PING!

Bas Kast

Ping!

Waar goede ideeën
vandaan komen

Vertaald uit het Duits
door Marjolijn Stoltenkamp

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

Oorspronkelijke titel Und plötzlich macht es Klick!

© S. Fischer Verlag GmbH, Frankfurt am Main, 2015

© 2016 Nederlandse vertaling Marjolijn Stoltenkamp /

Uitgeverij Wereldbibliotheek

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Bureau Beck

Foto auteur © Koos Hageraats

NUR 770

ISBN 978 90 284 4157 6

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2016, met

ISBN 978 90 284 2643 6

Inhoud

Inleiding
Goede ideeën vallen je niet zomaar in

1 Het ongewone stimuleert de verbeeldingskracht

Een restaurant met een choquerend aanbod

Creatief ontbijten

Kafka scherpt de geest

Hoe geroosterde paling het denken versoepelt

Twee talen, twee denkstijlen

Een dik adresboek geeft een hoger risico op goede invallen

2 Ontspanning: een bron van ideeën

In het meditatielaboratorium

Hoe een gorilla onzichtbaar wordt

Wat wodka, slaperigheid en de kleur blauw gemeen hebben

Als de hersenen offline gaan, krijgt de fantasie vrij spel

Hoe genieën te werk gaan

Hoe meer alfagolven, des te origineler zijn je ideeën

De risico’s en bijwerkingen van de ritalin-samenleving

3 Over levenslange leergierigheid

Kinderen zijn creatiever dan volwassenen – en omgekeerd

Van scholier tot ontdekker: minder pedagogiek is meer

De vader van Feynman, of opvoeding tot zelfstandig denken

Wat je verklapt wordt, kun je niet meer zelf ontdekken

Oefening baart kunst

4 Van groep tot creatief team

‘De savanne heeft ook geen verdiepingen’

Een team vol talenten hoeft nog geen topteam te zijn

Hoe verhoog je het groeps-IQ?

Hoe ga je om met geldingsdrang en narcisme?

Goed en slecht brainstormen

Het principe van ‘één wc’ van Steve Jobs

Sociaal vaardige gebouwen

De waarde van gezamenlijke koffie- en bierpauzes

Plaatsen met een hoog creativiteitsquotiënt

5 Hoe ontdek ik mijn eigen creatieve nis?

Genialiteit: talent of training?

De wereldberoemde componist die geen noten kan lezen

Onze latente creatieve mogelijkheden zijn niet te voorspellen

Van patrijzenjacht tot revolutionaire wetenschap

Hoe weet ik dat ik gevonden heb wat bij me past?

Snijvlakken zijn hotspots voor vernieuwing

In je nis word je wie je bent

Noten

Literatuur

Illustratieverantwoording

Dankbetuigingen

Register

Inleiding
Goede ideeën vallen je niet zomaar in

Op een februarimiddag in 2013 stond ik in een laboratorium van de Nijmeegse universiteit, en opeens begreep ik het. Een computerprogrammeur van het naburige Max Planck Instituut had me zojuist een virtualrealitybril van 30.000 euro opgezet. Door een druk op de knop zou ik naar een andere wereld worden gelanceerd. Een wereld die speciaal was gecreëerd om mijn al te vaststaande en starre denkpatronen te doorbreken.

Een jonge Duitse onderzoekster – je zult al in het eerste hoofdstuk met haar kennismaken – had aangekondigd dat je goede ideeën doelbewust kon laten ontstaan. Niet door een geheimzinnige methode, een esoterische reis naar binnen, maar met behulp van wetenschap en techniek. Haar hypothese: de alledaagse routinehandelingen die in ons leven de boventoon voeren, wiegen onze hersenen in slaap. Om de wereld weer met een frisse blik te bezien moeten we ons brein confronteren met situaties waar het geen raad mee weet. We moeten de hersenen choqueren. De schok leidt tot een nieuwe manier van denken, anders dan voorheen, buiten onze oude, verstarde conventies om. Kortom: we worden creatiever.

Ik was sceptisch. Een virtualrealitybril, duurder dan een doorsnee personenauto, een laboratorium met voor menselijke ogen onzichtbaar infrarood licht, en dan de een of andere virtuele wereld met vliegende flessen waar ik in zou duiken: het deed een beetje te veel denken aan een combinatie van sciencefiction en die hardnekkige mythe dat we maar 10 procent van ons hersenvermogen gebruiken. En nu had iemand een wonderlijke methode ontdekt om de sluimerende rest als Doornroosje te laten ontwaken.

Ik had zo mijn twijfels, maar ik kende Ap Dijksterhuis, het hoofd van het laboratorium en een uitblinker in modern psychologisch onderzoek. Nadat hij een paar jaar geleden in het vooraanstaande wetenschappelijke tijdschrift Science voor het eerst experimentele bewijzen had geleverd dat ook het onbewuste kan denken, deels zelfs beter dan het bewuste verstand, had ik hem een bezoek gebracht.¹ Dus stapte ik in mijn auto en reed naar Nijmegen.

