DE FIGURANTE

A.B. Yehoshua

De figurante

Uit het Hebreeuws vertaald door Sylvie Hoyinck

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

De vertaalster ontving voor deze vertaling een projectsubsidie van het Nederlands Letterenfonds.

Oorspronkelijke titel Nitsevet

Oorspronkelijke uitgever Hakiboets hameoechad

© 2014 A.B. Yehoshua

© 2017 Nederlandse vertaling Sylvie Hoyinck /

Uitgeverij Wereldbibliotheek

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Studio Beck

Omslagbeeld © Getty Images

NUR 302

ISBN 978 90 284 4155 2

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2017, met
ISBN 978 90 284 2641 2

Voor Ika, mijn geliefde, mijn partner

1

Om vier uur ’s ochtends kwam de mobiel tot leven, en hoewel het de vergeten wekker van gisterenochtend was, zette ze de melancholieke melodie niet uit die op het apparaat was overgezet door de eerste fluitist die wilde dat ze hem zich zou herinneren tijdens haar langdurige bezoek aan Israël. Ook toen de stilte eindelijk weergekeerd was, kroop ze niet weg onder de geblokte wollen deken van haar ouders om de per ongeluk onderbroken slaap opnieuw te vatten, maar beroerde lichtjes de bediening van het elektrische bed zodat ze, nog steeds liggend, de ochtendhemel boven Jeruzalem kon afspeuren op zoek naar de planeet waarnaar zij vernoemd was.

Toen ze klein was had haar vader haar aangeraden die vlak voor zonsopgang of direct na zonsondergang te zoeken, ‘Maar ook als het je niet lukt jezelf te vinden,’ had hij gezegd, ‘dan is het toch belangrijk om zo af en toe omhoog te kijken en tenminste een blik op de maan te werpen die weliswaar kleiner is dan jouw planeet, net zoals jouw broer kleiner is dan jij, maar groter lijkt omdat hij dichterbij staat.’

En inderdaad, tijdens dit bezoek aan Israël – hetzij vanwege het gedwongen nietsdoen, hetzij vanwege het figurantenwerk dat haar soms ook ’s avonds bezighield – keek ze regelmatig omhoog naar het uitspansel, dat boven Israël niet achter een wolkendek schuilging zoals in Europa.

In de jaren voor haar vaders dood, toen ze korte bezoekjes placht te brengen aan Israël, logeerde ze liever bij vriendinnen uit haar conservatoriumtijd dan bij haar ouders thuis. Maar in tegenstelling tot wat haar broer Chonni dacht, was het niet omdat ze de nieuwe orthodoxe buren schuwde, die de wijk steeds ‘zwarter’ maakten. Juist zij, die Jeruzalem in de afgelopen jaren ontweken had en in het veilige en liberale Europa woonde, kon zich gemakkelijk een respectvol en tolerant samenleven met een minderheid voorstellen, ook al leek die in omvang toe te nemen. In haar jeugd hadden hun buren immers nooit bezwaar gemaakt als ze op sjabbat muziek studeerde.

‘In de Tempel werd ook op feest- en hoogtijdagen harp gespeeld,’ had meneer Pomerants, de knappe chassidische man die op de verdieping boven hen woonde, haar eens verteld. ‘En daarom is het voor godvrezende mensen prettig te weten dat je vast oefent voor als de Messias komt.’

‘Maar zouden ze ook een meisje als ik toestaan in de Tempel te spelen?’ had de jonge muzikante gevraagd terwijl ze rood aanliep.

‘Ook een meisje als jij,’ beaamde de man terwijl hij haar vorsend opnam, ‘en als het een meisje als jij niet toegestaan wordt, dan maken we een charmante jongeman van je.’

Zelfs zo’n onbeduidende herinnering als deze bevestigde haar vertrouwen in de tolerantie van de omgeving hier. In tegenstelling tot haar broer, die bezorgd was om hun moeders welzijn en bang dat de orthodoxen haar belegerden, keek zijzelf geamuseerd, zonder grieven of vooroordelen, als een bereisde toeriste voor wie de wereld zich in al haar vormen mocht tonen, door een folkloristische bril naar hun drukke leven.

Toen ze getrouwd was, had ze een aantal jaren met haar man Oeria in Jeruzalem gewoond. Maar toen ze eenmaal Jeruzalem, en later haar man, verlaten had en alleen af en toe op vrijdagavond op visite kwam, vond ze het prettiger om aan het eind van de avond terug te keren naar het kustgebied. Het was haar steeds zwaarder gevallen, de kameraadschap en intimiteit tussen haar ouders, die met het klimmen der jaren dieper was geworden, te verdragen. Hoewel ze niets zeiden over haar weigering om kinderen op de wereld te zetten en zich daar zelfs mee hadden verzoend, had ze toch het gevoel dat het niet alleen haar, maar ook hun beter uitkwam als ze niet in hun buurt overnachtte; op die manier ontliep ze de confrontatie met de echtelijke saamhorigheid, die zich uitstrekte tot in het ouderwetse, smalle, uitgewoonde houten ledikant waarin haar ouders in perfecte harmonie samen wegzakten. Als een van hen schokte vanwege een rare droom of wakker werd van een nieuwe zorg, werd ook de ander meteen wakker en vervolgden ze het gesprek dat ze blijkbaar zelfs in hun slaap met elkaar voerden.

Een keer op een stormachtige nacht was ze blijven logeren in haar kinderkamer en had ze tussen het loeien van de wind en het flitsen van de bliksem haar vader met kleine pasjes van de ene kamer naar de andere zien lopen, zijn hoofd onderdanig gebogen, zijn handen in een boeddhistisch gebaar tegen zijn borst gedrukt.

