme oudjes. Een van de meest dierbare herinneringen aan mijn verblijf in dit vluchtelingendorp is de intense liefde waarmee de bejaarden over hun land praatten. Ze verheerlijkten het verleden in Tibet niet en ze beklaagden zich niet over de harde strijd die ze leverden om te overleven. Ze leken zich te hebben verzoend met de onontkoombare waarheid dat ze het grootste deel van hun leven doorbrachten in een vreemd land. Ze waren oprecht verbaasd over alle hulp die ze hadden ontvangen en dat ze een verzorgde oudedag hadden. En zonder uitzondering hielden ze de ijdele hoop levend dat ze in hun eigen Tibet zouden kunnen sterven.

De Khampa komt me een grote kop thee brengen, gebaart dat ik moet gaan zitten. Ik neem de thee aan, maar ga niet zitten. Ik slenter rond in de nevel van herinneringen aan het verloren land van de mensen om me heen. In het woongedeelte zitten de oudjes op stoepjes voor hun kamer. Een broze man met een met touwtjes aan zijn hoofd gebonden bril, een dametje met een stok helpt een nog oudere vrouw met een looprekje. Op het binnenplaatsje een simpele zetel voor de dalai lama. Misschien vindt hij een minuut of wat tijd om op die troon plaats te nemen.

De volgende ochtend is het een gekkenhuis bij het klooster. Een menigte heeft zich op het plein voor de grote tempel verzameld, en meer mensen staan te wachten tot ze binnengelaten worden. Wij sluiten aan in de rij, maar een Indiase legerman scheldt ons weg. De veiligheid van de dalai lama gaat hem aan het soldatenhart. Omdat in de affaire rond Dorje Shugden westerse boeddhisten de rol van opstokers vervullen, weet je niet wat voor vlees je in de kuip hebt. We hebben geen permit, geen uitnodiging en daarmee geen recht om te zijn waar we zijn.

Gabhai en Tigu hebben vrij; ze weten ons in de meute te vinden. De jongens nemen ons bij de hand en leiden ons naar een plek buiten het tempelterrein, achter een muur, waar we ongestoord uitzicht hebben op de mensen op het plein en de dalai lama. Als de ceremonie begint rennen de jongens weer naar hun plaats tussen hun klasgenoten. De bewapende soldaten bij de muur zien ons wel, maar gedogen onze aanwezigheid. De zangerige stem van de dalai lama klinkt over het plein en ineens is iedereen stil. Hij heeft het, vertelt Gyaltsen later, over Dorje Shugden en hoeveel verdriet het hem doet dat zijn raadgevingen worden opgevat als onderdrukking.

In de kamer van de jongens serveert Gabhai gebakken spinazie met ui, en brood uit de kloosterkeuken. De kamer is sober ingericht: twee bedden, een kookpit, op de vensterbank beduimelde schoolboeken. We zitten op het ene bed, Gyaltsen op het andere, de jongens op de grond tegen de muur. Geshe-la komt binnen en strekt zich achter Gyaltsen op het bed uit als op een Etruskische sarcofaag. Er moet ernstig gepraat worden. De monniken hebben de kinderen in hun schoot geworpen gekregen door boodschapper Lakpa. Ze voelen zich verantwoordelijk, en willen graag van die verantwoordelijkheid af. Gyaltsen heeft het leeuwendeel van de zorg op zich genomen, hij heeft de kinderen de basisbeginselen van rekenen en taal bijgebracht en helpt hen bij hun huiswerk. Maar volgend jaar gaat hij dus weg, naar Arunachal, en hij heeft weinig zin zijn plannen te veranderen vanwege Tigu. Je vraagt je af wat er met het kind gebeurd zou zijn als wij niet min of meer toevallig langs waren gekomen. Was hij dan alleen in het klooster achtergebleven, onecht op school en afhankelijk van een nauwelijks ouder neefje, onder toezicht van een imponerende oom met tijdgebrek? Of zou hij al snel zijn toegevoegd aan de gelederen van jonge monniken, die levenslang onderdak vinden in de kloosters en met hun ceremonies en gebeden het universum in evenwicht houden? Er zijn wel meer monniken zonder roeping. Gyaltsen bijvoorbeeld is monnik geworden omdat hij geloofde dat in het klooster altijd lekker gegeten werd. Veel kinderen worden door hun ouders in kloosters geplaatst lang voor ze de jaren des onderscheids hebben bereikt.

