Spinoza in 107 vragen & antwoorden

Jan Knol

Spinoza

in 107

vragen &

antwoorden

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

©Jan Knol 2015

Alle rechten voorbehouden

Ontwerp Bureau Beck

Uitgeverij Wereldbibliotheek Amsterdam

NUR 740 | ISBN 978 90 284 4153 8

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2015, met ISBN 978 90 284 2635 1

Inhoud

Voorwoord

Spinoza’s werken

1

Waar hangt ons geluk van af?

2

Kunnen we iets weten?

3

Waartoe kan geloven verworden?

4

Vanwaar komt het verval van het geloven?

5

Wat is het verschil tussen geloven en weten?

6

Raken we zo niet troostrijke gedachten kwijt?

7

Is dan alles fout in de Bijbel?

8

Is God mensvormig?

9

Kan alleen een Persoon een persoon helen?

10

Wat is een goede naam voor het absoluut eindeloos Zijnde?

11

Wat is die ene Substantie?

12

Waarin zijn alle dingen?

13

Hoe luidt de gelijkenis van het wormpje in het bloed?

14

Wat wordt er met deze gelijkenis bedoeld?

15

Wat is het belang van deze kennis?

16

Wat verstaan we onder de attributen van God/Natuur?

17

Beïnvloeden Materie en Geest elkaar?

18

Hoe kunnen we de relatie tussen Materie en Geest uitbeelden?

19

Schakelen ook geestelijke zaken aaneen?

20

Wat zijn modi?

21

Hoe komen wij het best tot ons recht?

22

Zijn wij als modi eindig of oneindig?

23

Kunnen we God/Natuur kennen?

24

Wat is determinisme?

25

Is determinisme in strijd met vrijheid?

26

Maakt determinisme ons niet onvoorzichtig?

27

Bestaat toeval?

28

Bestaan wonderen?

29

Bestaat de vrije wil?

30

Is het niet beter ons gevoel van de vrije wil te relativeren?

31

Hoe zit het met onze verantwoordelijkheid?

32

Wat verstaan we onder perfect?

33

Wat te zeggen over goed en kwaad, mooi en lelijk enzovoort?

34

Kunnen we dan niets met begrippen als goed, kwaad, mooi en lelijk?

35

Heeft God/Natuur een doel?

36

Vanwaar komen al die onvolmaaktheden?

37

Waarom heeft God/Natuur niet alle mensen redelijk gemaakt?

38

Is God/Natuur vaak niet meedogenloos?

39

Moeten we ons laten leiden tot fatalisme?

40

Is er verschil tussen godskennis en natuurwetenschap?

41

Neemt de mens een uitzonderingspositie in de Natuur in?

42

Wat verstaan we onder een lichaam?

43

Hoe kunnen we ons eigen lichaam kennen?

44

Wat verstaan we onder de geest?

45

Heeft alleen de mens geest?

46

Heeft een atleet dan de grootste geest?

47

Wat is het eindeloos Verstand?

48

Is wat wij dwaling noemen opzettelijk?

49

Wat drijft ons van mindere tot betere kennis?

50

Kennen we de dingen zoals ze op zichzelf zijn?

51

Wat verstaan we onder de eerste kennissoort, de verbeelding?

52

Kan verbeelding ook niet heel mooi zijn?

53

Moeten we een goddelijke Al-kennis hebben?

54

Hoe kunnen we onze denkroutines doorbreken?

55

Wat verstaan we onder de tweede kennissoort, de rede?

56

Wat is het verschil tussen een waar en een adequaat idee?

57

Zijn ideeën levend?

58

Wat verstaan we onder de derde kennissoort, de intuïtie?

59

Hebben we zulke intuïtieve ervaringen vaak?

60

Wat is het streven van God/Natuur in alles en iedereen?

61

Kan iets of iemand zichzelf vernietigen?

62

Hebben we elkaar nodig?

63

Wat verstaan we onder een staat of overheid?

64

Wint hetstreven om er zo lang mogelijk te zijn?

65

Wat verstaan we onder handelen en lijden?

66

Wat is een affect?