‘En wat is er nu gaande?’ werd ten slotte gemoedelijk geklaagd vanuit de echtelijke sponde.

‘Door de donder en bliksem ben ik opeens in een Chinees veranderd,’ rechtvaardigde haar vader zich fluisterend terwijl hij voorkomend knikte naar de meute Chinezen die kwamen informeren naar zijn welzijn.

‘Maar Chinezen lopen niet zo…’

‘Wat?’

‘Chinezen lopen niet zo.’

‘Wie loopt dan wel zo?’

‘Japanners, alleen de Japanners.’

‘Dan ben ik een Japanner,’ zei haar vader berustend, verkleinde zijn passen nog verder, schuifelde om het bed heen en maakte een beleefde buiging naar zijn bruid die voor hem lag. ‘Wat kan ik eraan doen, lieveling, de storm heeft me van China naar Japan gevoerd en een Japanner van me gemaakt…’

2

Vijfenzeventig jaar was de Chinese Japanner toen hij stierf, vief en humoristisch tot op zijn laatste dag. Op een nacht werd zijn vrouw wakker om een idee dat voor het slapengaan in haar was opgekomen verder uit te werken, toen ze met stilte werd beantwoord. In eerste instantie had ze die stilte opgevat als instemming, tot ze argwaan kreeg en probeerde haar man aan te sporen zijn instemming hoorbaar te maken, en terwijl ze hem porde, besefte ze dat haar levensgezel deze aarde zonder zucht of kreun had verlaten.

In de rouwdagen, toen ze zijn dood samen met familie en kennissen beweende, sprak ze met verwondering maar ook een beetje gegriefd over de stille, onbeleefde manier waarop hij heengegaan was. Aangezien haar man ingenieur was geweest, verantwoordelijk voor de afdeling Water van de gemeente Jeruzalem, grapte ze dat hij stiekem ook geleerd had hoe hij de dood moest construeren en dat hij de bloedtoevoer naar zijn hersens had afgesloten, net zoals hij soms had gedaan met de watertoevoer van de orthodoxen die weigerden hun waterrekening en de heffingen van het zionistische stadsbestuur te betalen. ‘Had hij het geheim van zo’n makkelijke dood ook maar met mij gedeeld,’ beklaagde ze zich bij haar zoon en dochter, ‘dan kon ik jullie de ellende van mijn dood besparen, want ik weet dat dat voor ons allemaal een moeilijke en langdurige aangelegenheid zal zijn.’

‘We zullen het allemaal wel doorstaan,’ beloofde haar zoon opgewekt, ‘op voorwaarde dat je definitief uit Jeruzalem vertrekt. Verkoop het appartement, want door al de orthodoxen wordt het iedere dag minder waard, en kom in een aanleunwoning in Tel Aviv wonen, bij mij in de buurt en vlak bij je kleinkinderen, die inmiddels bang zijn om op sjabbat naar Jeruzalem te gaan om je te bezoeken.’

‘Bang? Waarvoor?’

‘Dat een of andere heetgebakerde fanaticus de auto met stenen bekogelt.’

‘Parkeer dan alsjeblieft buiten de wijk en neem de kinderen te voet mee, dat is voor jullie allemaal goed voor je gezondheid. Volgens mij is angst voor de orthodoxen niet nodig.’

‘Het is geen echte angst… Meer een soort walging…’

‘Walging? Waarom walging? Het zijn toch maar eenvoudige mensen… En net als overal heb je er goeie en slechte bij.’

‘Natuurlijk, maar je kunt het verschil niet zien… Ze lijken allemaal op elkaar… En zelfs al waren het allemaal engelen, zij zijn niet de mensen die zich om je bekommeren. Daarom is het goed als zij lekker hier blijven, en jij, nu je alleen bent, bij ons in de buurt komt wonen.’

Zijn zus had er het zwijgen toe gedaan. Niet omdat zijn eis onlogisch was, maar omdat zij niet geloofde dat hun moeder van zins was om Jeruzalem te verlaten, dat ze ermee zou instemmen om afstand te doen van het weliswaar oude, maar comfortabele en ruime appartement waar ze het grootste deel van haar leven in doorgebracht had, om zichzelf op te sluiten in een piepklein aanleunwoninkje, dat bovendien in een stad lag die in haar ogen minder status had.

Maar Chonni liet ook zijn zus niet met rust. Na de dood van hun vader viel de bekommernis om zijn moeder hem nog zwaarder. ‘Als je het land verlaten hebt zodat je ook van de zorg voor je ouders verlost bent,’ wierp hij zijn zwijgende zus voor de voeten, ‘kun je tenminste degene helpen die wel op post is gebleven.’

Maar dat ging haar toch te ver. Ze had Israël niet verlaten om haar verantwoordelijkheden te ontlopen, maar omdat ze simpelweg bij geen enkel orkest werd aangenomen.

‘Je had bij een heleboel orkesten in Israël aangenomen kunnen worden als je niet zo eigenwijs was geweest en een democratischer instrument had gekozen, in plaats van zo’n aristocratisch.’

‘Democratisch?’ lachte ze. ‘Wat is een democratisch instrument?’

‘Fluit, viool, of zelfs trompet.’

‘Trompet? Van dat idee zou je nog spijt krijgen…’

‘Ik heb er nu al spijt van, maar voordat je weer afreist, help me moeder ervan te overtuigen dat ze weggaat uit Jeruzalem. Op die manier kun je tot je laatste snik met een gerust hart in Europa blijven.’