Maar Palden wilde uitdrukkelijk niet dat zijn zoon monnik zou worden. ‘Niks voor hem, veel te eigengereid,’ had hij gezegd.

Toestemming om de kinderen mee te nemen treuzelt dus, lang voor het gesprek is afgerond, als een schim bij de deur. We komen als geroepen, we zijn een geschenk uit de hemel. Alleen het protocol van fatsoen maakt dat de dralende schaduw niet met open armen wordt ontvangen.

We worden aan een ondervraging onderworpen. Of we wel beseffen dat het niet zomaar voor een jaartje is; dat we de volledige verantwoordelijkheid moeten nemen. Dat het om kinderen gaat, die afhankelijk van ons zullen zijn. We hebben de brieven, die moeten bewijzen dat we het goede in de zin hebben en geen stiekeme kinderhandelaars zijn met snode plannen, al afgegeven. Brieven van het dorpshoofd dat hij ons kent. Brieven van Palden. Er wordt getelefoneerd met Zanskar. Ter controle, en over Gabhai. Want over Gabhai wordt in geen brief gerept. Enige ruggespraak met de achterban is gewenst. Palden wordt als gezant naar Pishu gestuurd. Phuntsok, de vader van Gabhai, geeft zijn toestemming.

‘Alles wat goed is voor mijn jongen,’ zegt hij.

Wij geven een schets van onze plannen, die vager zijn nu het om twee kinderen gaat. Dat we hen in Leh naar een goede school zullen sturen en een gastgezin zullen zoeken. We verzinnen nieuwe geboortedata voor de jongens, voor op de schoolverlaterscertificaten die we nodig hebben, zodat ze wat jonger zijn en dus officieel minder achterstand hebben, en krijgen brieven mee voor Palden en Phuntsok, en voor Thukjay, weer een ander lid van de grootfamilie van de jongens, die in Leh woont en die van geshe-la per brief opdracht krijgt om ons te helpen.

De jongens pakken hun spullen. Alles wat ze bezitten kan in één tas. Een extra broek en een schoon setje ondergoed, schriftjes en pennen worden ingepakt; de schoolboeken zijn geleend. Geld is er niet; het geld dat de kinderen uit Zanskar meegenomen hebben, is bij aankomst aan het klooster gegeven, ter compensatie voor hun onderhoud, en is in de grote trog verdwenen. De school was gratis.

De kinderen vinden het allemaal prima. Ze lijken eraan gewend dat er met hen gesold wordt en dat er niet van ze verwacht wordt dat ze al dat gesol van commentaar voorzien, dat ze niet op eigen initiatief delen hoe ze zich voelen. Tigu kijkt af en toe naar ons vanonder de klep van zijn pet en geeft eenlettergrepige antwoorden op vragen. Uit de opgewonden rode kleur op zijn wangen maak ik op dat hij het spannend vindt. Opeens spraakzaam, weet hij me duidelijk te maken waarom hij graag naar Ladakh terug wil: ‘Mijn thuis, mijn bergen, mijn familie, mijn land, mijn cultuur.’

Gabhai is anders, luidruchtiger. Hij probeert het ons naar de zin te maken en loopt te tutten als een echtgenote die een bezoek van de baas van haar man voorbereidt. Maar op zijn eigen manier is ook hij gedwee en gehoorzaam. Nick en ik nemen ons voor dat keurslijf een beetje los te weken.

Naar Leh

Alle treinen naar het noorden zijn volgeboekt. Het vergt veel moeite en een zielig verhaal over verweesde kindjes die naar huis moeten en mensen die op ons wachten, voor we vier sleepers op het toeristenquotum kunnen ritselen in de trein naar Delhi. Geshe Lobsang en Gyaltsen brengen ons naar het station. Er is een ontroerende foto van het moment van afscheid: de enorme geshe met zijn arm om een dapper lachende Gabhai in een nieuwe geruite bloes, en Gyaltsen die Tigu tegen zich aandrukt.