Zonder het op dat moment te beseffen, was ik door dit onschuldige ritje aan een reis begonnen waarvan ik pas maanden later zou terugkeren. Ik raakte betrokken bij een onderzoek dat me van de ene onderzoeksfase en probleemstelling naar de andere voerde. Want ik trof in het laboratorium niet alleen een bizarre virtuele wereld aan, waarin flessen konden vliegen en koffers verdwenen als je er te dichtbij kwam, maar ik ontdekte iets wat nog fascinerender was: een volkomen nieuw perspectief op een oeroud raadsel, het raadsel van de menselijke creativiteit.

Hoe komen we op goede, originele, creatieve ideeën? Wie zich echt voor deze vraag interesseert, wordt geconfronteerd met een ontmoedigend overdadig aanbod aan tips, trucs, adviezen, boeken en cursussen voor creativiteit en innovatie.

Als je je een beetje in dit bonte buffet verdiept, wordt algauw duidelijk dat het hoofdgerecht vrijwel altijd hetzelfde is: de een of andere expert, coach of goeroe heeft een algoritme, een vijfstappenplan, kortom een ‘creativiteitstechniek’ met een meestal exotische en indrukwekkende naam in petto die ons min of meer in een handomdraai in staat zal stellen originele dingen te bedenken. Creativiteit wordt daarbij bijna als iets mechanisch voorgesteld, als werk in een werkplaats, en wat ons – maar natuurlijk niet de goeroe – ontbreekt, is het juiste mentale gereedschap. Menigeen raadt ons bijvoorbeeld aan in kleine groepen hoeden in diverse kleuren op te zetten (de zogenaamde denkhoeden van De Bono), velen zweren bij brainstormen en anderen bij ‘mindmapping’, een ‘morfologische matrix’, analyse van ‘woorden die je raken’, de ‘Osborn-checklist’, ‘methode 635’, ‘omkering van de oorspronkelijke probleemstelling’, de ‘Walt Disney-methode’ of een ‘synectics-sessie’.

Ik ben geen uitgesproken tegenstander van dit aanbod. Integendeel, ik geloof dat het grote voordelen heeft creatief zijn als een soort ambacht op te vatten dat je tot op zekere hoogte kunt leren, zij het volgens mij slechts op een indirecte manier. Het probleem van dit ‘gereedschap’ is anders. In de eerste plaats valt op dat de meeste baanbrekende ideeen en oorspronkelijke scheppingen en uitvindingen uit de historie niet met behulp van deze methoden tot stand zijn gekomen. Polemisch geformuleerd: de Negende van Beethoven was niet het resultaat van een synectics-sessie. In het echte leven lijkt de geboorte van wat nieuw is volgens heel andere spelregels te verlopen dan deze methoden suggereren. Zou ons dat op zijn minst niet te denken moeten geven?

Maar dat geeft nog niet de doorslag. Beslissend is dat uiteindelijk niemand weet wat deze technieken waard zijn. Hun uitvinders hebben nooit de moeite genomen de werking ervan objectief te toetsen. Voor zover onderzoekers dat voor hen gedaan hebben, en wel het meest rigoureus bij brainstormen, zijn de resultaten op zijn zachtst gezegd middelmatig – in hoofdstuk 4 zeg ik daar meer over. De effectiviteit van de gangbare ‘creativiteitstechnieken’ is over het geheel genomen niet bewezen. Desondanks zijn ze verbazend populair.

Het kan verleidelijk zijn deze wanverhouding uit een merkwaardige onwetendheid van de betrokkenen te verklaren. Maar het is veel simpeler: de oorzaak is vooral dat er lange tijd geen zicht was op alternatieven. Als je het creatieve proces nuchter en zakelijk wilde benaderen (en niet bereid was een koptelefoon voor epileptisch aandoende ‘binaurale’ klanken op te zetten om een occulte trip naar de innerlijke kunstenaar te maken), kon je, of je het nu leuk vond of niet, weinig anders doen dan van die ‘creativiteitstechnieken’ gebruikmaken.

Deze situatie is radicaal veranderd. Tijdens de afgelopen jaren heeft ook de wetenschap zich op deze raadselachtige, moeilijk te meten creatieve verschijnselen gestort, en wel in een tot nu toe ongekende mate.

Al in de twintigste eeuw deed men de eerste pogingen in deze richting, die trouwens tijdens de jaren dertig in Duitsland een aanvang namen, onder andere door toedoen van de Berlijnse psycholoog Karl Duncker: zijn beroemde ‘kaarsenprobleem’ op bladzijde 39-40 proberen op te lossen. Door de opbloei van de cognitieve psychologie en de neurowetenschappen kwam creativiteit vanuit een niet geheel serieus genomen perifere positie in het centrum van het psychologische onderzoek terecht. Deze trend heeft zich tot op heden voortgezet: het grootste deel van de toonaangevende onderzoeken waarop dit boek is gebaseerd is tijdens de laatste drie of vier jaar uitgevoerd.

De opbloei van dit onderzoek heeft niet tot een nieuw inzicht in creativiteit geleid. Uit de ondertussen talloze afzonderlijke resultaten kunnen we wel voor het eerst empirisch verifieerbare grondslagen van het creatieve denken identificeren, ‘bestanddelen voor succesvolle creativiteit’, als je ze zo wilt noemen, waarvan de effectiviteit is bewezen.