Ondanks de grieven en stekeligheden waren ze op elkaar gesteld en loyaal aan elkaar. En als hij probeerde ten overstaan van de familie de spot met haar te drijven, was ze zeer wel in staat om hem in verlegenheid te brengen met voorvallen uit zijn jeugd – bijvoorbeeld iedereen vertellen hoe ze van de lagere school weggeroepen werd naar de kleuterschool van haar broer, waar hij zulke rare streken had uitgehaald met zijn vriendjes dat ze hem in het toilet moesten opsluiten totdat zijn zus hem kwam halen, die hem dan, de hele weg van de Ha-Neviiemstraat naar hun huis aan de Rasjistraat brullend, naar huis bracht en onderwijl zijn opgewonden gemoed trachtte te kalmeren.

Inmiddels was Chonni zesendertig, had een eigen communicatiebedrijf dat ook documentaires en reclamefilmpjes maakte, was een man die hard werkte en er meestal in slaagde zichzelf en zijn team te onderhouden dankzij nieuwe ideeën. Maar een gemakkelijk leven had hij niet. Zijn vrouw, die hij aanbad, was kunstenares en had weliswaar een zekere erkenning gekregen in kringen die er wat van afwisten, maar haar werken waren te intellectueel en te verfijnd om er gemakkelijk kopers voor te vinden. Misschien kwam het daardoor dat ze hun drie kinderen met enige bitterheid opvoedde, hetgeen resulteerde in ongehoorzaamheid bij hun oudste zoon en doorlopend gejengel bij de jongste. Dus als Chonni druk op zijn moeder uitoefende om vanuit Jeruzalem naar een aanleunwoning vlak bij zijn huis in Tel Aviv te verhuizen, was dat niet alleen uit economische motieven, maar ook omdat hij (vooral sinds de dood van zijn vader) voortdurend van zichzelf eiste dat hij een trouwe en behulpzame zoon was, en niet wilde dat daardoor zijn toch al moeilijke leven nog gecompliceerder werd.

3

Ze liet het bed zacht zoemend zakken, stapte er lichtvoetig uit en liep met kleine pasjes – die wat weg hadden van die van haar vader op die stormachtige nacht – naar het grote raam in de logeerkamer om daar door het hekwerk naar de gouden planeet te kijken. Een intellectuele vriend van haar, violist bij het Gelders Orkest, die erachter was gekomen wat haar naam in het Hebreeuws betekende, had haar uitgelegd dat in de mythologie Venus niet alleen vrouwelijk, maar ook satanisch is, zonder dat hij haar uit kon leggen waar dat satanisme uit bestond. Op de lege, vredige straat trok op dat moment een jonge vrouw met een spectaculaire blonde pruik een slaperig kind met zich mee, met zwaaiende blonde slaaplokken onder aan de rand van zijn zwarte dophoed en een rugzakje om. Ze keek het lopende tweetal na totdat ze uit het zicht waren en pas daarna ging ze naar de ‘kinderkamer’, die er momenteel uitzag alsof hij tijdelijk gebruikt werd met haar twee koffers, die wijd openstonden, alsof ze ernaar verlangden terug te keren naar Europa. In de hoek stond een in een oude oliedoek gewikkeld instrument dat Chonni van de zolder had gehaald, zodat ze kon beslissen wat ermee moest. Aan het eind van de lagere school had haar vader haar met de qanoen verrast, die het midden hield tussen een harp en een oed, die hij in een antiekzaakje in Oost-Jeruzalem had gevonden. Hij had zevenentwintig snaren, waarvan er een aantal geknapt en verdwenen waren, en de overige bij de geringste beweging trilden. Bij een van haar eerdere bezoeken aan Israël had ze het zich herinnerd en zelfs overwogen om het mee te nemen naar Arnhem en Europese jongeren te vinden die oude instrumenten wilden leren spelen, maar ze besefte dat het zelfs in zo’n culturele stad als de hare in Nederland, niet ver van de Duitse grens, twijfelachtig was of ze iemand zou vinden die zich voor zo’n instrument interesseerde.

In het begin van het huidige lange bezoek had ze het spelen erg gemist. En zelfs als ze de snaren van de harp uit haar jeugd zou vernieuwen, zou die nog niet het verlangen naar de rijke klanken van een echte harp kunnen uitdrukken. Een week na haar aankomst in Israël was ze naar een concert van het Jeruzalem Filharmonisch geweest en had ze zich tijdens de pauze aan de harpiste voorgesteld, een jonge vrouw van Russische afkomst, en gevraagd of ze op de harp van het orkest zou mogen studeren als die niet gebruikt werd. ‘Ik zal erover nadenken,’ had de harpiste gezegd terwijl ze de niet zo jonge, uit Jeruzalem weggetrokken vrouw argwanend bekeek voor het geval die terug wilde komen en het op haar plek voorzien had. ‘Geef me je nummer,’ voegde ze er op wat verdedigende toon aan toe, ‘dan zal ik je bellen.’ Zoals te verwachten was, was de argwanende dame nog steeds niet klaar met nadenken, maar intussen was Nogahs verlangen om te spelen wat afgenomen. Over tien weken was het experiment met de aanleunwoning voorbij en zou ze terugkeren naar de harp die in de kelder van de Nederlandse concertzaal op haar stond te wachten, helemaal klaar voor de repetities van Berlioz’ Symphonie Fantastique.