De treinreis duurt lang, we hebben uren vertraging door een ongeluk met een goederentrein op ons traject. We delen een set bedden met een monnik en een Tibetaanse jongen, die onderhoudend vertelt over zijn schooltijd in kamp Bir, bij Dharamsala. De jongens zitten met hun neus tegen het raam gekleefd naar buiten te kijken. Soms vallen ze even in slaap. Na een paar rustige uren worden we overvallen door een groep pelgrims, volgelingen van een overleden goeroe en een tot verlichting geroepen inspecteur van politie uit Delhi. Een luidruchtig en opdringerig clubje dat onze bedden wil bezetten, en er geen been in ziet de kinderen met meer dan hun neus tegen de ramen te pletten. Ze hebben niet genoeg plaatsen gereserveerd en onder gemor schikken ze met zijn dertigen in op de paar banken die ze mogen betrekken. Daar zitten ze urenlang te trommelen en hymnen te zingen. Ze klinken als de slepende psalmen die op zondagochtend, -middag en -avond uit gereformeerde kerken kunnen galmen. Een van de mannen van de groep wil van geen wijken weten, hij zingt niet mee, maar blijft volhouden dat wij wel wat kunnen inschikken. Wat hij bedoelt is, dat de kinderen best in de bagagerekken passen.

‘Je moet dat menselijk bekijken,’ zegt hij.

We geven niet toe, en uiteindelijk neemt hij zijn toevlucht tot dreigementen: ‘Ik heb zestig mensen in deze trein, we kunnen jullie zo aan stukken scheuren.’

Gelukkig vindt hij dat idee zelf ook vrij heilloos, en loopt hij mokkend weg om zich op een bank tussen zijn sektegenoten te persen.

Na vijf uur vertraging op het Indira Gandhi National Airport kunnen we vertrekken naar Leh. De kinderen jengelen niet, dreinen niet, zeuren niet. Ze wachten, rennen een beetje rond, spelen tikkertje, kijken hun ogen uit. Tigu is nog steeds stil, maar als er iets gebeurt wat hij fijn vindt, breekt zijn gezicht open en straalt hij met een openheid die angstaanjagend kwetsbaar is. Hij heeft iets van zijn verlegenheid overwonnen en praat en lacht af en toe.

Gabhai is meer door de wol geverfd. Hij kan heel goed een brandertje aansteken, thee zetten, inkopen doen en een maaltijd bereiden. In Delhi vroeg hij aan elke winkelier met een serieus smoeltje: ‘Hoeveel kost dat?’ Keek even bedenkelijk bij het antwoord om steevast te pareren met: ‘Te veel.’

Maar wanneer hij bij de bakker een taartje mag uitzoeken wurmt hij zich, mensen opzij ellebogend, naar de toonbank en doet hij er lang over om te beslissen.

Omdat het feest is, bijna Kerstmis, treden er bands op in het centrum van Delhi. Met ogen op steeltjes, onze handen stevig vastklemmend, hebben de jongens staan kijken naar de muzikanten tussen de geluidsboxen en de met grote rode strikken versierde witgoedaanbiedingen.

In het vliegtuig is Gabhai luchtziek, in elkaar gedoken wacht hij tot we landen. Tigu kijkt onafgebroken uit het raam, naar de Himalaya die onder hem langsglijdt. Op de markt in Delhi hebben we lange onderbroeken, truien en mutsen gekocht ter vervanging van de hoogzomeroutfit die in Karnataka past bij alle seizoenen.

In Leh is het koud, het ruikt naar sneeuw. Kale bomen, grijze huizen, prachtig winterlicht. We betrekken een kamer bij Benjamin. Ben is een goede kerel, maar hij klaagt aan één stuk door: dat het bij lange na niet koud genoeg is, dat de beek achter het huis niet bevroren is en zo al het water wegstroomt, dat het in bevroren toestand bewaard zou moeten worden tot de lente, als de mensen het nodig hebben. Dat het dreigende tekort aan water slecht is voor de bomen, dat die dan allemaal dood gaan.

