DOOD VAN EEN GELUKKIG MAN

Giorgio Fontana

Dood van een gelukkig man

Vertaald uit het Italiaans door Philip Supèr

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

Voor de vertaling van deze roman
heeft de vertaler een projectsubsidie ontvangen
van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Morte di un uomo felice,

Sellerio editore, Palermo

© Giorgio Fontana 2014

© Nederlandse vertaling Philip Supèr /

Uitgeverij Wereldbibliotheek 2015

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Studio Ron van Roon

Foto omslag © iStock

Foto auteur © Antonella Argirò & Alice Demontis

NÜR 302

ISBN 978 90 284 4152 1

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2015, met ISBN 978 90 284 2637 5

Voor mijn moeder

‘Denk eraan,’ zei hij, ‘wat wij niet moeten zijn is door woede gedreven mannen.’

1

Ze wilden dus vergelding. Colnaghi knikte een paar keer voor zichzelf, als om gedachten te vergaren die nog geen vorm hadden gekregen of die nog te verward waren. Hij legde zijn handen op de tafel en keek de jongen weer aan die zojuist had gesproken.

In het lokaal dat de kleuterschool van de wijk ter beschikking had gesteld, heerste stilte. Zweetplekken onder de oksels, de vleugels van de plafondventilator draaiden langzaam rond. Iedereen zat te wachten op een antwoord van hem, de zoveelste meelevende woorden.

Een stuk of dertig familieleden en vrienden van het slachtoffer. Vissani was chirurg geweest, en daarbij een van de toonaangevende figuren van de meest rechtse vleugel van de christendemocratische partij in Milaan. Tweeënvijftig jaar, asblond, gezet. De foto op de katheder stond tussen vele boeketten bloemen.

Misschien had Colnaghi de man één of twee keer gezien in de voorgaande jaren. Misschien had hij weleens een artikel over hem gelezen in het lokale katern van de Corriere della Sera, naar aanleiding van zijn opmars in de partij. Colnaghi hield niet zo van dat deel van Democrazia Cristiana, maar wie weet hadden ze elkaar lang geleden zelfs ooit de hand gedrukt, als ze toevallig aan elkaar waren voorgesteld door een collega die carrière wilde maken. Misschien wel op een avond half mei, wanneer Milaan wordt doorkruist door zwaluwen en het licht een ongrijpbare kleur heeft. Misschien voelden ze zich alle twee wel gelukkig op dat moment, en misschien had Vissani zich wel op de knieën geslagen van pret om een grapje van Colnaghi. Waarna de medicus het goede humeur van de magistraat even moeiteloos weer kon hebben bedorven met een ongelukkige uitlating, een van de vele zoals Colnaghi die had kunnen lezen in het onderzoeksdossier – iets onaangenaams over jongeren of over fascisme of over de noodzaak van hard optreden door de regering.

Hoe het ook zij, daarna was het als volgt gegaan: die hatelijke, vulgaire en onschuldige figuur was vermoord op 9 januari 1981, ’s avonds laat, ergens bij de Piazza Diaz. Twee kogels kaliber 38 Spl. Zes maanden geleden nu. De aanslag was opgeëist door Strijdende Proletarische Formatie, een dissidente, afgesplitste cel van de Rode Brigades. De zaak liep nog, er werd aan gewerkt door officier van justitie Colnaghi.

Hij had zich lang afgevraagd of het wel een goed idee was om aanwezig te zijn bij de herdenkingsceremonie. Het was immers juist de bedoeling dat hij zich onttrok aan deze mensen, niet dat hij ze ging opzoeken. Maar uiteindelijk had hij zich toch gewonnen gegeven; het deed er eigenlijk niet toe wat opportuun was of niet. Hij was de mening toegedaan dat het, eventueel op onorthodoxe wijze, begeleiden van een verlies ook tot de taken van een magistraat behoorde. Op een bepaalde manier was hij een parasiet van het leed: zonder misdaden zouden er geen straffen zijn, en dus ook geen magistraten. Het leek hem daarom juist om de wereld nog iets anders terug te geven: dat wat zijn empathie als simpel en helder resultaat voortbracht.

En daar zat hij dus, zes maanden later, om te gedenken wat er was gebeurd en om even wijdlopige als zinloze betogen aan te horen over de goedheid van die man en over de tijd waarin ze leefden. En het was allemaal zonder problemen verlopen, alles was gegaan volgens het draaiboek: het gedenken van de gebeurtenis, de onoverkomelijke leegte die elke moordaanslag oproept, een paar geeuwen (na een tijdje wordt leed saai, behalve voor wie erdoor wordt opgevreten) en uiteindelijk de verzekering dat hij en zijn collega’s hun plicht niet zouden verzaken.

Het was goed gegaan – tot die jongen het woord had genomen. Beleefd had hij zijn hand opgestoken en Colnaghi meegedeeld dat hij vergelding wilde. Hij wilde vergelding omdat hij dokter Vissani’s zoon was. Was er een sterkere rechtvaardiging denkbaar dan deze? De volwassenen keken elkaar aan zonder iets te zeggen, sommige draaiden wat met de hoed in hun hand, een paar vrouwen konden een misplaatst glimlachje niet onderdrukken. In welke vorm ook, het uitgesproken verlangen leek algemeen te zijn.

Ten slotte had Colnaghi toch zijn reactie gegeven. ‘Als het gaat om vergelding ben ik niet de aangewezen persoon,’ zei hij alleen, terwijl hij met zijn glimlach een poging deed om de spanning wat te laten wegsmelten.

‘Goed,’ antwoordde de jongen. Hij had hetzelfde blonde haar als zijn vader, maar steil en lang, zijn neus en mond trilden af en toe. ‘Stel dat jullie de gasten pakken die mijn vader hebben vermoord. Wat dan?’

‘Dan komen ze voor de rechter.’

‘En daarna?’

‘Als ze schuldig worden bevonden, krijgen ze een straf opgelegd.’

‘Blijven ze dan hun hele leven in de gevangenis?’

‘In ieder geval heel veel jaren. Ze zullen niemand meer iets kunnen aandoen.’

‘Dat is niet genoeg,’ zei de jongen, en hij schudde zijn hoofd. ‘Dat is niet genoeg.’

Colnaghi knikte weer. ‘Jij heet Luigi, toch?’ vroeg hij.

‘Ja.’

‘Hoe oud ben je, Luigi?’

‘Veertien.’

‘Veertien. Zit je op school?’

‘Op het lyceum. Onderbouw.’

‘Oké. Vertel me dan maar ’s wat we moeten doen met de moordenaar van je vader.’