67

Hebben alleen mensen affecten?

68

Wat verstaan we onder de affecten begeerte, blijdschap en verdriet?

69

Wat verstaan we onder de affecten liefde en haat?

70

Wat zijn passieve affecten?

71

Welke, vaak passieve, affecten zijn er nog meer?

72

Wat zijn uitsluitend actieve affecten?

73

Kunnen we affecten wetenschappelijk begrijpen?

74

Geef eens wat van die wetmatigheden?

75

Noem nog eens meer van die wetmatigheden?

76

Zijn er nog meer wetmatigheden te noemen?

77

Wat is ethisch goed?

78

Wat ho udt de ware deugd in?

79

Hoe moeten we goed en slecht opvatten?

80

Wat is het verschil tussen menen en zeker weten?

81

Is het streven naar ons nut niet egoïstisch?

82

Wat is het loon van de deugd?

83

Is blijdschap altijd goed?

84

Is medelijden altijd goed?

85

Is berouw altijd goed?

86

Hadden we het anders kunnen doen? 10

87

Hoe zit dat met neerslachtigheid en hoogmoed?

88

Hoe kunnen passieve affecten overwonnen worden?

89

Welke leefregels kunnen we ons aanleren?

90

Wat verstaan we onder vrijheid?

91

Kunnen we honderd procent vrij zijn?

92

Waaraan denkt een vrij mens zo weinig mogelijk?

93

Welke andere kenmerken van de vrije mens zijn er?

94

Hoe leren we accepteren?

95

Hoe worden we wat milder?

96

Hoe komt er zo een hoop energie vrij?

97

Mogen we het leven genieten?

98

Wat is ons hoogste goed?

99

Wat wordt bedoeld met ‘in het licht der eeuwigheid’?

100

Wat verstaan we onder ‘de intellectuele liefde tot God’?

101

Kunnen we een onpersoonlijke God/Natuur liefhebben?

102

Waaruit bestaat onze gelukzaligheid?

103

Wat is het verschil tussen de wetende en de onwetende?

104

Hoe voelen en merken we dat we eeuwig zijn?

105

Wat is onze enige troost in leven en sterven?

106

Mogen we ook anderen hierover vertellen?

107

Is de tot nu toe gewezen weg eenvoudig?

Verder lezen

Voorwoord

Dit boekje is bedoeld om over een aantal fundamenten van ons bestaan na te denken. Beschouw het als een soort vademecum waar af en toe, op een rustig moment, een stukje uit gelezen kan worden.

De zuilen waar Nederland decennialang op steunde, zijn geleidelijk aan geheel verdwenen. Toch voelen velen nog altijd de behoefte aan een nieuwe oriëntatie op aloude begrippen zoals God, levenszin, toeval, wonderen, zonde, goed en kwaad, deugd, vrije wil, eeuwigheid. De filosofie van Spinoza komt na drieënhalve eeuw steeds meer in de aandacht van de moderne mens te staan. Niet om als een nieuwe zuil de verdwenen zuilen te vervangen of om een nieuwe dogmatiek te verkondigen, maar om te dienen als een soort habit of mind.

De vragen en antwoorden in dit boekje zijn in de lijn van Spinoza’s filosofie, de cursieve gedeelten in die antwoorden zijn citaten uit zijn werken.

Het getal 107 in de titel heeft geen diepere betekenis; het is het aantal vragen dat in de loop der jaren bij lezingen en cursussen over Spinoza ter tafel kwam.

Moge dit boekje, dat met liefde geschreven is, strekken tot balsem voor de zoekende geest van jong en oud.

Jan Knol, mei 2015

Spinoza’s werken

Korte Verhandeling van God, de Mensch en deszelfs welstand (ca. 1660) (hier afgekort als KV)

Tractatus de Intellectus Emendatione (onvoltooid) (ca. 1661)

Renati Des Cartes Principiorum Philosophiae Pars I en II (1663)

Cogitata Metaphysica (1663)

Ethica (ca. 1661-1677) (hier afgekort als E)
I, II, III, IV, V zijn de vijf delen van de Ethica; de Arabische cijfers zijn de stellingen; ax is axioma; aanh is aanhangsel; bew is bewijs; def is definitie; def.aff is definitie van de affecten aan het slot van deel III; bijk is bijkomende stelling; lem is lemma; opm is opmerking; uitl is uitleg; hoofdst is hoofdstuk aan het eind van E IV; voorw is voorwoord.

