Schiet maar, ik ben toch al dood

Julia Navarro

Schiet maar, ik ben toch al dood

Vertaling Bart Peperkamp

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

Oorspronkelijke titel Dispara, yo ya estoy muerto. Uitgeverij Random House

Mondadori, S.A., Barcelona

© Julia Navarro 2013

© Nederlandse vertaling Bart Peperkamp/Uitgeverij Wereldbibliotheek 2015

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Karin van der Meer

Omslagbeeld © Roger Violet/Cordon Press

Inzet in omslagbeeld © Shutterstock

NUR 302

ISBN 978 90 284 4159 0

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2015, met
ISBN 978 90 284 2648 1

Voor Alex,

Zijn opgewektheid is iedere dag een cadeautje voor mij

En voor Fermín, altijd

1

Jeruzalem, nu

Er zijn momenten in het leven waarop voor iemand die zichzelf wil redden de keuze eenvoudig is: doden of gedood worden. Dat gezegde van Mohamed Ziad had haar gekweld vanaf het moment waarop ze hem gehoord had uit de mond van zijn zoon, Wädi Ziad. Ze bleef maar aan die woorden denken, terwijl ze onder een onverbiddelijke zon reed die de straatstenen een goudgele kleur gaf. Dezelfde kleur als die van de huizen die samendromden in de Nieuwe Stad van Jeruzalem, gebouwd met die bedrieglijk zacht lijkende stenen, die echter zo hard waren als de rotsen van de steengroeven waaruit ze waren gehouwen.

Ze reed langzaam en liet haar blik over de horizon dwalen, waar de bergen van Judea haar dichtbij toeschenen.

Ja, ze reed langzaam ook al had ze haast; maar ze had behoefte om te genieten van die ogenblikken van stilte, om te vermijden dat haar emoties de overhand zouden krijgen.

Twee uur geleden wist ze nog niet dat ze de tocht zou gaan maken die haar naar haar bestemming zou brengen. Niet dat ze daarop niet voorbereid was. Dat was ze wel. Maar het gemak waarmee Joël de afspraak had weten te maken had haar, die het liefst zelfs het kleinste detail van haar leven wilde plannen, verbaasd. Het had hem niet meer dan een paar woorden gekost.

‘Het is al geregeld, hij kan je om twaalf uur ontvangen.’

‘Zo gauw al?’

‘Het is nu tien uur, je hebt nog tijd genoeg, het is niet erg ver. Ik zal op de kaart voor je aankruisen waar het is, het is niet moeilijk om er te komen.’

‘Ken je de plek goed?’

‘Ja, en ik ken hen ook. Ik was er drie weken geleden voor het laatst, met de mensen van de Vredesbeweging.’

‘Ik begrijp niet waarom ze jou vertrouwen.’

‘Waarom zouden ze me niet vertrouwen? Ik ben Fransman, ik beschik over goede contacten en de argeloze lui van de ngo’s hebben iemand nodig om hen door het bureaucratische labyrint van Israël te loodsen, iemand die zorgt dat ze toestemming krijgen om de grens naar Gaza en de Jordaanoever over te steken, die een interview regelt met een of andere minister bij wie ze kunnen protesteren tegen de omstandigheden waarin de Palestijnen leven; ik zorg ook voor goedkope vrachtwagens om hun humanitaire hulp van hot naar haar te vervoeren… Mijn organisatie doet goed werk. Daar kun je op vertrouwen.’

‘Ja, jij bestaat van de goede bedoelingen van de rest van de wereld.’

‘Ik besta van het verlenen van diensten aan degenen die leven van het slechte geweten van anderen. Je hebt niets te klagen, het is nog geen maand geleden dat jullie je met ons in contact stelden, en in die tijd heb ik afspraken voor je geregeld met twee ministers, met parlementariërs van alle groeperingen, met de secretaris van de vakbeweging Histadroet, ik heb gezorgd voor faciliteiten om de Palestijnse Gebieden binnen te komen, je hebt vraaggesprekken kunnen houden met een heleboel Palestijnen… Je bent nu vier dagen hier en je hebt al de helft van het programma dat je in gedachten had afgewerkt.’

Joël keek geërgerd naar de vrouw. Hij mocht haar niet erg. Sinds hij haar vier dagen geleden op de luchthaven had opgehaald, had hij gemerkt hoe gespannen ze was, hoe weinig ze zich op haar gemak voelde. Het ergerde hem dat ze afstand tussen hen schiep door erop te staan dat hij haar mevrouw Miller zou noemen.