Ontstemd gemompel, schuddende hoofden. Colnaghi realiseerde zich dat hij te ver was gegaan, maar hij had inmiddels voor zichzelf een hypothese opgesteld, en die moest worden getest. De jongen leek overigens helemaal niet verrast door de vraag. Hij wendde zich alleen maar naar de deur en kneep zijn ogen samen om even goed te kunnen nadenken. Toen keek hij Colnaghi weer aan.

‘Ik zou hem doodmaken,’ zei hij. ‘Ik zou hem meteen doodmaken, gewoon met mijn handen.’

Nu rees er een geroezemoes op. Zijn moeder trok hem stevig aan zijn hand. ‘Luigi!’ siste ze, zonder veel overtuiging.

De jongen negeerde haar. Hij bleef Colnaghi aankijken en Colnaghi begreep dat wat hier tussen hen gebeurde niet zomaar een tweestrijd was, maar iets veel groters en complexers. Het ging om het lot van een hele natie die een tragedie probeerde te verwerken, om een lange geschiedenis van over en weer aangedaan onrecht en geslagen wonden. Want uiteindelijk kwam alles samen in dezelfde, banale vraag: hoe vertel je een kind over de dood van zijn vader? Wat heb je aan redeneringen en verklaringen bij zo’n verlies? We zien onze kinderen opgroeien vol van rancune, dacht hij bij zichzelf. We zien ze opgroeien als wezen die nieuwe vaders nodig hebben, en ik heb niets te bieden.

Hij zuchtte diep en sprak toen zijn niets uit. ‘Wat je zegt is… begrijpelijk,’ zei hij. ‘Echt. Hoe zou ik reageren als ik in jouw schoenen stond? Dat is iets wat ik me voortdurend afvraag. Hoe zou ik reageren als ik in jullie schoenen stond?’ Hij spreidde zijn armen. Iedereen luisterde nu vol aandacht naar hem. Hij keek naar al die mensen, die er half afstandelijk, half betrokken bij zaten en voelde toen de woorden als vanzelf uit hem stromen, langzaam. Eerst waren het losse woorden, als verkennende soldaten in de nacht. Toen volgde het hele leger van argumenten en redeneringen – en de rest van wat hij al zo lang bij zich droeg. ‘Vergelding is de oplossing waar we het eerst aan denken. Dat is logisch en vanzelfsprekend. Het principe van oog om oog, tand om tand, nietwaar? Maar dat werkt niet.’ Hij ademde diep in. ‘Ik realiseer me dat ik dit in jullie schoenen allemaal misschien niet eens zou willen horen, maar vergelding is een zinloos instrument; in de eerste plaats voor jullie zelf. En ja, natuurlijk weet ik dat een deel van jullie helemaal niet zonodig een goed mens hoeft te zijn, maar niets anders wil dan de man pakken die jullie zo veel leed heeft berokkend en hem verwoesten, hem inpeperen hoeveel pijn jullie moeten lijden. Maar een handlanger van die man zal dan op zijn beurt ook weer vergelding willen, die zal zich weer op een andere onschuldige man storten, en zo houdt dit alles nooit op; uiteindelijk rest niets anders dan de dood. Er is dan geen plaats meer voor kennis, voor liefde, voor een pizzaatje, een wandelingetje. De wereld verdwijnt volledig, de wereld die je wilde redden. Alles wat overblijft is kilte en vergelding. Het is een obsessie waar je nooit meer uit komt.’ Hij kneep zijn ogen samen. ‘En ik zeg dit jullie als vader en als christen. Ik weet dat mijn taak eindigt als de schuldigen hun juiste straf hebben gekregen. Maar ik weet ook dat dat niet genoeg is. Dat niets het onrecht dat jullie is aangedaan, kan vergelden. Dat het jouw vader niet kan terughalen, Luigi, dat het geen van de mensen die ons zijn afgenomen kan terughalen. Het is gruwelijk. Het is gruwelijk en ik weet werkelijk niet wat ik moet doen, ik heb geen enkel antwoord op jullie verdriet. Jullie moeten heel dapper zijn, omdat wat jullie is overkomen – wat jou is overkomen, Luigi – iets is wat elke verklaring tart. Ik geloof stellig dat er een dag komt waarop God alles zal goedmaken, elke wond zowel als elke schuld, maar op dit moment realiseer ik me dat ik niet meer te bieden heb dan dit. Ik vind het vreselijk wat er is gebeurd,’ besloot hij. ‘Ik vind het echt vreselijk.’

Op weg naar buiten schudde Colnaghi hier en daar een hand en sprak hij nog even kort met wat mensen. Sommige aanwezigen waren in tranen en dankten hem voor zijn woorden. Anderen leken verward, of zelfs geërgerd. Ze wendden zich af toen hij voorbijkwam en sloegen hun blik neer, gingen iets zoeken in hun zakken. Luigi had de luwte opgezocht: van achter uit het lokaal staarde hij in stilte naar Colnaghi. Ik ken jouw woede, had deze tegen hem willen zeggen, ik ken hem heel goed. Ik kan hem ontcijferen als was het een eigen taal. Maar mijn leed staat op een hoger plan dan het jouwe. De gedachte was nog nauwelijks bij hem opgekomen of hij schaamde zich er al voor. Hij schudde zijn hoofd en verliet het gebouw, uitgeput.

Toen hij buiten was, deed hij ondanks de warmte zijn colbert aan. Hij poetste zijn bril met de punt van zijn stropdas en begaf zich op weg naar de tramhalte. De spanning zat nog op zijn huid, en alles wat hij wilde was rustig een stukje van de stad bekijken door het raampje van de tram.

Hij keek om zich heen: acht uur in de avond, het station van Porta Genova. Tussen de drugsdealers, de pooiers en een enkele zwerver door haastten de laatste forenzen zich naar hun trein. Boven hen allen ging de zon onder en de lucht, waardoor dan ook, rook naar drop. Werktuigelijk stak Colnaghi zijn pijp aan, maar na een paar halen reed de tram al voor; net genoeg tijd om te voelen hoe de rook zijn mond vulde.

In de wagon keek hij om zich heen. Drie vrouwen van zijn leeftijd, een oudere dame met een roze hoedje op, een paar jongeren in spijkerbroek die lachend een lus van de tram naar elkaar overgooiden. Misschien was het ding eraf gevallen, misschien hadden ze hem losgetrokken.