Epistolae (1661-1676) (hier afgekort als EP)

Tractatus Theologico-Politicus (1670)

Tractatus Politicus (onvoltooid) (1675)

1

Waar hangt ons geluk van af?

Zonder ergens achteraan te zitten, is leven onmogelijk. Wat we nastreven, kan onder drie hoedjes gevangen worden: rijkdom, eer en lust. Daarbij heeft ieder zijn eigen prioriteiten. Een politicus gaat het meer om eer dan om rijkdom; een bankier omgekeerd; een playboy gaat het vooral om lust. Moeilijk als het al is om deze zaken te verkrijgen, nog moeilijker is het om ze te behouden. Zomaar glippen ze ons door de vingers; we hebben er geen controle over. Ook dringt op den duur zich de gedachte op: is dit nu alles? Maakt dit ons nu echt blijvend gelukkig? Ons geluk hangt af van de waarde van dat waaraan wij in liefde gehecht zijn. Is dat iets tijdelijks, dan is de liefde ervoor tijdelijk. Is dat iets eeuwigs, dan is de liefde ervoor eeuwig. Maar wat is dat eeuwige, en kunnen we dat kennen?

2

Kunnen we iets weten?

Twijfel heeft ook positieve kanten. Twijfel aan onze zintuiglijke waarnemingen is goed; de dingen zijn vaak anders dan zoals we ze opmerken. Maar als we zeggen dat we aan alles twijfelen, is dit met zichzelf in tegenspraak. Want dan twijfelen we toch aan één ding niet, en zijn we van één ding wel heel zeker, namelijk dat wij aan alles twijfelen. Bovendien, twijfelaars die ontkennen dat wij enige waarheid kunnen weten, doen zichzelf tekort. In de loop van duizenden jaren hebben mensen van simpele stenen werktuigen steeds vernuftiger gereedschappen ontwikkeld en uiteindelijk laptops en smartphones, en wie weet wat er nog volgt. In de denkwereld is het al niet anders; ook hier gaat men van simpel naar steeds complexer. Laten we gewoon beginnen bij de paar juiste ideeën die we al hebben. Bijvoorbeeld dat niets uit niets komt. En van daaruit alles opbouwen. Uit lagere gedachten ontwikkelen zich hogere en daaruit nog weer hogere enzovoort.

3

Waartoe kan geloven verworden?

Als God een persoon boven of buiten de wereld is, is hij ons onbekend. En kunnen we hem slechts leren kennen door middel van openbaringen door profeten, priesters, heilige geschriften, tradities, heiligdommen, ceremoni- en enzovoort. Dan is het een kwestie van erin te moeten geloven, ja of nee. Juist over die genoemde punten hebben mensen vaak onenigheid of nog erger. In plaats van dat ze liefde, vreugde, vrede, zelfbeheersing en trouw uitstralen, bestrijden en haten ze elkaar dan heftig. En verder zijn ze dan als christen, moslim, jood, boeddhist en hindoe alleen maar herkenbaar aan hun uiterlijke verschijning of kleding of doordat ze dit of dat heiligdom bezoeken, een eigen boek of tekst volgen of bij deze of die voorganger zweren. En niet herkenbaar aan liefde en vreedzaamheid en andere soortgelijke deugden.

4

Vanwaar komt het verval van het geloven?

Zeker zijn er ook betere soorten geloof, die bestaan uit goede werken van rechtvaardigheid en naastenliefde. Toch ervaren ook zulke liefdevolle gelovige mensen steeds meer dat ze in een heel andere tijd leven dan in die Bijbelse tijd met zijn persoonlijke God, profeten, wonderen enzovoort.