Voor dit boek heb ik deze factoren voor creatief succes verzameld en er een samenvatting van gegeven. Nadat ik min of meer heelhuids uit Nijmegen was teruggekeerd, heb ik me in tientallen en nog eens tientallen wetenschappelijke onderzoeken verdiept. Er worden elke week nieuwe gepubliceerd en sommige zijn overtuigender dan andere. Alleen al die overvloed maakt een strenge selectie mogelijk. Zo heb ik een groot deel ervan links laten liggen, ofwel omdat deze onderzoeken alleen van theoretisch belang zijn, ofwel omdat de resultaten (tot nu toe) niet zijn bevestigd. Andere waren methodologisch of inhoudelijk weer niet overtuigend. Als ik sceptisch was en ben en het onderzoek desondanks beschrijf, geef ik blijk van die scepsis.

Gelukkig heb ik niet in mijn eentje alleen maar literatuuronderzoek gedaan. Ik heb pelgrimstochten naar onderzoeksinstituten gemaakt en met deskundigen van gedachten gewisseld, vooral met cognitieve psychologen en hersenonderzoekers (sommige vragen gaven me echter ook aanleiding me tot een linguïst, architect of componist te wenden). Wanneer de gelegenheid zich voordeed, stelde ik me beschikbaar als proefkonijn en heb ik aan experimenten deelgenomen om de effecten ervan lijfelijk te ervaren: ik heb gemediteerd, gehyperventileerd, mijn brein laten bekabelen en zelfs mijn boterhammen op een ongebruikelijke manier klaargemaakt.

Geleidelijk werd me duidelijk hoe veelzijdig en veelomvattend het fenomeen van de creativiteit eigenlijk is. Creativiteit is niet alleen maar, zoals het cliché luidt, voorbehouden aan kunstenaars, reclamemensen en designers die een bril met een dik zwart montuur dragen. We hebben het over ‘creatieve banen’ en ‘creatieve geesten’ (vermoedelijk in tegenstelling tot alle vermeende oncreatieve banen en domkoppen waarvan het elders wemelt) of over ‘creatieve hobby’s’, waarmee we doorgaans activiteiten als schilderen, knutselen of fotograferen bedoelen. Daarbij kunnen we, net als bij elk beroep of iedere hobby, meer of minder creativiteit aan de dag leggen. Als je een Canon Eos-spiegelreflexcamera met een prime-objectief ter hand neemt, ben je niet automatisch creatief. Omgekeerd kan een huisvrouw, een sportbeoefenaar of een belastingadviseur geweldig creatief zijn, al geldt dat uiteraard niet voor mijn eigen belastingadviseur.

Goede ideeën zijn geen exclusief privilege van enkele uitzonderlijke mensen die rechtstreeks contact met de muzen hebben. Creativiteit is een fundamentele eigenschap van de hersenen. Er bestaat geen menselijk brein dat absoluut geen scheppingskracht heeft en niet tot fantasie en een overvloed aan goede ideeën in staat is. Met creativiteit is het eerder net zo gesteld als met lichaamsgewicht: bij sommige mensen geeft de weegschaal een paar kilo meer aan, maar er bestaat geen mens die géén lichaamsgewicht heeft, en het gaat hier evenmin om een eens en voor altijd vaststaande factor.

Dit is het fundamentele uitgangspunt van de creativiteitswetenschap, en dat roept onvermijdelijk vragen op: als elk brein creatieve aanleg heeft, waarom hebben sommige mensen dan meer goede invallen dan andere? Komen creatieve prestaties voornamelijk voort uit hardnekkig oefenen, transpiratie en vakbekwaamheid? Of is het omgekeerd: zijn we als kinderen allemaal creatief, maar worden we daarna bijna zonder uitzondering opgevoed tot conformisme? En zo ja, hoe moeten we dan tegengas geven? Wat kunnen we doen om onze fantasie te laten opbloeien?

Bij de beantwoording van deze en vele andere vragen baseer ik me voornamelijk op wetenschappelijk onderzoek, maar de wetenschap is niet de enige bron van kennis waaruit ik put. Om te toetsen of de bevindingen uit het laboratorium enigszins praktisch bruikbaar zijn, heb ik ze, waar dat maar mogelijk was, vergeleken met waarnemingen uit de werkelijkheid, bijvoorbeeld met kennis van de werkwijze van bijzonder creatieve mensen. Ik stelde me ten doel wetenschappelijk steekhoudende gegevens met de praktische gang van zaken te combineren.

Hier volgt een voorbeeld: uit meerdere experimenten blijkt dat creatieve invallen zich vooral voordoen tijdens momenten waarin we ons lichamelijk en geestelijk ontspannen. Onze hersenen gaan dan over op een specifieke modus van activiteit, de ‘offline-modus’, die we in hoofdstuk 2 nader zullen bekijken. In deze neuronale ontspanningstoestand, waarin onze gedachten vrijelijk ronddwalen, krijgt onze fantasie de ruimte: ongewone associaties en invallen krijgen nu de meeste kans in ons hoofd op te komen. Dus is het geen wonder dat talrijke zeer creatieve mensen uit de meest uiteenlopende tijden, culturen en vakgebieden – van Tsjaikovski tot Haruki Murakami –welbewust lange pauzes in hun werkdagen inlasten en inlassen, vaak in de vorm van (urenlange) wandelingen. Ze zagen deze pauzes als een essentieel onderdeel van hun werk. Ze zijn werkelijk een ‘creatieve techniek’ die ook Beethoven met goede redenen iedere dag toepaste.