Colnaghi liet zijn kin op zijn borst zakken. Al een tijdlang stelde hij zich voor hoe ook hij misschien een ontzield lichaam zou worden – net als Vissani, of als zijn collega’s die in de afgelopen jaren het leven hadden verloren. De transformatie was gaande, en hoe vreemd was dat niet. Alsof hij een tweede versie van zichzelf met zich meedroeg, een minuscule dood die langzaam ontkiemde, in afwachting van het moment waarop hij als een bloem kon opengaan. Zou het echt gaan gebeuren? Waar dan, en wanneer? Een paar maanden eerder had een collega uit Turijn tegen hem gezegd dat hun werk er inmiddels vooral uit bestond te leren hoe je een goed lijk bent. Colnaghi had de ogen ten hemel geslagen en geantwoord dat het misschien niet echt nodig was om zo somber te zijn.

Ooit had zijn baas hem persoonlijke bewaking aangeboden, maar die had hij geweigerd. Zijn situatie was nog niet zodanig dat hij iets dergelijks wilde accepteren, en daarbij was hij na de moord op Aldo Moro tot de overtuiging gekomen dat bewakingsescortes geen ander doel dienden dan het in gevaar brengen van nog meer levens. En er waren trouwens ook geen concrete aanwijzingen. Er was geen enkel rapportje over hem gevonden in een van de uitgekamde schuilplaatsen en geen van al die groepen had ooit een bedreiging tegen hem de wereld in gestuurd. En toch zou hij een geschikt doelwit zijn: een briljant magistraat die zich al drie jaar bezighield met het terrorisme, nog jong, bereid tot een dialoog, en ook nog eens zeer katholiek.

Bij de volgende halte stapten de jongeren uit, de tramlus namen ze mee. De deuren sprongen met een klap weer dicht, niemand anders stapte in. Colnaghi strekte zich uit om te krabben aan de huid boven zijn sok, waar hij een lichte jeuk voelde. De tram sloeg een hoek om en opeens vulde een kerskleurig licht de hele wagon. Weet ik nog een leuke mop, dacht Colnaghi bij zichzelf. De rechters rechterhand weet niet wat de linker doet. Nee, die kennen we al, een andere, Giacomo, beste jongen. Je hebt wel betere gehoord. De onderzoeksrechter zegt tegen de verdachte: We hebben drie personen die verklaren dat ze u hebben gezien. De verdachte: Nou en? Ik kan u er zo honderdduizend brengen die kunnen verklaren dat ze me níét hebben gezien!

Hij grinnikte. Ja, deze mop was zo stompzinnig dat hij hem nog wel een keer kon vertellen aan Caterina Franz, of aan Micillo, of misschien aan tafel thuis. De oudere dame met het roze hoedje keek hem verbaasd aan. Snel trok Colnaghi zijn gezicht weer in de plooi. Bij een kruispunt gaf de tram een belsignaal. Terwijl hij verder reed in noordelijke richting, legde Colnaghi zijn wang tegen het glas en zag hoe Milaan zich voor hem opende als een waaier: de lege straten met hun voren van rails, twee carabinieri voor een gebouw, een student met boeken onder zijn arm – vormen van de stad die langzaam uitdoofden in de schemering.

2

Drie uur hadden ze rond het bureau van Micillo gezeten, zwemmend in de papieren hadden ze elkaar af en toe een aansteker aangereikt. En nu, in deze hitte van de vierde verdieping, had Colnaghi het benauwd. Het was vrijdag, en weer was het laat geworden. Al tien minuten zwegen ze, als om de vermoeidheid uit hun lichaam te laten verdampen. Al bij het ochtendgloren was Colnaghi op zijn fiets naar kantoor gekomen, op het Paleis van Justitie viel toen nog geen straaltje zonlicht, en vanaf dat moment had hij zonder ophouden gewerkt en nauwelijks de tijd genomen voor een broodje als lunch.

Hij keek naar de twee collega’s met wie hij besloten had samen te werken en aan wie hij leiding gaf. Micillo, de officier van justitie, telg uit een oude familie van juristen in Caserta, altijd met een gestrikt vlinderdasje, ook in de zomer, wuifde zich met gestrekte hand koelte toe. Caterina Franz, de rechter-commissaris uit Friuli, zat nog steeds te lezen, bewegingloos en zonder een druppeltje zweet, een vinger op haar rechterwenkbrauw.

‘Ik ben misselijk,’ zei Micillo opeens. ‘Gewoonweg misselijk.’ Colnaghi keek naar zijn kaak. Caterina Franz pufte en een van de blaadjes die ze in haar hand hield dwarrelde met een draai naar de grond. Ze keek ernaar terwijl ze krabde aan haar lange, kromme neus.

‘Volgens mij heb je iets laten vallen,’ zei Colnaghi. Micillo schoot kort in de lach en ging door met wapperen. Caterina Franz keek Colnaghi verstoord aan.

‘Je bloost,’ zei Colnaghi met een glimlach.

Haar lippen verstrakten.

‘Nu bloos je nog meer. Verlegen mensen blozen nog erger als je ze erop wijst.’

‘Ben je zo’n beetje klaar nu, denk je?’ zei Caterina Franz.

‘Kijk, nu ben je een rode paprika.’

Ze schudde haar hoofd en wendde zich tot Micillo. ‘Hoe kun je in godsnaam met zo’n man samenwerken?’

‘Maak je niet druk,’ antwoordde Micillo. ‘Hij wordt zo weer serieus.’

Caterina Franz schudde haar hoofd en blies lucht uit. Colnaghi strekte zich uit op zijn stoel, wiebelde op de achterste poten, en keek door het raam naar de hemel. Toen liet hij zich weer naar voren vallen en gaf een klap op het bureau. ‘Even recapituleren,’ zei hij. ‘De laatste verklaringen van die Berti hebben een mooi spoor voor ons geopend, maar er is nog iets waar we geen greep op krijgen. Wat is dat?’

Anna Berti was een lid van de Rode Brigades, zevenentwintig jaar oud. Ze had zich bereid verklaard samen te werken met justitie. Dat deed ze met tegenzin en verteerd door schuldbesef, maar er waren wel degelijk een paar namen uit haar gekomen. Als ze iets losliet, was dat nooit veel, maar het was altijd duidelijk. Colnaghi was een van de weinigen die het eens waren met de wettelijke norm die het jaar daarvoor was ingevoerd, die het justitieel inzetten van spijtoptanten van het terrorisme regelde. En hij was het eens met de stelling van carabiniere-kolonel Bonaventura: de dode takken wegsnoeien maar een paar groene takken in leven houden, zodat daaraan andere parcoursen, namen en verdachte types konden uitbotten.