Ze bleef hem recht in de ogen kijken. Hij had gelijk. Hij had zijn werk goed gedaan. Ook andere ngo’s maakten gebruik van zijn diensten. Er was niets wat Joël niet gedaan kon krijgen vanuit dat kantoor met uitzicht op Oud-Jeruzalem in de verte. Samen met hem werkten daar zijn vrouw, die Israëlische was, en nog vier andere jonge mensen. Hij leidde een dienstverlenend bedrijf dat door ngo’s zeer gewaardeerd werd.

‘Ik kan je wel zeggen dat die man een legende is,’ zei Joël.

‘Ik had liever met zijn zoon gesproken, daar had ik je om gevraagd.’

‘Maar die is op reis naar de Verenigde Staten, op uitnodiging van de Columbia University om deel te nemen aan een seminar, en wanneer hij terugkomt ben jij alweer weg. Je krijgt niet de zoon, maar wel de vader; geloof me maar wanneer ik je zeg dat het een goede ruil is. Hij is een geweldige oude baas. Die heeft me een verleden…’

‘Ken je hem zo goed?’

‘Soms sturen die lui van het ministerie mensen zoals jij naar hem toe. Hij is wat ze een duif noemen, heel iets anders dan zijn zoon.’

‘Juist daarom wil ik graag met Aaron Zucker praten, hij is een van de belangrijkste verdedigers van het nederzettingenbeleid.’

‘Goed, maar zijn vader is interessanter,’ hield Joël vol.

Ze zwegen om een van die absurde en heftige discussies te vermijden waarin ze doorgaans verwikkeld raakten. Ze konden niet goed met elkaar opschieten. Hij vond haar veeleisend; zij zag uitsluitend zijn cynisme.

En nu was ze dus op weg. Ze voelde zich steeds meer gestrest. Ze had een sigaret opgestoken en inhaleerde genietend, terwijl ze haar blik richtte op dat golvende landschap waaruit aan beide zijden van de weg een stuk of wat moderne en functionele gebouwen leken op te stijgen. Er waren geen geiten, dacht ze, terwijl ze zich liet meevoeren door het bijbelse beeld, maar waarom zouden die er ook moeten zijn? Er was geen plaats meer voor geiten naast die gevaarten van staal en glas die het uithangbord vormden van de welvaart van het moderne Israël.

Een paar minuten later verliet ze de autoweg en sloeg een weg in die naar een groep op een heuvel gelegen huizen leidde. Ze parkeerde de auto tegenover een stenen gebouw van drie verdiepingen, precies eender als andere gebouwen die zich verhieven op een rotsachtig terrein; daarvandaan kon je op heldere dagen de muren van de Oude Stad zien.

Ze drukte haar sigaret uit in de asbak van de auto en haalde diep adem.

De plek leek op een buitenwijk met burgermanshuizen, zoals zo veel andere wijken. Huizen met meerdere verdiepingen, omgeven door tuinen met schommels en glijbanen voor de kinderen; naast de onberispelijke trottoirs stonden achter elkaar geparkeerde auto’s. Alles ademde rust, zekerheid uit. Het viel haar niet moeilijk zich voor te stellen welke gezinnen er nu in die huizen woonden, ook al wist ze hoe die plek er tientallen jaren geleden had uitgezien. Dat hadden enkele oude Palestijnen haar verteld, met een blik die verloren ging in de herinneringen aan die dagen waarin zij degenen waren die op dat stuk grond hadden gewoond, omdat die anderen, de Joden, er toen nog niet waren.

Ze liep de trap op. Ze had nog maar nauwelijks aangebeld of de deur werd opengedaan. Een jonge vrouw van nog geen dertig jaar oud ontving haar vriendelijk lachend. Ze was informeel gekleed, in spijkerbroek, een ruimvallend T-shirt en sportschoenen. Ze leek precies op zo veel andere jongeren, maar ze zou zijn opgevallen tussen duizenden anderen door haar open glimlach en haar van goedheid vervulde blik.

‘Kom binnen, wij verwachtten u al. U bent mevrouw Miller, nietwaar?’

‘Dat klopt.’

‘Ik ben Hanna, de dochter van Aaron Zucker. Het spijt me dat mijn vader op reis is, maar omdat ze vanuit het ministerie zo aandrongen zal mijn grootvader u ontvangen.’

Via de piepkleine hal gingen ze naar een ruime en lichte woonkamer.

‘Gaat u zitten, ik zal mijn grootvader waarschuwen.’

‘Dat is niet nodig, ik ben er al. Ik ben Ezechiël Zucker,’ zei een stem die uit het binnenste van het huis kwam. Een ogenblik later verscheen een man.

De vrouw vestigde haar blik op hem. Hij was lang, had wit haar en grijze ogen; ondanks zijn leeftijd maakte hij de indruk een lenige man te zijn.