In de eerste hoofdstukken zal ik de algemene ‘wetten’ van de creativiteit belichten zoals die uit talrijke tests en afzonderlijke waarnemingen te distilleren zijn. Maar creativiteit heeft uiteraard een uiterst individueel karakter. Ze manifesteert zich in ieder van ons op unieke wijze. Je kunt de geraffineerdste strategieën toepassen die in algemene zin nog zo veelbelovend mogen zijn, maar die zijn slechts van beperkt nut zolang één beslissend bestanddeel ontbreekt. Om over deze creatieve factor duidelijkheid te krijgen zullen we ten slotte een blik werpen op de ontwikkelingsgang van enkele bijzonder creatieve mensen: hoe zijn zij tot hun grootste prestaties gekomen? Wat kunnen wij leren van de geheimen van hun succes?

Je zult zien dat vrijmaken van creatieve krachten heel wat meer is dan een techniek toepassen, heel wat meer dan een spontane inval. Het vereist een zeker plezier in experimenteren en de bereidheid tot aan de grenzen van de eigen vermogens te gaan, en misschien nog een tikje verder (dat wil zeggen, de bereidheid zo nu en dan de plank mis te slaan en te zien dat pogingen mislukken). Hoe we dit kunnen bereiken en wat het beslissende bestanddeel van creativiteit is, ontdek je in het laatste hoofdstuk.

1 Het ongewone stimuleert de verbeeldingskracht

Een restaurant met een choquerend aanbod

Daar sta ik dan, in het laboratorium voor virtuele realiteit van de Nijmeegse universiteit, met een virtualrealitybril op mijn hoofd. De computerprogrammeur Jeroen Derks van het naburige Max Planck Instituut voor Psycholinguïstiek draait aan een knop, waardoor het brilgedrocht, een soort kolossale hightechskibril, mijn schedel steeds steviger omklemt. Daarna legt hij mij de techniek uit: in de laboratoriumruimte van acht bij zes meter staan zestien warmtelampen die infrarood licht verspreiden. De lampen dienen eveneens als camera’s die iedere lichtreflectie in de ruimte registreren. Aan de achterkant van mijn bril zijn vier reflectoren bevestigd, die eruitzien als de voelsprieten van Maja de Bij. Afhankelijk van waar mijn hoofd zich bevindt en van hoe ik mijn hoofd buig, sturen de reflectoren een unieke, voor mijn positie specifieke reflectie naar de camera’s.

Vervolgens worden deze gegevens aan de laptop overgedragen die ik in een rugzak meezeul en die om ondoorgrondelijke redenen minstens tien kilo weegt. Op basis van de lichtinformatie bepaalt de software van de laptop bliksemsnel de positie van mijn hoofd in de ruimte en stuurt de bijbehorende filmbeelden naar de twee kleine beeldschermen van de virtualrealitybril. Het resultaat: voor mijn ogen verschijnt een verbluffend echt lijkende virtuele wereld, driedimensionaal en perfect aangepast aan iedere hoofdbeweging – al bij een minieme beweging draait het beeld tegelijkertijd mee.

‘Ben je zover?’ vraagt een vrouwenstem. Het is de stem van Simone Ritter.

Simone Ritter is degene die het experiment, waaraan ik zo dadelijk zal deelnemen, heeft uitgedacht. Tien jaar geleden kwam de psychologe in Nederland terecht als Duitse studente op de vlucht voor de numerus clausus. Intussen is de jonge vrouw – ze is nu eenendertig – wetenschappelijk medewerkster geworden aan de universiteit van Nijmegen. Haar onderzoekopdracht is: ontdekken hoe mensen op nieuwe ideeën komen. Hoe slagen de hersenen erin hun gebruikelijke denkpatronen te doorbreken en invallen te produceren die anders zijn dan anders? En vooral: kan dit creatieve proces van buitenaf worden gestimuleerd?

Nadat Ritter enkele maanden vergeefs over vragen als deze had gepiekerd, dacht ze tijdens een congres in 2010 in Las Vegas, bijna 9000 kilometer van haar vaderland, plotseling aan het laboratorium voor virtuele realiteit van haar eigen universiteit. Toen ze in Nijmegen terug was, zocht ze contact met de computerexpert Derks en ging ze aan de slag. Ze bedacht een proef die tot doel had het mysterie van het creatieve denken empirisch-experimenteel te benaderen.

Met een druk op een knop verplaatst Jeroen Derks me naar een computersimulatie van het universiteitsrestaurant (het echte ligt om de hoek). Ik dwaal doelloos rond en kijk om me heen. Een heleboel tafels en stoelen. Links een lange houten tafel met banken, op de achtergrond het buffet met een espressoapparaat, rechts daarnaast een automatiek met snacks.

Net als ik er bijna toe word verleid een gesimuleerde cappuccino te bestellen, zie ik op de lange houten tafel een koffer die ik wat beter wil bekijken. Maar gek genoeg wordt de koffer steeds kleiner naarmate ik dichterbij kom. Als ik heel dichtbij ben en de koffer zou kunnen openmaken (die inmiddels is gekrompen tot de omvang van een mobieltje), verdwijnt hij. ‘Oeps,’ zeg ik teleurgesteld.