Zijn collega’s hielden er niet van te onderhandelen met criminelen en hun kwijtschelding van strafvervolging te garanderen, maar Anna Berti had informatie geleverd die ze nooit op een andere manier hadden kunnen verkrijgen. Micillo en Caterina Franz gebruikten die informatie met tegenzin, alsof het bloedgeld was, iets wat hun werk kon vergiftigen, terwijl het voor Colnaghi niet meer dan gegevens waren. Zeker, hij vond het soms ook moeilijk de morele kant van de zaak buiten beschouwing te laten, en het woord alleen al – spijtoptant – had een verkeerde klank. Iedere keer moest hij zichzelf dan weer inprenten dat het geweten hier buiten stond, dat het ging om een simpele ruilhandel.

Maar er was in dit verband nog veel werk te doen; de ontvoering van Roberto Peci, bijvoorbeeld, had hem flink aangegrepen. Peci was de broer van Patrizio, de eerste spijtoptant van de Rode Brigades, die een jaar eerder een aantal fundamentele gegevens over de organisatie had onthuld. Uit wraak hadden de Rode Brigades van Senzani Roberto Peci ontvoerd, en naar alle waarschijnlijkheid zou deze binnenkort worden gedood. Waarom had niemand bij het beschermen van spijtoptant Patrizio ook aan zijn broer Roberto gedacht? Omdat het een club stommelingen was, stelde Colnaghi voor zichzelf vast, terwijl hij een groen elastiekje wegschoof van de zoveelste dikke map op het bureau. Door zijn drift brak het bijna.

‘Ik wil haar nog een keer verhoren,’ zei Micillo. ‘Volgende week ga ik weer naar de San Vittore-gevangenis om haar opnieuw te verhoren. Oké?’

‘Prima,’ zei Colnaghi. ‘Dan probeer ik het nog een keertje met die Dell’Acqua.’ Dit was weer een ander meisje dat kortgeleden was gearresteerd. Anna Berti had beweerd dat Dell’Acqua deel uitmaakte van de groep die de moord op Vissani had opgeëist. Tussen de twee organisaties was de verstandhouding een tijdlang goed geweest – ze hadden zelfs wapens met elkaar uitgewisseld –, maar daarna hadden ze ruzie gekregen. Dat gebeurde vaak, en in deze periode vaker dan ooit, nu de extreem-linkse gewapende strijd begon af te glijden naar chaos en desillusie.

‘Die Dell’Acqua doet haar mond niet open tegen je,’ merkte Caterina Franz op.

‘Omdat ze van goede komaf is,’ zei Micillo. ‘Die hebben het dikste pantser. Zo iemand als Anna Berti kun je op een of andere manier wel omkopen, ook al moet je dan misschien wat meer neerleggen dan je had gedacht.’

‘Ik hou niet zo van dit soort praatjes.’

‘Uitzonderingen altijd, fouten nooit,’ zei Colnaghi, terwijl hij gedachteloos het elastiekje weer om de map schoof. Dat was zijn motto.

Micillo sloeg de ogen ten hemel.

‘Ik heb nog steeds niet begrepen wat je nou eigenlijk bedoelt met die zin,’ zei Caterina Franz. Ze draaide haar stoel naar Colnaghi en sloeg haar armen over elkaar. ‘Wil je me dat nou eens een keertje uitleggen?’

‘O nee, alsjeblieft niet,’ zei Micillo. ‘Ik smeek jullie…’

Colnaghi glimlachte. ‘Ze hebben ooit aan een wereldkampioen schaken, Michail Botvinnik, gevraagd wat het geheim van zijn ongelooflijke succes was. Zijn antwoord was: U vindt het misschien teleurstellend, maar vóór alles probeer ik gewoon zo min mogelijk fouten te maken.’

‘Schaak jij?’

‘Nee, dat heb ik in een tijdschrift gelezen. Maar het is een mooie uitspraak.’

Caterina Franz leek niet erg overtuigd.

‘Fouten maken we allemaal,’ zei ze.

‘Zeker. In de afgelopen twee jaar heb ik een paar leden van Milanese Autonomie in staat van beschuldiging gesteld, die later geheel onschuldig bleken te zijn. Een van hen, professor Corno, heeft me toen een lange brief geschreven, een en al verontwaardiging, waarin hij me aanspoorde niet iedereen op één hoop te gooien en om personen die geweld gebruiken te onderscheiden van hen die dat nooit hebben gedaan.’

‘Wat een zak,’ grinnikte Micillo.

‘Hij had gelijk. Ik heb die brief bewaard. Het is precies waar het om gaat: als een kok een fout maakt, is het eten niet lekker, als wij een fout maken, gaan er onschuldigen de gevangenis in.’

‘Geef hem alsjeblieft geen vrij spel…’ zei Micillo tegen Caterina Franz.

‘Nee, wacht even, ik wil het echt goed begrijpen. Hoe zit het met die uitzonderingen?’

‘Die uitzonderingen zijn alle kleine nuances die ons steun kunnen geven bij het vinden van de waarheid en het in de wereld brengen van gerechtigheid.’

‘Bijvoorbeeld?’

‘Ik zou iets vervelends dat een vriend overkomt voor lief kunnen nemen, of een andere vriend juist begunstigen – ook al is dat dan in strijd met bepaalde niet al te belangrijke normen – als het doel iets hogers is. Natuurlijk moet je daarin heel voorzichtig zijn en zo gewetensvol mogelijk handelen, anders loop je het risico uiteindelijk wat dan ook maar te rechtvaardigen. Maar het feit alleen dat uitzonderingen bestaan, herinnert ons eraan dat we het altijd fout kunnen doen, dat regels nooit voor eens en altijd kunnen gelden, dat die niet in marmer gehouwen zijn.’

‘Dat is weer echt zo’n redenering van een christen-democraat, Colnaghi.’

‘Mijn vriend Mario in Saronno zou spreken van een ‘lofzang op de twijfel’.

‘Maar wat heeft dit te maken met Berti en Dell’Acqua?’

‘Weet ik niet,’ antwoordde hij glimlachend. ‘Niks.’

‘Waarom begin je er dan over? Waarom zeg je dat dan?’

‘Misschien omdat het eigenlijk geen echt motto is, meer een stopwoordje waar ik aan gehecht ben. Maar waarom vroeg jij ernaar?’