Hij drukte haar krachtig de hand en nodigde haar uit te gaan zitten.

‘U wilde dus mijn zoon spreken…’

‘Feitelijk wilde ik met u allebei kennismaken, maar vooral met uw zoon omdat hij een van de voornaamste drijvende krachten achter het nederzettingenbeleid is…’

‘Ja, en hij is zo overtuigend dat het ministerie de meest kritische bezoekers naar hem toestuurt om hun het nederzettingenbeleid uit te leggen. Nou, zegt u het maar, mevrouw Miller.’

‘Opa,’ onderbrak Hanna hen, ’als je het niet erg vindt ga ik nu. Ik heb een vergadering op de universiteit. Jonas staat ook op het punt om weg te gaan.’

‘Maak je geen zorgen, ik kan het wel alleen af.’

‘Hoeveel tijd hebt u nodig?’ vroeg Hanna aan mevrouw Miller.

‘Ik zal proberen hem niet te vermoeien… Een uurtje, misschien iets langer…’ antwoordde de vrouw.

‘Er is geen haast bij,’ zei de oude man, ‘op mijn leeftijd doet de tijd er niet zo veel toe.’

Ze bleven alleen achter en hij merkte hoe gespannen ze was. Hij bood haar thee aan, maar die sloeg ze af.

‘U werkt dus voor een van die ngo’s die door de Europese Unie worden gesubsidieerd.’

‘Ik werk voor Vluchtelingenwerk, een organisatie die in het veld de problemen bestudeert van mensen die door oorlogshandelingen, natuurrampen en dergelijke verdreven zijn. We proberen de toestand van de ontheemden vast te stellen, en na te gaan of de zaken die het conflict veroorzaakt hebben worden opgelost, of hoelang de situatie nog kan blijven bestaan, en als we het raadzaam vinden dringen we er bij de internationale organen op aan maatregelen te nemen om het leed van de ontheemden te verlichten. Onze studies zijn nauwgezet en daarom krijgen we hulp van instellingen van de EU.’

‘Ja, ik ken de rapporten van Vluchtelingenwerk over Israël. Altijd kritisch.’

‘Het gaat niet om meningen maar om feiten, en de feiten zijn dat sinds 1948 duizenden Palestijnen hun woonplaatsen hebben moeten verlaten, beroofd zijn van hun huizen, van hun grond. Wat we doen is het nederzettingenbeleid beoordelen dat nog altijd meer ontheemden schept. Waar we nu zijn, hier op deze heuvel, lag ooit een Palestijns dorpje waar niets meer van over is. Weet u wat het lot van de bewoners van dat dorpje is geweest? Waar ze nu zijn? Hoe ze overleven? Zullen ze ooit nog de plek waar ze geboren zijn terugkrijgen? Wat weet u van hun lijden?’

Ze had al onmiddellijk spijt van haar laatste woorden. Dat was niet de goede manier. Ze mocht haar gevoelens niet zo openlijk laten blijken. Ze moest proberen een neutralere houding te blijven aannemen. Niet toegeeflijk, maar ook niet vijandig.

Ze beet op haar onderlip, terwijl ze wachtte op het antwoord van de man.

‘Hoe heet u?’ vroeg hij.

‘Wat zegt u?’

‘Ik vraag u naar uw naam. Ik vind het erg stijfjes u mevrouw Miller te noemen. U kunt mij Ezechiël noemen.’

‘Goed, ik weet niet of dat wel juist is… Wij proberen niet vertrouwelijk te worden wanneer we aan het werk zijn.’

‘Het is niet mijn bedoeling vertrouwelijk met u om te gaan, maar ik wil wel graag dat we elkaar bij onze respectieve voornamen noemen. Kom op, we zijn hier niet in Buckingham Palace! U bent hier bij mij thuis, u bent mijn gast en ik vraag u mij Ezechiël te noemen.’

Die man bracht haar van haar stuk. Ze wilde weigeren hem haar naam te noemen, uiteraard dacht ze er niet aan hem bij de zijne te noemen, maar als hij zou besluiten het gesprek als beëindigd te beschouwen, dan… dan zou ze de beste kans hebben laten lopen die ze maar kon krijgen om de taak ten uitvoer te brengen die haar zo kwelde.

‘Marian.’

‘Marian? Toe maar…’

‘Dat is een heel gewone naam.’

‘U hoeft zich niet te verontschuldigen omdat u Marian heet.’

Ze was woedend. Hij had gelijk, ze was zich aan het verontschuldigen voor haar naam en daar had ze geen enkele reden voor.