In de tussentijd nam ze genoegen met het bespelen van de bediening van het bed, waarvan de melodie huisde in een stoffig zwart doosje aan de onderkant. Dat vreemde, rare bed tussen de oude meubels in het Jeruzalemse appartement was sympathiek ontvangen na de dood van haar vader, als een soort troost en genoegdoening voor de eigenaar die de wereld in volmaakte stilte had verlaten. Want alleen na het verscheiden van de eigenaar had het zich hier kunnen vestigen als vervanging van het smalle, uitgewoonde tweepersoonsbed, dit geraffineerde bed, eigenhandig gemaakt door Josef Abadi, een getalenteerde jonge ingenieur die bij de gemeente met haar vader had samengewerkt en die ook na diens pensionering contact met hem gehouden had. Tijdens de sjiv’a, de eerste week van zware rouw, hadden Josef Abadi en zijn vrouw de rouwenden iedere ochtend en avond bezocht, hadden kranten en gerechten meegebracht en hun hulp aangeboden voor allerlei problemen die zich konden voordoen na een plotselinge dood. Maar omdat de familie niets had waarop het gulle aanbod van toepassing was of wat aan de goede zorgen van het echtpaar Abadi kon worden toevertrouwd, had de weduwe bedacht dat ze Josef Abadi kon vragen haar te helpen bij het weghalen van het oude tweepersoonsbed, dat misschien nog van nut kon zijn voor een jong joods of Arabisch stel in Jeruzalem; na de dood van haar man voelde ze de behoefte om de lege ruimte om zich heen in de slaapkamer te vergroten en genoegen te nemen met een eenvoudig eenpersoonsbed. Maar de jonge ingenieur tekende protest aan. Waarom een eenvoudig bed als ze kon genieten van een geraffineerd exemplaar? Een jaar geleden had hij in zijn hobbywerkplaatsje voor zijn bejaarde tante een oud ziekenhuisbed opgeknapt en er een elektromotortje aan toegevoegd waarmee de hendels en pedalen bediend werden, en nu stelde hij voor dat hij voor de weduwe net zo’n bed in elkaar zou zetten. Het was een bed met vele bewegingsmogelijkheden, maar eenvoudig te bedienen. Het kon haast zelfstandig een persoon in bed leggen en hem er zonder problemen weer uit helpen. Een bed dat het hoofdeinde zo ver omhoogbracht als de blik van de eigenaar wenste, en de pijnlijke benen kalmeerde met de juiste hoek.

Omdat niemand in het begin echt besefte waarover hij het had, werd het genereuze voorstel niet direct van de hand gewezen en aan het eind van de sjiv’a haalden werknemers van de afdeling Water het oude tweepersoonsbed van hun voormalige directeur weg en zetten er een elektrisch bed voor in de plaats. De jonge vriend haastte zich de verbaasde weduwe te leren hoe ze haar leven makkelijker kon maken met een kleine beweging van haar vingers.

‘Maar waarom heb je mijn man niet over dit interessante bed verteld?’ riep ze enthousiast. ‘Dan had je ook zo’n bed voor hem kunnen bouwen en had hij er nog van kunnen genieten vóór zijn dood.’

‘Nee,’ lachte de ingenieur, ‘hij had nooit afstand willen doen van jullie oude tweepersoonsbed.’

‘Dat klopt,’ zei de weduwe blozend als een jong meisje. ‘Je kende hem misschien wel beter dan ik. Hij was niet voor niets dol op je.’

Op triomfantelijke toon wees ze Chonni terecht, die snel ook op het bed wilde gaan liggen om zijn kwaliteiten uit te proberen:

‘Zie je, je hoeft me helemaal niet uit Jeruzalem te verbannen. Zo’n intelligent bed zorgt zelfstandig voor me.’

Maar zijn reactie was snel en beslist: ‘Ook een intelligent bed kan de eenzaamheid niet oplossen dat je er in moeilijke tijden alleen voor staat, maar als het bed ook naar de aanleunwoning verhuist, kan het een nuttige metgezel blijken.’

4

Gisteren, voordat het licht was, had Nogah op de hoek van de Jesjajahoestraat en Ha-Neviiemstraat staan wachten op het busje. Orthodoxe mannen uit de wijken Ge’oela en Kerem Avraham zwermden geruisloos over de omhooglopende straat richting het centrum van de stad en pasten ervoor op niet in de buurt van de vrouw alleen te komen. Maar aan de overkant van de straat in het bushokje naast wat eens de Edisonbioscoop was geweest, zat bewegingsloos een indrukwekkende, zwaarlijvige figuur wiens gezicht verborgen ging onder de schuin opgezette hoed. Was de man nog wel in leven? vroeg Nogah, voor wie de schrik over het definitieve inslapen van haar vader ongeveer een half jaar geleden nog niet afgenomen was, zich ineens huiverend af. Aarzelend en op haar hoede stak ze de straat over; hoewel het misschien alleen maar een reusachtige orthodoxe man was die even was gestopt om uit te rusten, waagde ze het haar hand uit te steken en de hoed te verschuiven, om recht in de bloeddoorlopen blauwe ogen te kijken van een oudere figurant die net als zij op het busje wachtte.

De man was een voormalig rechter die enkele jaren geleden met pensioen was gegaan en dankzij zijn zwaarlijvigheid en lengte een veelgevraagd figurant was. Jarenlang had hij passief op de zetel van justitie gezeten en daarom vermeide hij zich nu in zijn nadagen met nieuwe en vreemde rollen overal in het land. Ondanks zijn grote ervaring in het figurantenwerk had hij geen flauw idee waar, of voor welke rol ze vandaag besteld waren. Producenten waren blijkbaar niet geneigd de figuranten vooraf te laten weten wat het doel was, uit angst dat ze zich op het allerlaatste moment terugtrokken. Reclamefilmpjes, bijvoorbeeld, waren niet bij iedereen even geliefd. Over het algemeen vonden mensen het prima om deel uit te maken van een verzonnen verhaal, ook al is dat onbelangrijk of toevallig, maar waren ze liever geen betekenisloze figuranten in snelle reclames, die soms van twijfelachtig allooi waren en de mensen die eraan meewerkten geen eer aandeden.

‘En u, edelachtbare,’ vroeg Nogah vriendelijk aan de oude figurant, ‘houdt u ook niet van commercials?’