‘Hij is echt niet bedoeld om mee te nemen,’ hoor ik de stem van Jeroen Derks zeggen.

Direct daarna gebeurt opnieuw iets merkwaardigs: bij elke stap die ik zet, vliegt het vertrek langs me heen. Het lijkt wel of ik zevenmijlslaarzen heb aangetrokken: ik storm bliksemsnel het restaurant door.

Vervolgens verschijnt er een rode speelgoedauto op de houten tafel, en ook, op de rand ervan, een groen 7Up-flesje. Weer ga ik naar de tafel toe, waar het autootje op het flesje af rijdt en het van de tafel stoot. Ik spring op het flesje af om het op te vangen, maar het valt niet op de grond, maar stijgt omhoog als een ballon aan een touwtje, hoger en hoger, en stoot ten slotte tegen het plafond, waar het blijft hangen. Ik tuur naar het zwevende flesje.

Waar slaat dit op?

‘Nou, hoe voel je je?’ vraagt Simone Ritter.

Hoe ik me voel? Moeilijk te zeggen. Alsof ik droom? Als Alice in Wonderland? Of nee, eerder zoals in de film Inception van de regisseur Christopher Nolan, waarin Leonardo DiCaprio door een straat in Parijs loopt. Plotseling komt het einde van de straat omhoog en stort zich met huizen en al als een vloedgolf over Leonardo DiCaprio heen. Het is een droom, een virtueel Parijs. Zo ongeveer voel ik me, denk ik. Zoals dat filmpersonage.² De realiteit is absurd en het absurde is griezelig reëel geworden: daardoor wankelt je realiteitsbesef, zoals een aardbeving je evenwichtsgevoel verstoort.

Links: Op bezoek in het laboratorium voor virtuele realiteit van de Universiteit van Nijmegen. Op de achtergrond de creativiteitsonderzoekster Simone Ritter en de computerprogrammeur Jeroen Derks aan de zwarte rails boven en onder aan de wand zijn de infraroodcamera’s bevestigd). Rechts: De simulaties die ik op dat moment zie.

Ik zet de virtualrealitybril af en ben terug in het kale laboratorium. Simone Ritter kijkt me enthousiast aan, alsof ze haar experiment voor de eerste keer heeft uitgevoerd. ‘Als je een echte proefpersoon was, zou nu het beslissende deel volgen,’ zegt ze.

Ritter heeft al tientallen proefkonijnen, studenten van de Nijmeegse universiteit, in het virtuele restaurant laten ronddwalen. Een van de groepen, een controlegroep, verkende een versie van het restaurant waarin alles aan de wetten van de fysica gehoorzaamde: als je dichter bij de koffer kwam, werd hij optisch groter, en niet kleiner. Je liep niet plotseling met reuzenstappen door het vertrek. Als er een flesje omver werd gestoten, viel het ordentelijk naar beneden, en ook verder was het daar zoals een restaurant hoort te zijn. Zoals je van een universiteitsrestaurant verwacht.

Daarentegen ervaarde een andere groep, net als ik, het Inception-restaurant, waarin de onderzoekers de natuurwetten uit hun voegen hadden getild. De gedachte daarachter was: als je herhaaldelijk met situaties wordt geconfronteerd die duidelijk tegen de verwachtingen van de hersenen ingaan, worden je denkstructuren systematisch versoepeld.

Als we een restaurant binnengaan, wordt bij ons een soort automatische piloot ingeschakeld: we zien een buffet, tafels en stoelen, en door deze impressies worden in onze hersenen de wijdvertakte ‘restaurant-netwerken’ geactiveerd die ons helpen om in ‘restaurant’-situaties onmiddellijk onze weg te vinden. Deze netwerken in ons hoofd noemt men mentale modellen, prototypen of ‘schema’s’.

Mentale schema’s kunnen in verband staan met objecten of ruimten met een bepaalde gestandaardiseerde opbouw, en worden dan ook wel ‘frames’ genoemd.³ Een restaurant heeft bijvoorbeeld gewoonlijk een buffet waarop de gerechten staan, en daarvoor bevindt zich in de regel een ruimte met tafels en stoelen enzovoort. Het restaurant-‘frame’ codeert deze algemene structuur in ons hoofd als een denkbeeldige plattegrond. Iedereen die een restaurant of supermarkt binnengaat, kan zich dankzij deze frames direct oriënteren en zien waar alles zich bevindt.

In andere mentale schema’s zijn bepaalde complexe handelingen of ‘scripts’ opgeslagen: in een zelfbedieningsrestaurant worden we, anders dan in een gewoon restaurant, niet bediend en moeten we zelf met een dienblad naar het buffet lopen, en aan het einde van het buffet staat de kassa waar we kunnen betalen.

Voor vrijwel elke situatie waarin we meer dan eens terechtkomen, bouwen de hersenen een schema op dat ons in de toekomst helpt die situatie te overzien. Stel je voor dat je in een vliegtuig moet stappen. Zodra je de oproep daartoe hoort, wordt in de hersenen van een ervaren vliegtuigpassagier een ‘boarding-script’ geactiveerd, een op maat gemaakt cognitief draaiboek. Met behulp daarvan proberen de hersenen deze, zoals we allemaal weten, bijzonder veeleisende, zenuwslopende manoeuvre onder de knie te krijgen (in de praktijk getoetst verloop van het script: zo snel mogelijk met je loodzware handbagage naar de gate rennen en in de rij proberen te gaan staan, vervolgens minstens een kwartier wachten tot er beweging in komt, deze tijd benutten om je plotseling spoorloos verdwenen boardingpass op te snorren, terwijl een medepassagier achter je zijn koffer liefderijk tegen je kuiten aan duwt, in de gegronde hoop dat het dan sneller zal gaan…).