‘Als u dat goedvindt zal ik u de vragenlijst geven die ik heb opgesteld en die als basis zal dienen voor het rapport dat ik moet opstellen.’

‘Ik neem aan dat u wel met meer mensen zult praten…’

‘Ja, ik heb een lange lijst van interviews: met ambtenaren, gedeputeerden, diplomaten, leden van andere ngo’s, religieuze organisaties, journalisten…’

‘En Palestijnen. Ik neem aan dat u ook met hen zult spreken.’

‘Uiteraard, dat heb ik al gedaan, zij zijn de aanleiding voor mijn werk. Voordat ik naar Israël kwam ben ik in Jordanië geweest en heb ik de gelegenheid gehad om met veel Palestijnen te spreken die na iedere oorlog moesten vluchten.’

‘U vroeg me naar het leed van de ontheemden… Nou dan, ik zou uren, dagen, hele weken met u kunnen praten over leed.’

Het was moeilijk te geloven dat die grote en sterke man, die ondanks zijn leeftijd zelfvertrouwen uitstraalde en wiens staalgrijze blik erop wees dat hij een grote innerlijke rust bezat, werkelijk zou weten wat het lijden van anderen inhield. Ze zou niet ontkennen dat hij zelf geleden kon hebben, maar dat betekende nog niet dat hij in staat zou zijn de pijn van anderen te voelen.

‘Hoe weet u dat hier een Arabisch gehucht lag?’ vroeg hij opeens, toen hij haar verwarring opmerkte.

‘Binnen mijn organisatie beschikken we over gedetailleerde informatie over elk dorp en gehucht in Palestina, ook over die welke sinds de bezetting niet meer bestaan.’

‘Bezetting?’

‘Ja, sinds de komst van de eerste Joodse emigranten tot aan de proclamatie van de Staat Israël, en alles wat daarna is gebeurd.’

‘Wat wilt u weten?’

‘Ik wil dat u me vertelt over de bezettingspolitiek, over de illegale nederzettingen, over de levensomstandigheden van de Palestijnen die zien hoe hun huizen verwoest worden door wraakacties… over waarom wordt doorgegaan met het stichten van nederzettingen op plaatsen die de Israëliërs niet toebehoren… Ik was van plan over dat alles met uw zoon te praten. Ik weet dat Aaron Zucker een van de meest onverzettelijke verdedigers is van het nederzettingenbeleid, zijn artikelen en toespraken hebben hem beroemd gemaakt.’

‘Mijn zoon is een eerlijk mens, een moedig militair toen hij in het leger diende, en hij heeft zich altijd onderscheiden door hardop te zeggen wat hij denkt, zonder zich iets aan te trekken van de consequenties. Het is gemakkelijker over het nederzettingenbeleid te weeklagen, zelfs om er niets over te zeggen, maar het beleid inwendig te steunen. In mijn familie geven we er de voorkeur aan openlijk voor onze mening uit te komen.’

‘Daarom ben ik hier, daarom hebben ze me vanuit het ministerie van Buitenlandse Zaken hierheen gestuurd, om met uw zoon te praten. Hij is een van de vooraanstaande figuren in de Israëlische maatschappij.’

‘U denkt dat mensen die de nederzettingen verdedigen een soort monsters zijn…’

Marian haalde haar schouders op. Ze ging hem niet vertellen dat ze dat inderdaad dacht. Het interview verliep niet volgens de koers die ze voor zichzelf had uitgestippeld.

‘Ik zal u zeggen wat ikzelf denk: ik ben er geen voorstander van dat er nieuwe nederzettingen worden gebouwd. Ik verdedig het recht van de Palestijnen om hun eigen staat te krijgen.’

‘Ja, maar uw zoon Aaron denkt er heel anders over.’

‘Maar nu praat u met mij. En kijk me niet aan alsof ik een ouwe kerel ben, ik ben absoluut geen naïeveling.’

De kamerdeur ging open en er verscheen een lange jongeman in soldatenuniform, met een machinegeweer op zijn schouder. Marian schrok.

‘Dit is mijn kleinzoon, Jonas.’

‘U bent dus van die ngo… Sorry, maar ik kon het niet helpen dat ik uw laatste woorden hoorde. Ik zou u ook graag mijn mening willen geven, als mijn grootvader dat goedvindt.’

‘Jonas is een zoon van Aaron,’ legde Ezechiël Zucker uit.

‘Het nederzettingenbeleid is niet iets willekeurigs, het gaat om onze veiligheid. Kijkt u maar naar de kaart van Israël, let op onze grenzen… De nederzettingen maken deel uit van het front waarlangs we verplicht zijn te strijden,’ beweerde Jonas met zo veel overtuiging dat het Marian ergerde. Ze voelde een instinctieve afkeer van die jongeman.