Maar het bleek dat de gewezen rechter er geen been in zag om ook op te treden in commercials voor producten of twijfelachtige zaken. Weliswaar bracht het zijn zoon en zijn dochter in verlegenheid, maar zijn kleinkinderen waren altijd blij hem op het scherm te ontdekken. ‘Ik heb geen vijanden die me erom aan de schandpaal zullen nagelen,’ grinnikte hij, ‘als rechter deelde ik liever boetes uit dan gevangenisstraf.’

Een geel busje stopte naast hen met daarin één passagier, donker van uiterlijk, rond de zestig, die haar schijnbaar herkende, aangezien hij snel naast haar kwam zitten nadat Nogah en de rechter waren ingestapt en licht stotterend, op vriendschappelijke toon tegen haar zei: ‘Goed dat je uit de d..oden bent op..gestaan.’

‘Uit de doden?’

‘Dat wil zeggen, de ge..sneuvelden,’ verklaarde hij zich nader en stelde zich voor als een van de figuranten van de avond van een week eerder, toen de vluchtelingen op het strand aan land kwamen.

‘Echt waar?’ vroeg ze verwonderd. ‘Zat u ook in dat oude schuitje? Hoe komt het dat ik u niet herken? We zijn immers tot drie keer toe komen aanvaren en aan land gegaan.’

‘Nee, ik zat niet bij de vluchtelingen in het schuitje, mij hadden ze op de heuvel neergezet, bij de agenten die op jullie sch..oten. Het kan zijn,’ hij schraapte verlegen zijn keel en zijn stotter werd duidelijker, ‘dat h..et net p..p..precies ik was die je drie keer heeft doodgeschoten, ook al vond ik dat jammer.’

‘Waarom jammer?’

‘Omdat je er ondanks de duisternis en de hobbezakkerige kleding die ze je hadden gegeven, er zelfs van een afstand a..a..aardig en interessant uitzag, en ik hoopte dat de regisseur je helemaal tot bij ons zou laten klimmen, zodat we j..e van d..d..dichtbij zouden doodschieten.’

‘Welnee,’ verzuchtte ze geamuseerd, ‘de regisseur had helemaal geen geduld met mij en iedere keer dat we opnieuw aan land kwamen, zorgde hij er zo snel mogelijk voor dat ik uitgeschakeld werd, en eiste zelfs dat ik lange tijd zonder enige beweging bleef liggen, op mijn buik en ook een keer op mijn rug, zodat de camera de wreedheid kon vastleggen waarmee jullie ons behandelden.’

Vol genegenheid nam Nogah de figurant op die in een hartelijke lach uitbarstte. Hij had een smal, scherp getekend gezicht, maar zijn blik was fluweelzacht. Zijn onverwachte, haast kinderlijke stotter stak zo af en toe de kop op om dan weer te verdwijnen. Even overwoog ze hem te vertellen dat ze juist genoten had van het langdurige ‘doodliggen’ dat haar opgedrongen was. De sterren hadden stralend aan de lentehemel gestaan en het zachte zand had de warmte van de zon vastgehouden. De schelpjes die in haar gezicht prikten voerden haar terug naar het strand van Tel Aviv, waar ze ’s avonds samen met haar ex-echtgenoot over had geslenterd.

‘Maar wat deden jullie als je ons allemaal had uitgeschakeld?’

‘Dan moesten we ons snel omkleden en werden we boeren die de h..heldin onderdak verschaften.’

‘Heldin? Hadden we een heldin onder ons?’

‘Natuurlijk, ze zat bij jullie in het schuitje, een vluchtelinge waarvan het script niet eiste dat ze d..oodging, maar de mogelijkheid bood naar het dorp te ontkomen. Was jullie van tevoren niet uitgelegd wat het verhaal was? Of tenminste waar de scène op het strand over ging?’

‘Misschien wel, maar blijkbaar heb ik het niet meegekregen,’ verontschuldigde ze zich. ‘Het was voor het eerst van mijn leven dat ik figureerde en het was nogal vreemd om me zo te onderwerpen aan de verbeelding van anderen.’

‘In dat geval,’ zijn stotter werd weer erger, ‘w..was het geen w..onder dat ze b..b..esloten je als een van de e..e..eersten te vermoorden.’

‘Hoezo?’

‘Omdat je blijkbaar, als figurante, niet natuurlijk overkwam en vast en zeker de verkeerde blikken op de camera hebt geworpen. Maar hoe ben je hier eigenlijk terechtgekomen? Wat doe je in het dag..elijkse leven? Kom je uit Jeruzalem?’

Hoewel de vragen in alle vriendelijkheid gesteld werden, had ze geen haast ze te beantwoorden en zei na een lange stilte: ‘Waarom stelt u zichzelf niet eerst voor?’

‘Met alle plezier.’ De man stelde zich voor: ‘Ik ben al zo’n oude figurant dat men de neiging heeft me niet meer te gebruiken, omdat ze bang zijn dat het publiek me herkent uit eerdere films. Jarenlang ben ik o..o..officier van politie geweest, maar toen mijn stotter – die is je vast al opgevallen – erger werd, ben ik met vervroegd pensioen gegaan en nu kan ik mijn brood verdienen met wat ik graag doe. Maar wees gerust, vandaag wacht ons geen geschiet of doden. Vandaag zitten we rustig als juryleden naar een rechtszaak te luisteren, totdat een van ons het vonnis uitspreekt.’

‘Jury?’ zei de rechter op de stoel voor hen die hun gesprek had gehoord, verbaasd. ‘Weet je het zeker, Elazar? Wij hebben immers geen jury’s.’

‘Dat klopt, maar misschien heeft deze scène te maken met een andere realiteit, er worden tegenwoordig in Israël immers ook b..buitenlandse films opgenomen. En trouwens, soms heb je van die droomachtige scènes, zoals bij Bergman of Fellini, en waarom zou er geen jury in kunnen zitten?’