Daarbij lopen ze het gevaar dat ze enerzijds in hun geloof in de Bijbelse wereld leven en anderzijds in hun wetenschap in een heel andere, moderne wereld. Dit brengt een gespletenheid met zich mee die velen niet langer uithouden. Van hieruit is ook de secularisatie te verklaren en het ineenzijgen van kerktorens. Het Bijbelse wereldbeeld komt niet gemakkelijk meer overeen met het modern wetenschappelijk begrijpen van mens en wereld.

5

Wat is het verschil tussen geloven en weten?

Omdat God niet iemand boven of buiten onze wereld is, maar met het eindeloze, eeuwige Universum samenvalt, zoals een danser met zijn dans, kunnen we God uit de wereld leren kennen. God en de Natuur zijn identiek; we kunnen ook zeggen God ofwel de Natuur. Maar dan Natuur niet opgevat in de betekenis van een romantisch kikkerslootje met bloempjes en zo, maar als het eindeloze Heelal, materieel en geestelijk, met alles erop en eraan, wat wíj goed en kwaad, mooi en lelijk, geordend en chaotisch noemen. Omdat wij er zelf deel van uitmaken, kunnen we God/Natuur leren kennen. In plaats van geloven en blindelings aanvaarden van heilige geschriften met hun min of meer mythische verhalen, wordt het dan een kwestie van weten:

DE ZIEL BETRACHT DE NABIJHEID GODS

Ik meende ook de Godheid woonde verre,

op enen troon, hoog boven maan en sterren,

en hief menigmaal mijn oog,

met diep verzuchten naar omhoog.

Maar toen u zich beliefde te openbaren, toen zag ik niets van boven nedervaren;

maar in de grond van mijn gemoed,

daar werd het liefelijk en zoet.

Daar kwam u uit der diepten uitwaarts dringen,

en, als een bron, mijn dorstig hart bespringen.

Zodat ik u, ô God, bevond,

te zijn de grond van mijnen grond.

Uit Jan Luijken (1649-1712), Jezus en de ziel

(Wereldbibliotheek, Amsterdam 1916)

6

Raken we zo niet troostrijke gedachten kwijt?

De wetenschap heeft ons geleerd dat alles niet om de aarde draait en alles op aarde niet om de mens. Dit heel oude wereldbeeld is verloren gegaan, en daarmee tegelijk de idee van een persoonlijke God, van een liefdevolle Vader in de hemel, van Adam en Eva, Jona in de walvis, Daniël in de leeuwenkuil, en van lopen over het water… Kunnen we al die oude, vertrouwde verhalen loslaten? Is dat geen verlies? En wat we uiteindelijk overhouden, hebben we daar genoeg aan? Gaat het niet zoals met het schillen van een ui? Als we lang genoeg doorschillen, houden we alleen nog maar tranen in de ogen over. Dat is het grote experiment waarin we vandaag leven. Maar we zullen zien dat er in dit eindeloze Universum toch wel een geschikt, bewoonbaar plekje en tijdje voor ons is. Ook al worden we eindeloos overtroffen door krachten die onze kennis en controle te boven gaan. Er zijn zelfs eeuwige perspectieven die zich voor ons zullen openen. Hierin vinden we een soort onsterfelijkheid die ons voorziet van troost als de misfortuinen van het leven ons dreigen te overweldigen.

7

Is dan alles fout in de Bijbel?

Bijbeluitleggers die beweren dat de Bijbel van a tot z historisch onfeilbaar is, lezen hem gewoonweg niet zorgvuldig genoeg. Er staan bij nader inzien veel mythen, legenden, onbegrijpelijkheden, fouten, tegenstrijdigheden en herhalingen in. Bovendien is de Bijbel een min of meer lukrake verzameling van 66 boeken, afkomstig van verschillende schrijvers, eeuwen en plaatsen en met verschillende thema’s. Maar als we ons hiertoe beperken, doen we de Bijbel toch tekort. Hij is van groot belang geweest voor de opbouw van onze westerse beschaving. Over het geheel genomen beveelt de Bijbel een verstandige levensstijl aan voor mensen die nog geen accurate natuurkennis hebben. Zoals: heb je naaste lief als jezelf en je Schepper bovenal; dood, steel en bedrieg niet; wees rechtvaardig; heb genade. Tot soortgelijke inzichten gaan we straks ook komen, maar dan niet meer op basis van geloven maar van weten.