Frames en scripts zorgen ervoor dat we efficiënt te werk gaan: zodra de hersenen de relevante routinenetwerken hebben geactiveerd, is de situatie voor ons in kaart gebracht en vertonen we het vereiste gedragsverloop zonder dat we daar uitvoerig over na hoeven te denken. Wie breekt zich ’s morgens bij het opstaan het hoofd over wat hij vervolgens gaat doen? Niemand, als je tenminste op die dag iets wilt uitvoeren. In plaats daarvan volgen we simpelweg onze vertrouwde opstaan-en-ontbijtscripts. Op deze manier brengen we een groot deel van ons dagelijkse leven door.

Deze inzet van mentale schema’s stuit pas op grenzen wanneer de situatie waarin we terechtkomen niet gebruikelijk is, maar ongewoon, wanneer ze nieuw is. Als er voor de inschatting en verwerking ervan geen sjablonen in de vorm van scripts aanwezig zijn, maar er een tikje meer creativiteit wordt gevraagd. ‘Creatief denken wordt bevorderd, door de hersenen met iets ongewoons te confronteren,’ zegt Ritter. ‘In ongewone omgevingen ervaart het brein dat het met zijn gebruikelijke mentale schema’s niet veel kan beginnen.’

Zoals in het absurde restaurant: als we zien dat een flesje van een tafel wordt gestoten, worden in ons hoofd automatisch de schema’s geactiveerd waarmee we het voorval van een vallend object in ons opnemen. We zien bijna voor ons hoe het flesje op de grond stukvalt. In het absurde restaurant volgt het flesje het mentale draaiboek echter niet, maar stijgt het op. De hersenen raken geïrriteerd en verbijsterd. Blijkbaar gelden de oude interpretaties niet meer waarop het brein voorheen altijd kon vertrouwen. De hersenen moeten de situatie opnieuw duiden en proberen een nieuwe betekenis te creëren die van de conventionele schema’s afwijkt.

Met andere woorden: de proefpersonen in het ongewone restaurant zouden, geprikkeld door de herhaalde verstoring van hun mentale schema’s, in feite een korte creatieve impuls moeten ervaren. Als de theorie klopt.

Om dit te toetsen legde Ritter de proefpersonen direct na het uitstapje naar het restaurant een kleine ‘creativiteitstest’⁴ voor die in dit geval uit een eenvoudige vraag bestond: Wat maakt geluid? De taak was om binnen twee minuten hierop zo veel mogelijk antwoorden te geven. Twee onafhankelijke deskundigen, die natuurlijk niet wisten wie welke ervaring met het restaurant had gehad, bekeken de antwoorden van de proefpersonen en analyseerden ze.

De vermoedens van Ritter bleken inderdaad juist: de deelnemers van wie de mentale schema’s kort tevoren in het bizarre restaurant aan het wankelen waren gebracht, behaalden bij de creativiteitstest duidelijk betere resultaten. Uit hun ideeën bleek een grotere mentale souplesse. Hun voorbeelden bleven niet beperkt tot maar enkele categorieen (auto, bus, vliegtuig en motor zijn bijvoorbeeld allemaal herrieschoppers uit de categorie ‘vervoermiddelen’), maar waren vergeleken met die van de controlegroep ook groter in aantal. Zo bedachten de proefpersonen bijvoorbeeld dat, naast de gebruikelijke vervoermiddelen, ook insecten geluiden kunnen maken, net als een horloge, stromend water of pannen die tegen elkaar aan stoten. ‘Het denken van de proefpersonen uit het ongewone restaurant ging meer verschillende richtingen uit, het was flexibeler geworden,’ zei Ritter. De ervaring van schemaverstoring had hun fantasie losgemaakt.⁵

Creatief ontbijten

Afgezien van het concrete resultaat wijst het experiment van Ritter op een algemeen principe dat de gebruikelijke visie op het verschijnsel ‘creativiteit’ duidelijk verruimt en in vele opzichten zelfs radicaal omkeert. Sluit maar even je ogen en denk aan het thema ‘creativiteit’. Wat schiet je dan spontaan te binnen?

De afgelopen maanden heb ik al mijn vrienden en kennissen, evenals kennissen van kennissen, met deze oefening op de zenuwen gewerkt. De associaties gaan de meest uiteenlopende richtingen uit. Veel mensen beschrijven specifieke creatieve bezigheden (‘schilderen’ is daar bijna altijd bij), of noemen afzonderlijke aspecten, synoniemen en definities als ‘iets verzinnen’, ‘origineel en onverwacht’, ‘anders dan anders’, ‘ideeën’…

Wanneer je een beetje doorvraagt, constateer je dat de meeste mensen creativiteit in verband brengen met kunstenaars, designers en reclamemakers, en vaak ook met kinderen. Zo nu en dan worden grote namen genoemd: Beethoven, Picasso, Einstein, Steve Jobs, namen waaruit blijkt dat we bepaalde wetenschappers (die ook weleens hun tong uitsteken) en ondernemers met een miljardenomzet op kleurrijke sportschoenen eveneens een hoge mate van creativiteit toekennen.