Ben is een onheilsprofeet, en zo ziet hij er ook uit: een oude man met wit haar, een gegroefd gezicht en een stem om cokes mee te kloppen. Hij is christen, zijn pension hangt vol met zoete Mariaplaatjes en kwijnende Jezussen. In Leh is een kleine moravische gemeenschap met een kerk en een school. Ben en zijn gezin zijn trouwe leden van die gemeenschap. Hij heeft Palden ooit een bijbel in het Ladakhi gegeven, waar Palden nogal om moest lachen: ‘Bekeerd ben ik,’ riep hij vrolijk. ‘Ik ben christen. Halleluja, prijs de heer.’

Na twee dagen bij Ben verhuizen we naar een kamer bij Jigmet, een ex-soldaat met drie tours of duty op de Siachengletsjer, op de grens met India en Pakistan. Waanzin, vindt hij het, al dat gedoe om een stuk ijs, maar hij glimt van trots elke keer als hij erover vertelt. Jigmet is een patriot, en een serieuze boeddhist. Hij gelooft vast en zeker dat hij ons uit de evangelische kladden van Ben heeft gered door ons onderdak aan te bieden: een kamer die meer geschikt is voor een gezin met kinderen, met een kachel en genoeg hout om te stoken. Er staan een bank en twee tafeltjes. Er zijn stoelen, een bed voor ons, en voor de kinderen een comfortabel nest op de grond, van matrassen en kussens en dikke tijken. Jigmet zelf woont in de winter met vrouw en zoon in de keuken. Een pasgeboren kalfje slaapt met de familie bij de kachel.

Nick speelt Mens-erger-je-niet met de jongens. ‘Gevaar’ noemen ze het, vanwege het afgooirisico. Nick schiet de dobbelstenen vanuit zijn mond de kamer in en de jongens duikelen over elkaar van de pret. Tigu doet handstanden en radslagen en zijn gezichtje balanceert op de grens tussen gieren van het lachen en tranen met tuiten huilen. Hij doet me denken aan een puppie die uit een kartonnen doos is bevrijd.

Een Zanskari die we op de markt tegenkomen, vertelt Gabhai dat zijn vader onderweg is naar Leh.

We willen de jongens inschrijven op school, maar de scholen zijn nog dicht, die zijn elk jaar van half november tot begin maart gesloten. Het is dan te koud om stil te zitten in de onverwarmde lokalen, en de leraren die van buiten de vallei komen vinden de winter sowieso te lang en te koud en willen weg, de vlakte op, richting menselijker temperaturen. Bij de school hoort een internaat. Veel kinderen kunnen niet elke dag heen en weer naar huis, dus wonen ze op het terrein van de school. Op het plein voor de kamertjes hangt een handvol sjofel geklede kinderen, allemaal uit Zanskar. De kinderen uit andere delen van Ladakh zijn naar huis, maar Zanskar is niet altijd te bereiken; de chaddar, de weg van ijs over de bevroren Zanskarrivier, is maar korte tijd veilig. Bovendien is het voor kinderen een hele toer die weg af te leggen: heen gaat nog wel, maar hoe moeten ze terug? Niet over smeltend ijs, en meestal zijn hun beentjes te kort om de vermoeiende tocht over de Pensila, de hoogste pas op de route van Zanskar naar Leh, te maken. Dan moet er ’s nachts over de opgevroren sneeuw gelopen worden, overdag schijnt de zon te fel en wordt de sneeuw pulpig, zodat een volwassene er soms wel tot zijn middel in wegzakt; een kind zou erin kunnen verdwijnen. Dus blijven kinderen die niet bij familie in Leh of omgeving terecht kunnen, ontheemd achter in het internaat. Kleine kamers, stapelbedden met dunne matrasjes, acht kinderen per kamer. Het ziet er niet goed uit. Wij denken dat we beter een kosthuis kunnen zoeken voor de jongens, een pleeggezin. Maar hoe vind je een betrouwbaar gastgezin?