‘Vechten tegen vrouwen en kinderen? Wat voor eer valt er te behalen met het vernietigen van huizen waarin de Palestijnse gezinnen in armoede leven?’ vroeg Marian.

‘Moeten we ons dan maar laten doodmaken? De stenen brengen wonden toe. En in die dorpen waarin vreedzame families lijken te wonen zitten ook terroristen.’

‘Terroristen? Noemt u iemand die zijn recht verdedigt om te leven in het dorp waarin hij geboren is een terrorist? Bovendien is het nederzettingenbeleid er alleen maar op gericht een gebied in bezit te nemen dat geen eigendom is. De resoluties van de Verenigde Naties over de grenzen van Israël zijn glashelder. Maar uw land voert een beleid van voldongen feiten. Het bouwt nederzettingen in gebieden waar de Palestijnen wonen, het sluit hen in, maakt hun het leven onmogelijk, totdat het bereikt dat ze weggaan.’

‘U bent een dweperige vrouw, ik weet niet waarom u de moeite neemt hierheen te komen om een rapport op te stellen. Het is duidelijk dat u het allemaal al wel weet, niets van wat mijn opa of mijn vader tegen u zouden kunnen zeggen zou uw manier van denken veranderen, of vergis ik me?’

‘Ik ben verplicht naar alle partijen te luisteren.’

‘U probeert een bepaalde procedure te volgen, dat is alles.’

‘Zo is het wel genoeg, Jonas, laten we mevrouw Miller haar werk laten doen.’ Ezechiël Zuckers stem stond geen weerwoord van zijn kleinzoon toe.

‘Goed, ik ga al.’ De jongeman ging weg zonder afscheid te nemen.

Marian las in de grijze ogen van Ezechiël Zucker dat hij een eind zou gaan maken aan dat gesprek dat zij niet in goede banen had weten te leiden. Maar ze kon niet weggaan. Nog niet.

‘Ik geloof dat ik die kop thee die u me hebt aangeboden toch wel wil hebben.’

Nu leek hij degene te zijn die onthutst was. Hij had geen zin om nog verder te praten met die vrouw, maar hij wilde ook niet onbeleefd zijn.

Toen hij terugkwam met de thee, zag hij dat ze uit het raam zat te kijken. Ze was geen knappe vrouw, maar wel aantrekkelijk. Van gemiddelde lengte, slank, met zwart opgestoken haar. Hij schatte dat ze al een eind over de veertig was, dichter bij de vijftig. Hij merkte dat ze onrustig was en die onrust leek hem aanstekelijk.

‘Die kant op ligt Jeruzalem,’ zei hij, terwijl hij het blad met de thee op een laag tafeltje zette.

‘Dat weet ik,’ antwoordde Marian.

Ze dwong zich tot een glimlach, maar hij scheen al niet meer bereid te zijn een gesprek te voeren.

‘Eerder zei u dat u weken zou kunnen praten over lijden…’

‘Ja, dat zou ik kunnen,’ antwoordde hij nors.

‘Waar komt u vandaan, Ezechiël? Uit welk land komt u oorspronkelijk?’

‘Ik ben Israëliër. Dit is mijn vaderland.’

‘Ik stel me zo voor dat het voor een Jood het belangrijkste is om te voelen dat hij een vaderland heeft,’ zei ze, waarbij ze geen acht sloeg op de afstandelijke toon van de man.

‘Ons vaderland, ja. Niemand heeft het ons cadeau gegeven. Wij hadden er recht op. En ik ben nergens vandaan gekomen. Ik ben hier geboren.’

‘In Palestina?’

‘Ja, in Israël. Verbaast u dat?’

‘Nee…’

‘Feitelijk waren mijn ouders Russen en mijn voorouders Polen. Er zijn veel Russen van Poolse origine; u weet wel, de Russen hadden altijd al een oogje op Polen en telkens wanneer zij een stuk van Polen in bezit namen werden de Poolse Joden Russen. Het leven van de Joden was niet gemakkelijk in Rusland, feitelijk was het dat nergens in Europa, hoewel de Franse Revolutie een wending gaf aan onze situatie. De troepen van Napoleon exporteerden de gedachte van vrijheid overal heen waar ze kwamen, maar die denkbeelden botsten met het Rusland van de tsaren. Terwijl in West-Europa onze levensomstandigheden veranderden en veel Joden vooraanstaande mensen en belangrijke politici werden, gebeurde dat in Rusland niet.’

‘Waarom niet?’