Het gaat mij hier vooral om het volgende: afgezien van de details blijkt uit veel van de genoemde voorbeelden dat we creativiteit als een eigenschap van bepaalde mensen of van groepen mensen beschouwen. In onze ogen zijn kunstenaars en kinderen creatief, net als enkele begenadigde en uitzonderlijke mensen die we als ‘genieën’ of ‘oorspronkelijke denkers’ bestempelen. Als we Wikipedia raadplegen, krijgen we een wat breder geformuleerd, maar in de kern soortgelijk antwoord. De eerste zin onder het trefwoord ‘creativiteit’ luidt daar: ‘Creativiteit is een eigenschap van levende systemen.’⁶

Daarentegen richt het restaurantexperiment van Ritter onze blik op een heel andere bron van creativiteit. De proef laat ons zien dat het te kortzichtig is de oorsprong van inspiratie uitsluitend binnen een persoon, binnen onszelf te zoeken: de flexibiliteit van ons denken hangt blijkbaar niet alleen van een eigenschap af die wijzelf al dan niet hebben, maar ook de omgeving waarin we ons bevinden is van beslissende invloed. De onderzoeksresultaten uit het laboratorium voor virtuele realiteit maken aannemelijk dat er omgevingen zijn die een overvloed aan invallen kunnen stimuleren of rechtstreeks opwekken (en omgekeerd). De resultaten suggereren daarom eveneens dat we allemaal flexibeler zouden kunnen denken als we onze hersenen zo nu en dan blootstellen aan situaties die onze mentale schema’s in de war schoppen.

Dat klinkt natuurlijk goed, het klinkt bemoedigend. Helaas is er ook slecht nieuws. Dat is: situaties die strijdig zijn met onze mentale schema’s komen in de loop van ons leven vrijwel onvermijdelijk steeds zeldzamer voor.

Een baby die voor het eerst de wereld in kijkt, kent geen routine: alles is nieuw, alles is ongewoon. De hele wereld lijkt op een uiterst merkwaardig restaurant. Want als kind moeten we de talloze mentale schema’s in ons hoofd, waarmee we inmiddels zo moeiteloos door het alledaagse leven gaan, nog vormen. De voorlopige mentale schema’s, liever gezegd, de nogal wankele hypothesen waarmee kinderen de wereld ingaan, worden voortdurend door de werkelijkheid weerlegd. Het is regel in plaats van uitzondering dat de eigen vermoedens onjuist blijken. Kinderen laten zich voortdurend verrassen, over de gekste dingen niet meer dan anders, en verwonderen zich daarover, want ze worden door wonderen omringd.

Hoe meer we met de wereld in interactie zijn, des te nauwkeuriger raakt onze cognitieve machinerie op de werkelijkheid afgestemd. Bij iedere ervaring worden onze mentale schema’s omvangrijker en preciezer. Op een zeker moment functioneren alle frames en scripts in ons hoofd zonder horten en stoten. Verrassingen en situaties die onze schema’s in de war schoppen? Die gaan steeds meer tot het verleden behoren.

Met enige overdrijving zouden we kunnen zeggen dat wij volwassenen de wereld helemaal niet duidelijk meer zien. Onze mentale schema’s zijn voltooid. Als ze van ijzer waren, zouden ze gaan roesten. Ook al hebben we onze ogen open, we kijken niet meer zoals we dat als kind deden. Meestal is een vluchtige blik genoeg om met een gerust hart op de automatische piloot over te schakelen: onze perfecte cognitieve modellen manoeuvreren ons zonder grote incidenten door het dagelijkse leven.

Tegen deze achtergrond is het misschien niet zo verbazend dat we onze creatieve mogelijkheden in het leven van alledag niet volledig benutten: ons leven en ook ons werk blokkeren dat met de ene welbekende situatie na de andere. Ons dagelijkse leven is routine, is al te zeer schemabevestigend geworden. Dus zoals we af en toe naar een fitnessstudio moeten gaan om lichamelijk niet vast te roesten, zo moeten we ten behoeve van onze geestelijke beweeglijkheid nu en dan in een wereld duiken waarin onze mentale schema’s in de war worden geschopt, met het doel onze ingehamerde denkstructuren te trainen, of liever gezegd, ze te choqueren. Wat stom dat we niet allemaal een laboratorium voor virtuele realiteit in onze hobbykelder hebben geïnstalleerd!

Gelukkig blijkt dat helemaal niet nodig te zijn. Andere experimentele resultaten van Simone Ritter en andere onderzoeksteams tonen aan dat zich in het dagelijkse leven op de onwaarschijnlijkste plekken ervaringen voordoen die onze mentale schema’s in de war sturen en onze bovenkamer een flinke por geven. Dat kan al bij het ontbijt beginnen.

Zo nodigde Simone Ritter voor een experiment een aantal proefpersonen uit aan de ontbijttafel van het laboratorium en liet hen boterhammen smeren. In Nederland bestaat een delicatesse die naar schatting 100 procent van de Nederlanders absoluut onweerstaanbaar vindt: de zogenaamde boterham met hagelslag. De ingrediënten voor dit ultiem tongstrelende hapje zijn gewoonlijk in elke Nederlandse keuken die deze naam verdient aanwezig, en omdat ik in Nederland woon,⁷ kan ik zonder veel moeite zo’n boterham klaarmaken.