Het busje begon harder te rijden op de afdaling uit Jeruzalem maar bereikte al snel Al-Qastel, waar het van de snelweg afsloeg richting de bossen rondom de stad. Daar stonden bij de bushalte een tiental mannen en vrouwen van verschillende leeftijd te wachten.

‘Kijk,’ zei Elazar, ‘tel maar. Met ons erbij zijn het twaalf juryleden en een reserve, voor het geval een van ons moe wordt of geen zin heeft. Maar waarom a..aarzel jij te vertellen hoe je bij ons terecht bent gekomen? Is dat een geheim, of is het alleen maar ingewikkeld?’

‘Geen geheim,’ glimlachte de harpiste vriendelijk, ‘alleen maar een beetje ingewikkeld…’

5

Midden in de winter, twee maanden na de dood van hun vader, had haar broer haar de volgende mail geschreven:

Mijn lieve Nogah,

Ik schrijf je een mail in plaats van te telefoneren, omdat ik bang ben dat je me (zoals je dat wel vaker doet) aan de telefoon zult onderbreken voordat ik uitgesproken ben. Daarom vraag ik je dit aandachtig en rustig door te lezen voor je reageert.

Ik ben me ervan bewust dat je niet gelooft dat moeder ermee zal instemmen van Jeruzalem naar een aanleunwoning bij mij in de buurt in Tel Aviv te verhuizen. Maar net zo goed als ik jouw gebrek aan geloof niet ongedaan kan maken, kun jij mijn vertrouwen niet afbreken dat het toch wel mogelijk is. Daarom is het goed om allebei naar de realiteit te kijken.

Ongeveer twee weken geleden werd moeder geveld door een zware griep – misschien heb je er iets van gemerkt in haar stem tijdens jullie wekelijkse telefoongesprek, misschien ook niet. Het is zeer waarschijnlijk dat ze geprobeerd heeft haar ziekte voor jou te verbergen, aangezien ze dat ook bij mij heeft geprobeerd. Nu is het zo dat een griepje niet meteen de dood betekent, zeker niet bij zo’n krachtige vrouw van vijfenzeventig jaar, een leeftijd die inmiddels ‘jong’ gevonden wordt vanwege het uitstekend functioneren van onze stokoude president. Maar een van de buurvrouwen aan wie moeder op het hoogtepunt van haar ziekte gevraagd had wat melk te brengen, was erg van haar toestand geschrokken en besloot op eigen initiatief mij erbij te halen.

Ik heb mijn werk afgezegd, ben naar Jeruzalem gesneld en trof moeder koortsig en verzwakt aan. Ik heb er een arts bij geroepen, medicijnen gekocht en besloten, ondanks haar aarzeling, om ook ’s nachts bij haar te blijven zodat ik van haar verzwakte toestand gebruik kon maken om haar koppige weigering te bewerken. En inderdaad, met wat verwijten, bidden en smeken is het me de volgende ochtend gelukt haar zover te krijgen dat ze erin toestemt om een aantal maanden een aanleunwoning in Tel Aviv uit te proberen.

Ik weet dat je niet gelooft dat dit experiment ergens toe zal leiden. Ik weet dat je denkt dat het hele experiment zinloos is. Maar ik ben bereid aan de fantasie vast te houden, want soms heeft het leven zo z’n manieren om fantasie werkelijkheid te maken. Het is niet onredelijk te veronderstellen dat ze in de aanleunwoning waar toegewijde zorg is en een oogje in het zeil wordt gehouden, tot het besef komt dat deze optie meerwaarde heeft boven de eenzaamheid in Jeruzalem, waar ze steeds meer door steeds vreemdere onbekenden omgeven wordt en waar elk kwaaltje of ongelukje niet alleen voor haarzelf een bedreiging vormt, maar ook voor mij, omdat ze een beproeving zijn voor mijn verantwoordelijkheidsgevoel.

Daarom ben je vanuit ethisch oogpunt (excuseer het pathos) verplicht om me niet alleen van verre aan te moedigen en een hart onder de riem te steken, maar in dezen ook mijn medestander en toeverlaat te zijn en dan niet alleen in woorden, maar ook in daden.

Laat ik het uitleggen:

Vader is er niet meer en jij hebt zo’n buitengewoon instrument gekozen dat het je gedwongen heeft je geboorteland te verlaten. Dat is je goed recht. Maar het betekent dat ik er alleen voor sta. Misschien ben ik ouderwets in mijn bezorgdheid, maar ik kan het niet naast me neerleggen.

Ik heb een aanleunwoning vlak bij ons gevonden. Er is daar een redelijk appartementje vrijgekomen, op de begane grond, verbonden met een prachtige tuin. Het management is bereid het voor drie maanden tegen servicekosten, zonder borg of verplichtingen vooraf, ter beschikking te stellen zodat ze het kan uitproberen. Ik heb haar er mee naartoe genomen, ze heeft het huis van boven tot onder grondig, maar welwillend bekeken, heeft de eenheid die haar aangeboden wordt bezocht, de bloemen in de tuin bewonderd en aangezien ze de moeite had genomen om de maten van haar elektrische bed mee te nemen, weet ze inmiddels dat er ook voor het bed plaats is. Tot slot toonde ze zelfs interesse voor de vorige bewoner die er had gewoond en liet zich een beschrijving van zijn sterfbed en dood niet ontzeggen. En toen ineens, zonder dat ernaar gevraagd werd, vertelde ze trots over de geruisloze dood van vader, en haar woorden waren zo mooi en verrassend dat ik een traantje moest wegpinken.