8

Is God mensvormig?

Als een driehoek zou kunnen spreken, zou hij zeggen dat God een perfecte driehoek is. En een cirkel zou zeggen dat Gods natuur perfect cirkelachtig is. Omdat mensen God niet kunnen zien, vergelijken ze hem met wat ze wel kunnen zien en hoogachten, zoals met een koning, een rechter, een vader, maar dan in volmaakte vorm. Maar als we God juist begrijpen, kan hij niet de soort persoon zijn zoals beschreven in de Bijbel. God bestaat niet uit een beperkt lichaam en beperkte geest en is niet aan hartstochten zoals haat, woede en jaloezie onderhevig. Als de Bijbel zegt dat God vertoornd is op zondaars en een rechter is die de handelingen van de mensen onderzoekt en vonnis velt, spreekt de Bijbel op menselijke wijze, in overeenstemming met de gangbare meningen van het volk. Ook heeft God niet iets naast zich zoals duivel of noodlot of wat ook maar zijn macht kan inbinden. Het wordt tijd om over het mythische geloof heen te stappen. God, of beter: God/Natuur is een absoluut oneindig wezen.

9

Kan alleen een Persoon een persoon helen?

Kan een neutrale, onpersoonlijke God/Natuur ons wel gevoelsmatig aanspreken en troosten? Kan die onze wil bekeren, onze eenzaamheid, angst en wanhoop overwinnen? Als we genezing nodig hebben, kan toch alleen een Persoon een persoon genezen? Hebben we niet een persoonlijke God nodig die vertrouwd, familiair met ons is? Velen zullen die troostrijke gedachten niet los willen laten. Maar er zijn er ook die gewoonweg niet meer in een persoonlijke God kunnen geloven. Voor hen is een soort lieve Heer daarboven, die goeden beloont en kwaden straft, geen mogelijkheid meer. Voor hen dient een nieuwe weg zich aan doordat zij God en de Natuur zien samenvallen.

Niemand zal ontkennen dat dit een groots en verheven concept is. En dat de warmte er ook niet aan ontbreekt, omdat het leidt tot het gevoel van verbondenheid met alle mensen, ja alle medeschepselen. Zij zijn immers ook allen net zoals wij, zoals we straks zullen zien: verschijningsvormen of uitdrukkingen van het grote Geheel. Zo leidt dit concept tot het gevoel van eenheid en verbondenheid met God/Natuur en medemensen.

10

Wat is een goede naam voor het absoluut eindeloos Zijnde?

Mensen geven er verschillende namen aan, zoals de ene Substantie, het Al-Ene, de Natuur, het Zijn, het Universum. Als we het God noemen, moeten we daarbij niet mensvormig aan een soort Superman denken die alles te onzen gunste en te zijner eer bestuurt, maar aan een eindeloos Zijnde, de Oergrond van alles. Aan alle benamingen kleven nadelen. Mijn voorkeur heeft de naam God/Natuur. Seneca (4 v.Chr.-65 na Chr.) schreef: ‘Wil je God natuur noemen, dan zit je er niet naast. Hij is het waaruit alles voortkomt, door de adem van wie we leven. Wil je hem het Al noemen, dan vergis je je ook niet. Hijzelf is het Geheel dat je ziet, dat in zijn delen woont en zichzelf en al zijn voortbrengselen onderhoudt.’

Er is – ook voor moderne mensen die kerk en geloof ontgroeid zijn – gelukkig iets goddelijks in de wereld te vinden.

11

Wat is die ene Substantie?