Ze zwegen een tijdje. Colnaghi stak zijn pijp aan en wiebelde weer op zijn stoel. Hoewel Micillo niet veel rookte, was het plafond in de hoeken erg donker uitgeslagen. Dat was het werk van de vorige gebruiker van de kamer, die daarna nooit opnieuw was gewit. Hun bijeenkomst liep ten einde, maar Caterina Franz zat nog na te denken. Een tic deed haar af en toe haar lippen vertrekken en haar handen bewogen onophoudelijk over elkaar. Maar haar ogen waren strak gericht op de schrijfmachine van Micillo, een Lettera 22. ‘Kun jij typen?’ vroeg ze.

‘Ja.’

‘Ik ben bij justitie nog nooit iemand tegengekomen die kon typen.’

‘Ik ken er wel een paar,’ zei Colnaghi.

‘We zouden het allemaal moeten leren,’ zei Caterina.

Colnaghi keek om zich heen. Wat had hij een moeite moeten doen om dit kleine team bij elkaar te krijgen. Vanaf het begin was zijn onderzoeksmethode – alles ter beschikking stellen van iedereen, zo veel mogelijk samenwerken, elkaar vrijuit over en weer gegevens aanreiken – gezien als een inbreuk op een ongeschreven code, misschien zelfs op wat zwart-op-wit in de wet stond. Er waren geen regels voor gecoördineerde samenwerking, er was niets om je op te richten bij het uitwisselen van informatie. En dus deed eenvoudigweg niemand het.

En zo had Colnaghi twee jaar lang rondgedoold door de krochten van het Paleis, pogend zijn collega’s ervan te overtuigen dat de methodes van weleer achterhaald waren, dat dit geen tijd meer was voor solitaire onderzoeken. Tegenover het netwerk van contacten waarmee het terrorisme werkte, moest een ander worden gesteld, dat solider en sterker was. Maar hoe vaak was hij niet tegen een muur van vermoeidheid aan gelopen, of zelfs van struisvogelpolitiek en angst. Tot hij uiteindelijk dan deze twee had gevonden: Micillo, de kale man uit Caserta met zijn aristocratische afkomst, die nogal makkelijk aan zijn functie was gekomen en daarom door de meesten niet erg serieus werd genomen (maar die in werkelijkheid beschikte over een glasheldere, volmaakt consequente manier van redeneren) en Caterina Franz, de communiste uit Friuli zonder ook maar enig gevoel voor humor die, wie weet hoe, er zomaar opeens was, en die door slaapgebrek altijd rondliep met paarsige vlekken rond haar ogen. Het was niet makkelijk om ze samen te laten werken, maar op de een of andere manier lukte het Colnaghi toch.

Ergens in de gang hoorden ze een deur dichtslaan. Micillo stond op en begon lusteloos de papieren te ordenen: hij stopte een arrest terug in de map, pakte de transcripties van het verhoor van Dalla Bona bij elkaar en tikte de blaadjes op het bureau tot een rechte stapel. Tussen hen in hield de ventilator de weinige beschikbare lucht in beweging.

Na een tijdje mompelde Caterina Franz: ‘Ik werk niet graag aan dit soort zaken. Dat heb ik al vaker gezegd, ik weet het, maar zo is het.’

Colnaghi en Micillo keken elkaar aan. De gewetensnood van linkse magistraten: een onderwerp waar ze al jaren door werden geplaagd en dat ze allebei niet konden verdragen.

‘Ik voel me er ongemakkelijk bij,’ rechtvaardigde zij zich. Micillo kuchte twee keer achterelkaar. Het gevaar van een lange biecht hing in de lucht.

‘Kunnen we het erover eens zijn dat niemand van ons nog kracht heeft om te werken?’ zei Colnaghi snel.

‘Daar kunnen we het over eens zijn.’

‘Laat ons dan gaan in vrede.’

De twee mannen stonden op, maar Caterina Franz bleef zitten.

‘Je hoeft je niet ongemakkelijk te voelen,’ zei Micillo terwijl hij haar een klopje op de schouder gaf. Caterina zag in het gebaar een uitnodiging om door te gaan.

‘Ik weet het, ik weet het. Maar ik kan het niet van me af zetten.’

‘We hebben het er al heel vaak over gehad, Caterina. We moeten niet over politiek praten.’

‘We hadden het ook niet over politiek. Maar uiteindelijk kom je, hoe je het ook wendt of keert, daar altijd bij uit.’

‘Nou ja, dat zijn privékwesties.’

‘Privé, privé… Nee, het zijn publieke kwesties.’

‘Niet in deze kamer.’

‘Zullen we gaan?’ zei Colnaghi. Hij draaide zijn pijp rond tussen zijn vingers.

Caterina Franz keek hem aan. ‘Het zit je niet lekker, hè?’

‘Pardon?’

‘Ik weet dat het je niet lekker zit.’

‘Waar heb je het over?’

‘Je mag me niet, het heeft geen zin eromheen te draaien. Eigenlijk mogen jullie me alle twee niet.’ Ze beet op haar lip. ‘Jullie weten het, dit is een probleem dat we hebben, en… Het is gewoon niet makkelijk. En jullie kunnen dat niet begrijpen.’

‘Meisje toch…’ begon Micillo.

‘Noem me geen “meisje”. Je weet dat ik er een hekel aan heb als ze me zo noemen.’

Colnaghi zuchtte en kwam tussenbeide: ‘Jongens, alsjeblieft. Het is laat, het is warm, en we zijn allemaal moe. Wat heeft het voor zin ruzie te maken. Zullen we naar huis gaan?’

Alle drie bleven ze elkaar nog even opnemen, en opeens zagen ze zichzelf als wat ze waren: drie vermagerde, uitgeputte lijven. Het gezoem van de ventilator was het enige wat nog tot ze doordrong. Het volgende moment schudden ze even tegelijk hun hoofd en liepen op een rijtje de kamer uit, de gangen van het Paleis in, zonder nog iets te zeggen.

3

Colnaghi bracht nog een bezoek aan de toiletruimte van zijn etage, met de handdoek en tandenborstel die hij altijd in zijn kantoor had. Hij poetste zorgvuldig zijn tanden en hield vervolgens zijn polsen lang onder de koude straal terwijl hij in de spiegel keek. Was hij oud aan het worden? Zijn wangen leken meer ingevallen dan gewoonlijk. Terwijl hij zijn handen afdroogde, stak hij zijn tong tegen zichzelf uit. Pas toen hij zeker wist dat zijn collega’s naar buiten waren, deed hij de deur weer open. Waarna hij dan eindelijk de trappen naar beneden nam.

Buiten was het nog schemerig en in de zomeravond leek de directe omgeving van het gerechtsgebouw een abstracte dimensie te krijgen. Het was er geheel verlaten, alsof het Paleis plotseling was verplaatst naar een verre bestemming, of naar een onbewoonde stad. De Milanezen zaten opgesloten in hun huizen voor de televisie, en je zag zelfs geen zonderling die in zijn eentje buiten hardop stond te zingen.