Het klopt dat ik niet echt weet wat er in haar hart omgaat. Jij, die qua karakter zoveel op haar lijkt, kan er waarschijnlijk beter naar gissen dan ik. In ieder geval heeft moeder beloofd het experiment met een positieve instelling te doorlopen, zij het op één voorwaarde. En die voorwaarde heeft met jou te maken, mijn zuster, en het is die voorwaarde waardoor ik je nu deze mail schrijf, een voorwaarde die je geweten aanspreekt. Moeder heeft hem gesteld.

Want pas na vaders dood, misschien als gevolg van zijn dood, vond ze dat het het goede moment was om me op de hoogte te brengen (misschien schaamden ze zich er altijd voor) dat het appartement in Jeruzalem nooit hun eigendom is geweest, maar dat het gehuurd was volgens de sleutelgeldregeling. Dat wil zeggen, vele jaren geleden toen ze van Kerem Avraham naar Mekor Baroech verhuisden, hebben ze het appartement aan de Rasjistraat verkregen met alleen sleutelgeld. Dat sleutelgeld was naar de opvatting van die tijd een prettige regeling voor wie niet genoeg geld had de koop te financieren. Het sleutelgeld moest de bewoner tot het eind van zijn dagen beschermen tegen uitzetting en kan overgeërfd worden door de langstlevende partner; en dit alles voor een bedrag dat misschien destijds redelijk was, maar in de loop der tijd lachwekkend is geworden door de inflatie.

De oorspronkelijke eigenaar van het appartement heeft deze wereld allang verlaten, en een paar jaar geleden is ook zijn erfgenaam overleden. Zijn weduwe, die in het buitenland is gaan wonen, heeft het beheer van het appartement overgedragen aan een oude advocaat, aan wie vader de afgelopen jaren iedere zes maanden het huurbedrag overhandigde. Een absurd laag bedrag, iets van achthonderd sjekel of nog minder. Uiteraard wist de oude advocaat ook dat het om een absurd bedrag ging en daarom heeft de advocaat na de dood van vader, wiens naam als enige op het contract stond, bedacht dat binnenkort van die situatie gebruikgemaakt kan worden om het bezit van z’n bewoners te ontdoen en weer in handen van de weduwe terug te krijgen. Sindsdien hangt hij rond bij het appartement, wachtend tot moeder doodgaat of in ieder geval het appartement verlaat, want dan pas heeft hij de wettelijke mogelijkheid om het beheer erover terug te krijgen voor een schijntje, een percentage van de oorspronkelijke sleutelgelden, een bedrag dat inmiddels ook ridicuul geworden is in deze algehele absurditeit. Daarom is het voor moeder van het grootste belang dat gedurende het experiment iemand van ons, dat wil zeggen een gezinslid in de eerste lijn, in het appartement verblijft. Dat moet, omdat het volgens de voorwaarden van het sleutelgeld verboden is het aan een vreemde te verhuren. Maar nog afgezien van die rondhangende advocaat, maakt moeder zich ook zorgen om het appartement zelf. De deur en het slot erop zijn tamelijk krakkemikkig, maar om ze in deze twijfelfase te vervangen is niet zinnig, temeer omdat het eenvoudig is je vanaf de verdieping erboven of eronder de flat in te wurmen via het balkonnetje bij het toilet of het raam van de badkamer. Je vraagt je af wie eigenlijk zo’n oud appartement zou binnensluipen, en wat er te halen valt? Welnu, hiervoor moeten we terugkeren naar Pomerants, de oude chassied die je in je jonge jaren beloofd had dat je in de tempel harp mocht spelen als je een charmante jongeman zou worden. De middelste zoon van de familie Pomerants, Sjaja, met wie jij bevriend was, is heel veel extremistischer geworden en naar Kerem Avraham verhuisd. Hij heeft natuurlijk ontelbare kinderen en twee ervan, de oudste twee, zijn heel vaak op bezoek bij hun opa en oma en hangen dan doelloos rond in het trappenhuis. Een keer heeft moeder ze stiekem uitgenodigd om kinderprogramma’s op televisie te komen kijken, en ze zijn ogenblikkelijk enthousiaste fans van het apparaat geworden. Moeder besefte natuurlijk welke vergissing ze had begaan en heeft ze niet meer uitgenodigd, maar ze hebben inmiddels zelf een manier gevonden om onuitgenodigd binnen te komen en misschien hebben ze het zelfs voor elkaar gekregen om haar sleutel na te maken. Hoe dan ook, als ze het huis verlaat, klauteren zij blijkbaar via het toilet van Pomerants boven met ware doodsverachting via de regenpijp of de rioolpijp naar beneden en dringen moeders appartement binnen via het badkamerraam, om eigenhandig de televisie aan te zetten – en niet alleen op kinderprogramma’s. Op een keer heeft moeder ze betrapt, maar heeft met haar hand over haar hart gestreken en er niets van gezegd, misschien wel omdat ze zelf geen kleinkinderen in Jeruzalem heeft. Maar die krengen hebben geen medegevoel voor háár, en na een tijdje heeft ze ze opnieuw gesnapt. Soms – stel je eens voor! – komen ze ’s nachts het appartement binnen, terwijl moeder ligt te slapen. Hun verlangen naar de televisie maakt ze gek, en het is een gelukje dat ze hen gewaarschuwd heeft dat de keuken niet koosjer is, anders zouden ze ook nog in haar koelkast zitten.

Dus ook om die reden moet er iemand in het appartement zijn in de periode van het experiment (slechts drie maanden). Een verantwoordelijk persoon die de wacht houdt, en we hebben niemand anders dan jij.

Vanuit praktisch oogpunt zie ik het zo: ik snap dat jouw vakantiedagen opgebruikt zijn door vaders dood, en dat je daarom alleen onbetaald verlof op kunt nemen. En we hebben erover nagedacht, moeder en ik, hoe we het zo kunnen organiseren dat het jou niet financieel benadeelt, en over die oplossing zal ik het zo hebben.