Substantie is een woord dat in de loop der tijden zo veel betekenissen heeft gekregen dat we, precies zoals bij een versleten bankbiljet, niet meer kunnen weten wat het waard is. Het komt van het Latijnse woord substare, wat standhouden, uithouden betekent. In elk geval gaat het bij substantie altijd om iets wat op een of andere manier onafhankelijk, zelfstandig en zelfvoorzienend in zijn bestaan is. Zo bezien zijn er dan uiteindelijk niet vele substanties maar is er slechts één ware Substantie, die wij zojuist God/Natuur genoemd hebben. Zij omvat het eindeloze Universum, eindeloos in tijd én in ruimte. Er is nergens een vacuüm, zelfs niet tussen de talloze sterrenstelsels. Het is allemaal één Substantie. Zij bestaat volstrekt onafhankelijk. Ze is er door zichzelf; ze houdt door zichzelf stand en moet ook door zichzelf begrepen worden.

12

Waarin zijn alle dingen?

Uit de noodzaak van de goddelijke Natuur moeten eindeloos veel dingen op eindeloos veel wijzen volgen (zoveel als een eindeloos verstand bevatten kan) (E I, 16). En daarom: al wat is, is in God/Natuur, en zonder God kan niets bestaan noch begrepen worden (E I, 15). Zoals de apostel Paulus dat zegt, daarbij God evenwel opvattend als Persoon: ‘Want in hem leven wij, bewegen wij en zijn wij; uit hem ook komen wij voort.’ (Handelingen 17:28). En omdat alle dingen (waaronder ook de mens) in God/Natuur zijn, kunnen die pas goed begrepen worden in het licht daarvan. Met andere woorden, hoeveel we ook weten van filosofie, natuurkunde, geografie, geschiedenis, psychologie en noem maar op, als we dít niet weten, weten we nog niets.

13

Hoe luidt de gelijkenis van het wormpje in het bloed?

Stel je voor dat er een wormpje in het bloed leeft, dat bloeddeeltjes zoals lymfe, chijl enzovoort kan zien en dat in staat is te begrijpen hoe ieder bloeddeeltje door een botsing met een ander bloeddeeltje ofwel terugspringt of een deel van zijn beweging aan dat andere deeltje meedeelt. Dat wormpje zou in het bloed leven zoals wij in dit deel van het heelal. Het zou elk bloeddeeltje als geheel, niet als deeltje van het geheel, beschouwen. Het zou niet kunnen weten hoe alle bloeddeeltjes door de natuur van het bloed als geheel worden beheerst en worden gedwongen zich aan elkaar aan te passen volgens de natuur van het bloed, zodat ze met elkaar harmoniëren (EP. 32, 4).

14

Wat wordt er met deze gelijkenis bedoeld?

Het wormpje kan niet het geheel van het bloed overzien dat door zijn natuur deze bloeddeeltjes controleert. Het vat elk bloeddeeltje als apart ding op en heeft geen oog voor de relaties die deze deeltjes met elkaar en met het geheel, de natuur van het bloed, hebben. Ook heeft het wormpje geen idee dat het bloedsysteem deel uitmaakt van het grotere systeem van het menselijk lichaam, en dat weer van ons volk, de wereld, het zonnestelsel, de Melkweg en uiteindelijk het Universum, God/Natuur.

Zoals dit wormpje in het bloed, zo leven wij in ons deel van het Universum. Zoals het wormpje verbeelden wij ons een enorme verscheidenheid aan dingen die volstrekt los van elkaar staan. We beschouwen elk deeltje als geheel en niet als onderdeel van het Geheel. Terwijl toch de natuur van het Geheel de natuur en de acties van de delen en de veranderingen daarin bepaalt.

15

Wat is het belang van deze kennis?

Dat wat wij doorgaans Gods wil noemen, is niets anders dan de natuurwetten. God/Natuur doet zich gelden door de natuurwetten, die onverbiddelijk zijn. Alle dingen hangen met elkaar samen; alles is één en er is een diepe eenheid in de Natuur. Dit lijkt tegen onze ervaring en gevoel in te gaan; we zien rondom ons immers een enorme verscheidenheid aan dingen, en geen eenheid. We zien planeten, honden, tulpen, auto’s; we herkennen ruzies, liefdes, nijd, eendracht. Hoe kunnen we in vredesnaam eenheid vinden in al die verscheidenheid?

Verderop zullen we zien dat al die talloze dingen niet echt op zichzelf staande zaken zijn maar verschijningsvormen van de ene Substantie, God/Natuur. Die diepere eenheid is onze verwondering en respect waard.