‘De tsaar en zijn regeringen waren door en door reactionair en bang voor alles waarvan ze dachten dat het anders was. Ze verplichtten de Joden dus in de zogenaamde Joodse Vestigingsgebieden te wonen, gelegen in steden in het zuiden van Rusland, in Polen, Letland, Oekraïne, gebieden die toen deel uitmaakten van het Russische Rijk. Het Russische hof dacht zelfs geen moment aan de loyaliteit die de Joden getoond hadden toen Napoleon het land binnenviel.

Catharina wilde ons niet, feitelijk is het moeilijk een tsaar of tsarina te vinden die ons wel als onderdanen wilde hebben.’

‘U doelt op Catharina de Grote.’

‘Ja natuurlijk. Ze deed al het mogelijke om ons te verdrijven.’

‘Maar dat is haar niet gelukt…’

‘Nee, dat is haar niet gelukt; ze moest zich ermee tevredenstellen maatregelen goed te keuren die de activiteiten van de Joden inperkten. Er waren niet veel Joden die in die tijd een waardig bestaan leidden: een paar kooplui, een paar geldschieters, een paar artsen… Ja, er waren er die speciale vergunningen kregen en kans zagen bijna als gewone burgers te leven. Hebt u gehoord van de pogroms?’

‘Natuurlijk, ik weet wat pogroms waren.’

‘In 1881 was er een aanslag op tsaar Alexander II en een van de deelnemers aan het complot was een vrouw, een Joodse, Gesja Gelfman. Feitelijk was haar aandeel niet belangrijk, maar dat gaf wel het groene licht voor het ontketenen van woest geweld tegen de Joden in het hele Rijk. Die pogrom begon in Jelisavetgrad en breidde zich uit naar Minsk, Odessa, de Baltische landen… Duizenden Joden werden vermoord. Een jaar later moesten veel van degenen die het overleefd hadden alles wat ze hadden achterlaten, want de nieuwe tsaar, Alexander III, tekende een uitwijzingsbevel.’

‘Was uw familie slachtoffer van die pogroms?’

‘Wilt u dat graag weten?’

‘Ja,’ mompelde zij. Het was voor haar belangrijk dat de man zich ontspande. Ze had daar zelf ook behoefte aan.

‘Als u tijd hebt om naar die geschiedenis te luisteren…’

‘Het kan een manier zijn om de dingen beter te begrijpen.’

2

Sint-Petersburg – Parijs

«Mijn grootvader van vaderskant was bonthandelaar, zoals ook zijn vader, Simon, dat geweest was. Ze reisden door Europa en verkochten Russische huiden aan bontwerkers, die daarvan chique mantels naaiden voor hun rijke klanten. In Frankrijk zaten hun beste afnemers. In Parijs had Simon een vriend die bontwerker was, monsieur Elias. Toen Simon stierf zette mijn grootvader, Isaac, de zaak voort en breidde deze uit. Mijn grootvader Isaac ruilde doorgaans een deel van zijn handelswaar voor al vervaardigde bontmantels, die hij daarna verkocht aan het hof in Sint-Petersburg. De Russische aristocraten vonden alles wat uit Parijs kwam prachtig.

Mijn grootmoeder Esther was Française en de dochter van monsieur Elias, die niet kon verhinderen dat de jonge Isaac zijn kleine meid meenam, hoezeer hij zich ook verzette. Monsieur Elias was weduwnaar en Esther was zijn enige dochter. Isaac en Esther trouwden in Parijs en van daaruit ondernamen ze de reis naar een dorp in de buurt van Warschau, naar het huis waar Isaac woonde met zijn moeder, Sofia, die weduwe was. Ze kregen drie kinderen, Samuel, Anna en Friede, de jongste. Ze scheelden alle drie een jaar in leeftijd met elkaar. Monsieur Elias beklaagde zich altijd over het feit dat zijn dochter en zijn kleinkinderen zo ver weg woonden, en toen Samuel, mijn vader, tien jaar was geworden, besloot mijn grootvader Isaac hem mee te nemen naar Frankrijk om hem kennis te laten maken met zijn grootvader. Samuel had een zwakke gezondheid en zijn moeder nam angstig afscheid van hem. Ze wist dat het monsieur Elias veel plezier zou doen zijn oudste kleinzoon te leren kennen, maar ze vroeg zich af of Samuel wel was opgewassen tegen de ongemakken van zo’n lange reis.

‘Wees maar niet ongerust, onze Samuel is al bijna een man,’ troostte haar schoonmoeder Sofia haar, ‘en Isaac zal vast wel goed op hem passen.’

‘Zorg er vooral voor dat hij geen kouvat, en als hij koorts heeft, blijf dan even in een herberg en geef hem deze hoestsiroop. Dat zal hem verlichting geven,’ drong Esther aan.