Hierboven zie je het gebruikelijke script voor de perfecte boterham met hagelslag: je neemt een sneetje brood, smeert er boter op en bestrooit het dan netjes met hagelslag. Einde script.

Voor iedereen die niet uit Nederland komt, kinderen uitgezonderd, betekent alleen al de gedachte aan brood met hagelslag vermoedelijk een onvergeeflijke aanslag op zijn schema’s en zijn smaak. Maar echte Nederlanders kijken pas raar op bij de krankzinnige manier om zo’n boterham klaar te maken die Simone Ritter aan een deel van haar proefpersonen opdrong: de mensen van deze experimentele groep moesten, in tegenstelling tot de controlegroep, hun brood niet smeren zoals het hoort, maar kregen in plaats daarvan de instructie eerst de hagelslag op een bord te strooien, dan het brood met boter te besmeren en de beboterde boterham ten slotte in de hagelslag te dopen.

Als je een hap neemt, smaakt het eindproduct hetzelfde, maar voor de hersenen is de tweede methode, in ieder geval voor in Nederland gesocialiseerde mensen, een eclatante inbreuk op hun mentale schema’s. Het verwachte gevolg: de ingedutte hersennetwerken worden weer wakker.

Om het bewijs te leveren werd er na het boterhammen smeren, zoals we al eerder hebben gezien, een creativiteitsoefening gegeven, zelfs twee, om precies te zijn. Simone Ritter vroeg deze keer niet alleen maar naar geluiden, maar stelde de deelnemers bovendien de volgende klassieke vraag uit het creativiteitsonderzoek: Wat kun je allemaal met een baksteen doen?

Je zou kunnen denken dat iets zo onaanzienlijks als het klaarmaken van een boterham voor het ontbijt onze hersenen nauwelijks kan beïnvloeden, laat staan activeren. Maar dat was nu juist wel zo. De effecten waren statistisch gesproken deels zelfs nog duidelijker dan bij het experiment met de virtuele realiteit: iedere proefpersoon uit de experimentele groep, waarin mentale schema’s aan het wankelen werden gebracht, produceerde zowel bij de vraag naar geluiden als bij de vraag naar de toepassingsmogelijkheden van een baksteen aanzienlijk meer verschillende ideeën dan de mensen uit de controlegroep.⁸ Kortom: alles wat indruist tegen mentale schema’s, van welke aard dan ook, is uitgesproken stimulerend voor onze flexibiliteit. Het doorbreekt onze verstarde denkpatronen en stelt ons open voor het nieuwe.

Kafka scherpt de geest

Niet alle mensen beschikken over een laboratorium voor virtuele realiteit, maar de meeste zijn wel zo gelukkig een keuken te hebben, en iedereen kan naar een boekwinkel gaan om een verhalenbundel van Kafka te kopen. Kafka, Franz Kafka? Precies. In een ander laboratorium te Vancouver in Canada deed een team psychologen, geheel onafhankelijk van Simone Ritter, een experiment dat de resultaten van Ritter opmerkelijk duidelijk bevestigt.⁹

De onderzoekers lieten hun proefpersonen eerst een verhaal van Kafka lezen. Net als bij de experimenten van Ritter waren er hier twee verschillende beginsituaties. Ten behoeve van het doel van het onderzoek kreeg een van de groepen een licht gewijzigde versie van Kafka’s korte verhaal ‘Een plattelandsdokter’ te lezen dat door de auteur uit Praag in 1917 was geschreven en dat hij zelf tot de weinige verhalen rekende die werkelijk geslaagd waren.¹⁰

In de slechts een paar bladzijden tellende oorspronkelijke tekst wordt een plattelandsarts ’s nachts bij een ernstig zieke j ongen geroepen. Daarop volgt een reeks steeds vreemdere gebeurtenissen. In de anders altijd lege varkensstal vindt de dokter plotseling een koets met een paard ervoor. Hij rijdt weg en komt in een oogwenk bij de zieke jongen aan, die eigenlijk tien mijl verderop woont. De jongen blijkt aanvankelijk kerngezond, maar wijst vervolgens op een enorme wond bij zijn rechterheup waarin vingerdikke wormen kronkelen. Het verhaal breekt ergens plotseling af.

De controlegroep kreeg een soort oppervlakkige Hollywoodversie van het korte verhaal van Kafka te lezen waaruit iedere Kafka-achtige wending rigoureus was verwijderd. Hier was niets meer absurd, maar klopte alles, en natuurlijk was er een happy end.

Direct na het lezen legde men aan alle proefpersonen vijfenveertig reeksen letters van verschillende lengte voor, bijvoorbeeld XMXRTVTM of VTTTTVM. Hun taak was de letterreeksen over te schrijven. Pas nadat alle proefpersonen dit ogenschijnlijke strafwerk af hadden, kregen ze te horen dat in de letterreeksen een geheime systematiek was verborgen, een ‘interne grammatica’: sommige letters kwamen regelmatig in de nabijheid van andere letters voor, zoals in vrijwel elke taal gebruikelijk is.