16

Wat verstaan we onder de attributen van God/Natuur?

Aan de Substantie denken zonder attributen is onmogelijk. Ze geven antwoord op de vraag: wat voor soort ding is die ene Substantie, God/Natuur? De attributen zijn de wezenskenmerken van de Substantie. Er zijn talloze attributen, maar we kennen er slechts twee: Materie en Geest. Die kennen we omdat we er ervaring mee hebben; ons lichaam is verschijningsvorm van het attribuut Materie en onze geest van het attribuut Geest. Materie en Geest zijn één en dezelfde God/Natuur, die nu eens onder dit attribuut en dan weer onder dat attribuut bezien wordt. Evenals God/Natuur zijn de attributen Materie en Geest, als wezenstrekken ervan, ook eindeloos en eeuwig. Van al die andere attributen weten we wel dát ze er zijn, maar niet wát ze zijn. Dat er wel talloze attributen moeten zijn, kunnen we hieruit weten, dat bij een absoluut eindeloos Wezen geen enkel nummer of aantal past. Anders gezegd: ‘Er is geen reden om te veronderstellen dat met het materiële en het geestelijke alles over het Universum gezegd is. Daarvoor weet je er niet genoeg van.’ (Russell)

17

Beïnvloeden Materie en Geest elkaar?

Wat is er eerst, Materie of Geest? De materialisten zeggen Materie, de idealisten Geest. Maar beide, inclusief hun verschijningsvormen, gaan gelijk op, zoals de twee kanten van een rollende munt. Ze vormen een zo innige, onafscheidelijke eenheid, dat ze elkaar zelfs niet kunnen beïnvloeden. Materiële bewegingen ontstaan alleen uit materiële bewegingen; ideeën alleen uit idee- en. Ze blijven binnen hun eigen baan (attribuut) en moeten daarbinnen verklaard worden. Ze gaan parallel aan elkaar, of beter gezegd, ze zijn identiek. Een schilderij kan beschreven worden als een geverfd doek (materieel), maar ook als voorstellend het meisje met de parel (geestelijk). Hoe ook bekeken, het is en blijft hetzelfde schilderij. Altijd gaat het om één evenement dat nu eens onder het attribuut Materie en dan weer onder het attribuut Geest begrepen wordt. Of bezie beide attributen als twee talen die elk hetzelfde verhaal van de ene Substantie – God/Natuur – vertellen, maar elk wel met een eigen grammatica en woordenschat. Beide zijn één in wezen, twee slechts in schijn.

18

Hoe kunnen we de relatie tussen Materie en Geest uitbeelden?

Noch kan het lichaam de geest tot denken aanzetten, noch de geest het lichaam tot beweging en rust (E III, 2).

Schematisch voorgesteld:

SUBSTANTIE OFWEL GOD/NATUUR

Materie

Geest

beweging 1

idee 1

beweging 2

idee 2

beweging 3

idee 3

beweging 4

idee 4

enz.

enz.

Voor elke materiële toestand is er een corresponderende geestelijke toestand. En omgekeerd. Verderop zullen we zien dat de geest de idee is van het lichaam en het lichaam de materie van de geest. Zoals de materiële toestanden oorzakelijk op elkaar volgen, volgen parallel daaraan ook de geestelijke toestanden logisch op elkaar. Elk van beide attributen heeft zo zijn eigen keten of aaneenschakeling. Idee 2 komt uit idee 1 en niet uit beweging 1. Beweging 2 komt uit beweging 1 en niet uit idee 1. Er is geen verkeer tussen materie en geest mogelijk. Wel gaan beide ketens gelijk op, liever gezegd, ze vallen samen en zijn een absolute eenheid.

Om bovenstaand schema in woorden uit te drukken. Materieel: ei -> rups -> pop -> vlinder. Geestelijk: idee van ei -> idee van rups -> idee van pop -> idee van vlinder. Denk ook aan heerlijk eten tot in overmaat (materieel) en de gelijktijdige gevoelens van lust, verzadiging en walging die ermee gepaard gaan (geest).