‘Ik zal goed voor onze zoon zorgen; zorg jij maar voor de andere twee, hou ze goed in het oog, vooral Friede, het kind is te onrustig. Ik vertrek met een gerust hart, wetend dat jullie niet alleen zijn, dat je kunt vertrouwen op de steun van mijn moeder.’

Het was voor Isaac een hele opluchting geweest dat Esther goed kon opschieten met zijn moeder. Sofia was een vrouw met karakter, maar ze was gezwicht voor Esthers goedheid. Schoonmoeder en schoondochter leken wel moeder en dochter.

Na een reis van meerdere weken kwamen Isaac en Samuel in Parijs aan; daar hoorden ze de berichten over de onlusten die in heel Rusland de kop opstaken.

‘Ze hebben de tsaar vermoord. Ik heb horen zeggen dat er Joden bij de samenzwering betrokken zijn,’ deelde monsieur Elias mee.

‘Dat kan niet waar zijn! De tsaar heeft de levensomstandigheden van onze gemeenschap verbeterd. Wat zouden wij, Joden, opschieten met zijn verdwijning?’ antwoordde Isaac.

‘Het schijnt dat sommige mensen het recht in eigen hand nemen en enkele Joodse dorpen in het Vestigingsgebied hebben aangevallen…’ voegde monsieur Elias eraan toe.

‘Dat is het voorwendsel dat alle mensen die zich verzetten tegen het beleid van de tsaar jegens de Joden nodig hadden! Ik hoop dat de rede en de waarheid zich zullen doen gelden.’

‘Het is verschrikkelijk dat de Joden in Rusland geen toestemming krijgen om buiten de Vestigingsgebieden te gaan wonen,’ klaagde monsieur Elias. ‘In Frankrijk kunnen we tenminste in de steden wonen, en zelfs hier, in hartje Parijs.’

‘Het vervloekte idee van de Vestigingsgebieden hebben we te danken aan tsarina Catharina. De raadslieden van Catharina de Grote wilden onze handwerkslieden en koopmannen kortwieken. Maar nu wonen er zelfs in Sint-Petersburg veel Joden. Ze moeten speciale vergunningen hebben, dat wel, maar die zijn te krijgen,’ legde Isaac uit.

‘Ja, maar niet voor iedereen,’ antwoordde monsieur Elias. ‘Het is maar goed dat jullie in de buurt van Warschau wonen. Ik zou me echt zorgen maken om jullie als jullie in Moskou of Sint-Petersburg zouden wonen.’

Ze konden de bezorgdheid die hen hinderde niet verborgen houden. De berichten die uit Rusland kwamen waren zo verward, dat ze vreesden voor het lot van het gezin.

‘Samuel en ik gaan onmiddellijk terug. Ik heb geen rust voordat ik mijn vrouw en mijn kinderen weer zie. Ik weet dat mijn moeder voor ze zorgt, maar ik kan hen niet langer alleen laten.’

‘Ik zal ook pas gerust zijn wanneer ik weet dat je bent aangekomen en bericht van je krijg dat ze het allemaal goed maken. Je moet zo gauw mogelijk vertrekken.’

Twee dagen later kwam een oude vriend van monsieur Elias hen bezoeken, een man die goede contacten had bij het hof.

‘Jullie kunnen niet terug. Ze doden honderden Joden. De onlusten zijn begonnen in Jelisavetgrad, maar ze hebben zich over heel Rusland verspreid,’ legde de bezoeker uit.

Monsieur Elias ging gebukt onder zijn zorgen om de situatie.

‘Misschien is het gevaarlijk als jullie teruggaan…’ zei hij zonder veel overtuiging, want in de grond van zijn hart wilde hij dolgraag zo gauw mogelijk weten dat zijn geliefde dochter Esther en zijn kleinkinderen geen enkel gevaar liepen.

‘We kunnen hier niet blijven, ik moet terug. Mijn vrouw en mijn kinderen kunnen me nodig hebben,’ antwoordde Isaac zonder te aarzelen.

‘Misschien zou je Samuel hier bij mij moeten laten. Hij hoest aldoor, en er zijn dagen dat hij met koorts op bed moet blijven.’

‘Dat weet ik, maar ik kan hem hier niet achterlaten. Esther zou me dat nooit vergeven. Ze houdt evenveel van al onze kinderen, maar met Samuel heeft ze veel te doen gehad vanwege zijn slechte gezondheid. Wanneer we niet samen terugkomen zal ze denken dat hem iets overkomen is.’

‘Ik ken mijn dochter, ik weet dat ze liever zou hebben dat Samuel veilig hier blijft.’