Maar eerst is er de hamvraag: kan het orkest het zonder harpiste stellen in de tijd dat jij in Israël bent? Je hebt me eens uitgelegd dat jouw baan uit twee delen bestaat: het bespelen van de harp en het werk in de partiturenbibliotheek van het orkest, omdat niet iedere compositie een harp nodig heeft – als ik het me goed herinner vertelde je dat juist de symfonieën van de grote klassiekers als Beethoven, Brahms, Mozart, Schubert en Haydn geen harppartijen kennen. Je vertelde dat de harp relatief laat aan het symfonieorkest is toegevoegd, door de componisten uit de Romantiek: Berlioz, Mahler, Bruckner, Tsjaikovski en anderen. Heb ik gelijk? Ik heb immers al vanaf dat ik drie ben, geleerd alles wat je me zegt te onthouden en te internaliseren. Jazeker, lieve Nogah, echt waar. Als dat inderdaad zo is, moet het mogelijk zijn om het repertoire van het orkest zó te organiseren dat het in de tijd dat jij afwezig bent voornamelijk klassieke stukken speelt waarbij geen harp nodig is en de modernere stukken uitstelt tot na jouw terugkeer.

Wees niet boos, je kent je broer en zijn manipulatieve verbeelding. Daar verdien ik mijn brood mee en laten we wel wezen, dat is geen kale boterham.

En daarmee kom ik aan het financiële aspect. Moeder en ik willen allebei niet dat je geld toelegt op dit experiment, en we zullen het nooit goed vinden dat je je spaargeld aanspreekt om het onbetaalde verlof mee te financieren. Ik weet dat je zuinig leeft, en ik weet ook, uiteraard, dat je je huurappartementje naast de concertzaal niet kunt of wilt onderverhuren voor zo’n korte tijd. Dat leuke appartementje dat we gezien hebben toen we je in Arnhem kwamen opzoeken.

Als dat allemaal zo is, blijft de vraag hoe we jouw rekening in Israël zullen betalen. Uiteraard staat je het appartement in Jeruzalem ter beschikking; gas en elektra, water en telefoon worden automatisch betaald; en ik zorg er ook voor dat je bij kruidenier Rozenkrants op rekening kunt kopen, zodat in je basisbehoeften voorzien is. Maar ongetwijfeld heb je ook nog andere uitgaven. Reiskosten, eten buiten de deur, theater, concerten. En daarom dachten wij, moeder en ik, dat we je ook nog achtduizend sjekel ter beschikking zouden stellen voor die drie maanden. En als je meer nodig hebt, dan is dat uiteraard geen probleem.

Ik ga nu afronden. Ik vermoed dat je enigszins verbijsterd bent en misschien zelfs kwaad. Maar vader is dood, moeder is alleen over en ik, Chonni, jouw broertje, probeer een passende oplossing voor haar te vinden, zodat wij (ik en misschien ook jij) ons er niet schuldig over hoeven te voelen dat we haar aan haar lot hebben overgelaten, alleen in een oud Jeruzalems appartement, overgeleverd aan de barmhartigheid van rare vreemden – ook al was dat vanwege haar eigen wens en koppigheid.

Ik wacht op je antwoord. Ik hoop dat het weloverwogen en praktisch is. Liever per mail dan over de telefoon, zodat we elkaar niet onderbreken.

Je liefhebbende broer, Chonni.

6

En inderdaad, zijn zus belde hem niet, maar antwoordde per mail.

Mijn allerliefste broer,

Laten we die kwestie van het repertoire van het orkest vooral overlaten aan de orkestleiding. Overigens, om een misverstand recht te zetten: Mozart heeft een concert geschreven voor harp, fluit en orkest en het is zelfs de bedoeling dat ik daarbij als soliste optreed, maar je boft dat het voorlopig nog niet op de agenda staat.

Wat betreft het experiment dat je bij moeder afgedwongen hebt: als je mijn gebrek aan vertrouwen in het succes ervan zo mooi wist te verwoorden, waarom zou ik daar dan aan voorbijgaan?

En toch zal ik je niet in de steek laten wat betreft de plicht die je op je genomen hebt. Laten we het experiment doorlopen zoals jij het voorbereid hebt en waarmee moeder heeft ingestemd. Als het goed uitpakt, des te beter, dan ben ik ook gelukkig en gerustgesteld. En zo niet, dan moeten we deemoedig ons hoofd buigen en accepteren dat het haar wens is om daar te sterven waar vader is gestorven. Jou kan op geen enkele manier iets kwalijk genomen worden. En dan kun je me ook vergiffenis schenken voor het feit dat ik Israël verlaten heb.

Kort en goed, ik ga akkoord om voor drie maanden over te komen en in het appartement in Jeruzalem te verblijven, maar ik wijs iedere suggestie dat jij en moeder mij voorzien van ‘leefgeld’ af, je beledigt me. Laat duidelijk zijn dat ik van jou of van moeder geen cent zal accepteren. Niet alleen omdat het niet nodig is, ik heb mijn eigen fondsen, en zelfs al zou ik bij mijn eigen bank in Nederland een kleine lening afsluiten, is dat niet erg. Ik ben in de kracht van mijn leven, ik heb een baan, en wat er tekort is kan makkelijk aangevuld worden.

Toch, mocht jouw manipulatieve en creatieve verbeelding toevallig, maar alleen als het toevallig is, iets bedenken waarmee ik me bezig kan houden, niet om iets mee te verdienen, maar om me niet te vervelen, dan houd ik me aanbevolen.

Dat is het, bondiger kan ik het niet maken.

Je liefhebbende en trouwe zus, Nogah.