Op het binnenplein maakte Colnaghi de ketting van zijn fiets los, en eenmaal op weg hield hij zich een paar minuten bezig met het testen van zijn oude, persoonlijke theorie: dit was het ideale moment voor een aanslag, dus als ze hem nu niet om zeep zouden brengen, zou hij veilig zijn. Er gebeurde niets. Experiment geslaagd voor de tweehonderdste keer of zoiets.

Hij nam de binnenste ringweg tot aan de Porta Venezia, en van daar reed hij de Corso Buenos Aires in tot de Piazzale Loreto en er voorbij. Op de Piazza Dante sloeg hij rechts af. Hij had voor een redelijke huur een tweekamerwoning weten te vinden in de Via Casoretto, in een volksbuurt op de rand van Lambrate. Sinds een paar jaar had hij zo veel taken dat zijn voortdurende aanwezigheid in de stad vereist was. Dus had hij zich genoodzaakt gezien om onderdak voor door de week te vinden, en om alleen nog in het weekend naar Saronno te gaan. Natuurlijk was zijn vrouw het daar niet echt mee eens geweest, maar er was geen andere mogelijkheid.

Zo was Colnaghi, tien jaar te laat, alsnog begonnen aan een soort studentenbestaan – vrijgezellenbestaan, zei hij zelf. En hoewel hij zijn familie en zijn dorp miste, had deze situatie ook wel voordelen. Op de eerste plaats de afzondering. En dan de omgeving zelf. Ze hadden hem voor gek verklaard dat hij daar was neergestreken. En natuurlijk wist hij dat de zaken waarom deze wijk bekendstond niet bepaald gunstig voor hem waren. Dit was het gebied van de Bellini-bende, ook wel ‘die lui van Casoretto’ genoemd, dit was een buitenwijk van linkse knokploegen.

Maar hij vond het er fijn, wat kon hij eraan doen. Een handvol bepaald niet deftige straten, met zo hier en daar een winkel, een werkplaats, piepkleine supermarktjes weggedrukt in een hoek, en grote deuren die op zondag opengingen om, als bij toverslag, een oude binnenplaats te onthullen, een boom, een perkje in bloei. En altijd zat er wel een man die niets beters te doen had aan een aluminium tafeltje voor een café, en altijd kwam je wel een jonge vrouw tegen die je aansprak voor een vuurtje. Díé straten dus, vanaf de buitenrand van Lambrate tot aan de tramremise op de hoek van de Via Teodosio. Uit de mond van die remise kwamen ’s ochtends vroeg de wagons rijden, belsignalen in de mist of het ochtendlicht uitstotend, om tegen de nacht terug te komen en te gaan slapen.

Colnaghi liet zijn fiets achter in de gang en ging, om zijn hoofd wat vrij te maken, een stukje wandelen in het laatste, zwakke licht. In de Via Mancinelli, vlak bij zijn woning en precies achter het jeugdcentrum Leoncavallo, hadden fascisten twee linkse jongeren vermoord, Fausto en Iaio. Colnaghi liep vaak langs die muur – het was zo’n vreselijk verhaal, en nog zo recent, dat hij af en toe de behoefte voelde het te gedenken –, maar deze keer koos hij ervoor in zuidelijke richting te gaan. Hij volgde de rails, haast verdwalend in al het grijs om hem heen, liep zigzaggend een paar straten door en kwam uit bij het station, waar een groepje prostituees ruzie stond te maken in het purperen licht van een kroeg. Hij sloeg rechts af en liep door hetzelfde netwerk van straten in omgekeerde volgorde weer terug.

Opeens klonk er een knal, die zijn hart deed overslaan van schrik. Met een ruk draaide hij zich om, maar het bleek niet meer te zijn dan een vuilcontainer die onhandig was gesloten door een oude man die zijn afval had weggegooid. Hij moest denken aan wat zijn collega uit Turijn had gezegd over een lijk worden, liet zijn gestrekte hand even snel langs zijn hals gaan en lachte hardop in de lege straat.

Toen hij terug was in zijn woning stond alles gewoon op zijn plaats. Het was er stoffig. Eenzaamheid laat geen sporen na, en toont zich misschien juist in dat ontbreken. Hij had zijn koelkast volgestouwd met yoghurt en vleeswaren, zijn voorraadkast met gedroogde vruchten en blikken voorgekookte groente, ook al draaide het er meestal op uit dat hij een paar punten pizza ging halen op de hoek, bij de pizzabakker uit Puglia, een oudere man die – dat beweerde hij tenminste – in Amerika was geboren als kind van twee emigranten, en na vijftien jaar in Minnesota had besloten om terug te gaan naar zijn vaderland. Op het reclamebord bij zijn zaak stond: De lekkerste pizzapunten van Milaan. Colnaghi kon het verhaal niet verifiëren, maar hij luisterde met plezier naar de man als die vertelde over zijn absurde terugreis vanuit de eindeloze vlaktes boven New York, de lange boottocht die hij had bekostigd door als ober te werken, en zijn aankomst in Genua zonder een cent op zak.

Colnaghi ging op zijn bed zitten, zijn blik gericht op de muur tegenover hem. Een televisie had hij niet – eigenlijk had hij niets. Kijk eens, dit is mijn schuilplaats, dacht hij. Dit is de spiegel van al die plekken waar die vrienden van mij bij elkaar komen. We staan tegenover elkaar in dezelfde gevangenschap, ver van onze dierbaren, alsof we daar zuiverder van worden. Natuurlijk, het monnikachtige van deze woning – kapotte vloertegels, een pruimkleurige, formica tafel, een raam dat uitkeek op de binnenplaats waar alleen een paar katten zich nog ophielden – was een smoesje: hij miste zijn vrouw en kinderen, en zelfs het forenzen met de trein. En toch was er iets in dit bestaan wat hem maar bleef aantrekken.

Hij begon zich uit te kleden en keek ondertussen naar het kruis dat hij boven zijn bed had gehangen, het enige object op een verder volstrekt kale muur. In zijn pyjama knielde hij neer en bad twee Onze Vaders en twee weesgegroetjes – het minimumtarief voor een goede nachtrust, zoals pastoor Luciano hem had geleerd. Als kind bad hij het liefst staand. Dat knielen vond hij horen bij een te opzichtig ritueel, het neigde zelfs een beetje naar afgoderij. Maar in deze woning was hij het weer gaan waarderen: als je het alleen deed, werd het een simpele erkenning van nederigheid. De Schepper is oneindig veel groter, en jij, jij bent niet meer dan een kruimel bezielde aarde.

Hij bad met zorg en devotie, zoals hij altijd had gebeden, de frases prevelend, zijn handen in zijn schoot, elke lettergreep een trede om nog verder af te dalen, nog dieper te gaan. En in de stilte die vervolgens intrad – vlak na het laatste amen, vlak voor het tweede kruis dat hij sloeg – was hij niets anders dan wat hij wenste te zijn: een man alleen tegenover zijn eigen God.

Hoe vertel je een kind dat zijn vader is vermoord?

Natuurlijk, je kunt beginnen met een lange inleiding waarin je uitpakt over allerlei problemen en perspectieven, je kunt nuances aanbrengen, steun zoeken in wat er allemaal geschreven is, je kunt zelfs naar voren brengen dat de moord voortkomt uit een complexere context. Maar het gebeuren zal nooit zo ingekleed kunnen worden dat je er vrede mee hebt. En het verlies – het verdriet dat helemaal alleen het jouwe is, die ene, unieke mens die je is ontnomen – zal onherstelbaar blijven. Het onttrekt zich aan de keten van oorzaak en gevolg, het blijft zweven in een leegte.

Maar je kunt ook het verhaal vertellen. Voor hem was het zo gegaan, en er waren ook geen andere mogelijkheden. De oorlog had alles weggevoerd, en zeker de feiten. Het was alsof de dingen van lieverlede dunner waren geworden, dat ze waren teruggebracht tot iets anders, tot fragmenten die zijn moeder telkens weer in elkaar voegde. Ze vertelde het verhaal in steeds uitgebeendere vorm, om het zo een doel te laten dienen: waar het haar om ging was dat haar zoon ’s nachts kon slapen, en niets anders. Maar de oude kameraden hadden juist een voorliefde voor heel andere verwoordingen. In het café, boven hun glazen, beeldhouwden zij een andere figuur, een man die zich niet had willen overgeven, een slachtoffer dat geëerd moest worden.

Zijn hele leven had Giacomo geprobeerd die twee lappen aan elkaar te naaien, om zo een zo zuiver mogelijk beeld van zijn vader te krijgen, een beeld dat zo veel mogelijk in overeenstemming was met het gezicht in zwart-wit dat hem vanuit een lijst op het dressoir aankeek. Waar het geheugen van anderen eindigde, ging hij verder met zijn fantasie. Hij wilde een vader bedenken zoals hij hem wilde zien, hij zou hem bij zijn hand pakken en hem omhoogtrekken uit de vergetelheid, om hem daarna naar huis te brengen.

Want er was niets meer dat hem kon redden uit zijn eenzaamheid, dat zijn pijn kon genezen. Maar misschien was er nog wel iets wat hem kon redden uit zijn woede.

Het verhaal dus maar.

Ernesto Colnaghi werkte aan de draaibank bij de Bertarellifabriek in Saronno, een bedrijf waar schroeven en andere kleine ijzerwaren werden gemaakt. Hij was er een tussen velen, een man zoals zovele andere. Twintig jaar oud, zwart haar, alleen zijn blauwe ogen maakten hem wat anders dan zijn vrienden – niet knapper, alleen wat opvallender. Hij kwam uit La Cassina, vlak bij Solaro, uit een familie van boeren. Hij had drie zussen, een echtgenote – Lucia Ferrari, dochter van een tussenhandelaar – en een dochtertje van een paar maanden.

Het echtpaar was aan het grote binnenerf in het centrum gaan wonen, waar de hele familie Ferrari gevestigd was, en dat was bepaald niet iets wat Ernesto erg beviel – zijn schoonvader dronk en was te zeer bevriend met de podestà, de fascistische burgemeester, alle ooms en tantes waren afgrijselijke kwezels –, maar hij probeerde het te verdragen. Zijn dochtertje Angela, vernoemd naar haar oma die een paar jaar eerder was overleden, was goed gezond.

Het had erger gekund, dus. Ernesto was afgekeurd omdat hij erg mager was en een enigszins mank been had (waar hij eigenlijk nauwelijks last van had). Twee jaar eerder was Ernesto’s oudere broer wel opgeroepen voor het leger en in Rusland terechtgekomen. Af en toe stuurde hij een briefje om zijn familie gerust te stellen: ‘Lieve vader, Giacomo en zusjes, ik schrijf jullie op deze avond en hoop dat jullie mijn brief snel ontvangen. Het gaat mij goed, ik krijg voldoende te eten en het is niet al te koud en ik heb trouwens een dikke jas. Ik denk steeds aan jullie en ik bid God dat ik jullie snel mag weerzien.’ Medio 1942 waren de brieven gestopt. Er was er nog één gekomen, zonder plaats en datum. Daarna niets meer.

De fascisten hadden de gaarkeukens voor armen afgeschaft en op een ochtend waren ze bij zijn moeder aan de deur gekomen om alle kopergoed op te eisen dat ze in huis hadden. Alsof ze daartoe orders hadden gekregen, was het enige wat ze zijn moeder lieten houden de kookpot voor de polenta. Misschien was dat wel het moment waarop Ernesto aan het denken was geslagen. Thuis bleef hij de rol van zorgzame vader en kostwinner spelen zoals hij dat altijd had gedaan. Niemand mocht iets weten van de woede die hem ’s nachts in de greep hield, daar praatte hij nooit over; hij was trouwens überhaupt niet zo’n prater. En erover praten zou natuurlijk ook niets oplossen.

In de lente van 1943 kwamen er enkele overlevenden van het oostelijke front naar huis, maar niet zijn broer. De arbeidsters van de Cemsa gingen in staking, en daar werd nog lang over nagepraat, en in de eetzaal van zijn eigen fabriek was alleen nog een donkere, koude pasta te krijgen die walgelijk was. Maar het kon erger, bleef Ernesto zichzelf voorhouden. Ze waren bijvoorbeeld niet zo arm als de familie Beretta, die ironisch genoeg dezelfde achternaam hadden als de slagersfamilie in het centrum van Saronno (en die daarom werden aangeduid met een andere bijnaam: Cibà de eerste familie, Cibarell de tweede). De kinderen van de Beretta’s liepen heimelijk te bedelen op straat en de oma daar sliep in een hoekje van een stal met niet meer dan twee dekens over zich heen. Soms stond ze te huilen bij een café in de Via San Cristoforo, in de hoop dat iemand haar een glas wijn zou aanbieden.

Het kon altijd erger. Maar, vroeg Ernesto zich af, was dat echt wel zo?

Intussen was Lucia opnieuw zwanger en mooier dan ooit, als een kleur die zich wil verbergen en daardoor, paradoxaal genoeg, een juist fellere tint aanneemt. Als hij naar haar keek als ze ’s nachts lag te slapen, in dat huis aan het grote erf waar hij zo’n hekel aan had, laaiden zijn onlustgevoelens nog heviger op.

Op een dag in de zomer vond hij een pamflet tegen de veel te hoge prijzen, dat onder zijn draaibank terecht was gekomen. Hij las het en vond er, frank en vrij opgeschreven, alles in wat bij hemzelf ook al maanden door zijn hoofd ging. Hij voelde zich begrepen, een gewaarwording die hij nooit eerder had gekend; er waren er dus meer zoals hij. Aan de volgende staking nam hij actief deel, en het leverde hem klappen op van zijn chef. Een week lang verkleedde hij zich buiten het zicht van Lucia, zodat ze de bloeduitstortingen op zijn borst niet kon zien. Alles gebeurde nu in een heel hoog tempo. Als Ernesto zijn vinger over de gezwollen, blauwgrijze plekken liet gaan, voelde dat haast of hij een medaille streelde, al zou hij niet hebben kunnen zeggen van welk metaal.

De stakingen gingen door, en hij sloeg er geen enkele over. Zijn schoonvader kwam het aan de weet van een verklikker in de fabriek en gaf Ernesto te verstaan dat hij absoluut geen communistische schoonzoon wenste. Ernesto antwoordde dat hij alleen maar probeerde iets goeds te doen. Hij hield zijn schoonvader hetzelfde verhaaltje voor waarmee zij elkaar ook over en weer moed inspraken, als ze de nacht doorbrachten in de eetzaal van de fabriek en met z’n vijven trekjes moesten nemen van één sigaret. Nu het zomer was, ging het allemaal nog wel, maar daarna? Lucia’s vader zei dat Ernesto een stommeling was, en hijzelf een nog grotere stommeling, omdat hij zijn dochter had laten trouwen met zo’n zwerver.

Eind juli waren er twee massastakingen en op een haar na belandde Ernesto in de gevangenis. In de lucht waren steeds meer vliegtuigen te zien en in het zuiden hoorde je steeds meer bommen ontploffen. Soms voelde hij zich een beetje alleen. Lucia wilde niets weten van waar hij mee bezig was en vroeg alleen maar of hij met haar meeging naar de kerk om de woede kwijt te raken die hem voortdurend in de greep hield. Was hij een slechte echtgenoot? Hij dronk niet, sloeg zijn vrouw niet en was gek op zijn dochtertje. Dat was toch allemaal in orde?

In die periode sloot hij zich aan bij een groep mannen uit de omgeving die elkaar troffen in La Cassina. De eerste keer aarzelde hij nog, maar al snel ging hij er vaak naartoe. Ze waren de enigen die hem begrepen. Hij kwam thuis uit de fabriek, bleef een tijdje bij Lucia en Angela, en ging dan zogenaamd even naar het café. Zijn vrouw wist heus wel dat dat een smoesje was. Ernesto pakte dan zijn fiets en reed snel het dorp uit, het open land in. Daar nam hij het pad tussen de acacia’s en sloop uiteindelijk een klein, afgelegen huisje binnen, niet veel meer dan een bergplaats voor zeisen. Dat was de plek die Egidio Roveda had gekozen als hoofdkwartier, en waar hij zijn strijd had voortgezet.

In Milaan was Roveda een belangrijke figuur. Hij was bevriend met een van de leiders van de beweging. Tweeënveertig jaar oud, ongetrouwd. Kortgeleden had hij met vele anderen een groot fabrieksgebouw in Sesto San Giovanni moeten verlaten omdat er werd gebombardeerd, en een maand lang had hij moeten slapen bij het vee van een boer die een vriend was van zijn vader. Als jongeman was hij verliefd geworden op een revolutionair gezind meisje uit Como, van rijke komaf en half Frans, en met haar had hij plannen gemaakt om te vluchten naar Parijs, ver weg van de fascisten, en ver weg van zijn kloteland. In 1926 waren ze ervandoor gegaan. Met de hulp van een paar andere vluchtelingen vonden ze al snel een huis. ’s Nachts waren ze bezig met plannen voor een volksopstand en nieuwe tijdschriften, om dan tegen de ochtend pas in elkaars armen in slaap te vallen. Maar na een paar maanden had de jongedame hem verlaten – na een tijdje wordt de revolutie saai, nietwaar? Als een berooid man met een gebroken hart was hij naar Italië teruggekeerd. Min of meer uit wraak had hij zich toen op boeken gestort, op alle boeken die hij ondershands te pakken had weten te krijgen. Lenin, natuurlijk, maar ook Trotski, en uiteindelijk Marx, die hij er het laatst bij had gekregen. Eerst de verklarende bewerking van Carlo Cafiero, later de originele tekst. Met de nodige moeite kon hij ook Frans lezen, waarbij het goed uitkwam dat zijn eigen dialect een beetje verwant was aan die taal. Voor Ernesto waren het namen als duistere toverspreuken waarmee je wie weet welke poorten kon openen. Hij herkende ze aan de klank: plotseling opdoemende pieken in het moeilijk begaanbare landschap van de monologen van die man.

Ernesto bestudeerde hem: heel lang was hij, geschoren kaken, zijn haar al bijna helemaal grijs, gitzwarte, licht loensende ogen. Af en toe viel hij stil om een slok geitenmelk te nemen. Vaker verhief hij zijn stem om de aandacht van de groep te krijgen. Maar dat was eigenlijk niet nodig. Hij gebruikte eenvoudige woorden, die iedereen kon begrijpen, en wist de ellende beter te beschrijven dan wie dan ook, zeker beter dan een priester. Het kan allemaal nog beroerder, en weten jullie wat? Het zal ook zeker beroerder worden, let maar eens op. Voor hen, voor iedereen. Oud, muf geworden roggebrood en een schop onder je kont. De boer bij wie ik onderdak had, vertelde hij, was er al mee begonnen om ’s nachts het bos in te gaan en met een zaklantaarn te jagen op stekelvarkens. De volgende dag kookte zijn vrouw de beesten in een grote pan; dat was dan het vlees dat op tafel kwam. Maar stekelvarkens waren er ook nog maar weinig. Van alles was er maar weinig, en nergens was hoop.

En dus?

En dus, zei Roveda terwijl hij een stapel pamfletten tevoorschijn haalde, moet er strijd worden geleverd.