Monsieur Elias kon mijn grootvader niet overtuigen en zodra Isaac kon ging hij op weg. Hij reisde met Samuel in een postkoets die getrokken werd door goede paarden, samen met twee andere kooplieden die Warschau als bestemming hadden en die, even verontrust als zij, naar huis teruggingen.

‘Vader, is het goed met moeder? En met Friede en Anna? Er zal hun toch niets overkomen zijn?’ Samuel bleef zijn vader maar vragen naar het lot van zijn moeder en van zijn broer en zus.

De reis leek eindeloos te duren. In sommige herbergen waren ze niet welkom, omdat ze Joden waren. Verschillende keren moesten ze zelfs in de openlucht overnachten omdat ze geen onderdak kregen.

‘Waarin zijn wij anders?’ vroeg Samuel op een avond aan zijn vader, terwijl ze naast elkaar uitrustten in een smal bed van een armelijk pension in Duitsland.

‘Denk je echt dat we anders zijn?’ antwoordde Isaac.

‘Ik zie mezelf niet als anders dan iedereen, maar ik weet dat de anderen ons niet zien als een van hen en ik weet niet waarom. Ik begrijp niet waarom er kinderen zijn die niet met ons willen spelen, en ook niet waarom wij niet zo vaak naar de stad gaan, en waarom moeder en jij bang lijken te zijn wanneer we dat wel doen. We lopen dan met gebogen hoofd, alsof ze ons zo niet kunnen zien of alsof we zo minder opvallen. Daarom denk ik dat we anders zijn; we hebben iets wat de anderen niet bevalt, maar ik weet niet wat dat is, daarom vraag ik het aan jou.’

‘Wij zijn niet anders, Samuel; de anderen willen ons met alle geweld als anders zien.’

‘Maar ze denken dat Joods zijn iets slechts is…’ waagde Samuel te zeggen, ‘ze zeggen dat wij de profeet Jezus hebben doodgemaakt.’

‘Jezus was een Jood.’

‘Waarom hebben we hem doodgemaakt?’

‘Wij hebben hem niet doodgemaakt, en wees maar niet bezorgd, joods zijn is niet iets slechts, zoals het ook niet slecht is om christen te zijn of moslim. Je moet niet aan die dingen denken. Wanneer je groot bent, zal je het begrijpen. Ga nu maar slapen, morgen gaan we vroeg weg.’

‘Wanneer komen we in Warschau aan?’

‘Met een beetje geluk over vijf of zes dagen. Vind je Warschau mooier dan Parijs?’

‘Ik wil alleen maar weten hoelang het nog duurt voordat we thuis zijn, ik mis mama.’

Toen ze in Warschau aankwamen moesten ze onderdak zoeken in het huis van Gabriel, een verre neef van Isaac. Samuel hoestte, had koorts en leed aan stuiptrekkingen, en daarbij kwam nog de uitputting door de lange reis.

Mijn vader moest verschillende dagen in bed blijven, ondanks het ongeduld van mijn grootvader Isaac.

‘Rustig nou maar, je zoon is niet in staat te reizen. Je kunt hem hier bij ons laten, mijn vrouw zal wel voor hem zorgen; je komt hem dan maar halen wanneer je zeker weet dat het goed is met je gezin, het is maar één dagreis,’ drong zijn neef bij hem aan.

Maar mijn grootvader wilde er niets van horen om zijn zoon in Warschau achter te laten, vooral ook omdat ze al zo dicht bij hun eigen huis waren.

Ten slotte gingen ze weer op weg, hoewel Samuel nog erg zwak was en nog altijd wat hoestte.

‘Jood zijn moet wel iets erg slechts zijn,’ hield Samuel vol, terwijl hij tegen de koorts vocht.

‘Dat is het niet, jongen, dat is het niet. Je moet trots zijn op wat je bent. Het kwaad zit niet in ons, maar in degenen die weigeren ons als menselijke wezens te zien.’

Grootvader Isaac was een verlicht mens, een aanhanger van de denkbeelden van Moses Mendelssohn, een Duitse filosoof die in de vorige eeuw een beweging in gang had gezet die Haskala (Verlichting) werd genoemd en die als doel had dat de Joden zich de Europese cultuur eigen zouden maken. Mendelssohn vertaalde de Bijbel in het Duits en verzette zich tegen de meest orthodoxe stromingen binnen het jodendom. Hij verdedigde de stelling dat Jood zijn niet onverenigbaar was met zich Duitser voelen en nodigde zijn gemeenschap uit om zich volledig te integreren in de gemeenschappen waartoe ze behoorde. Geleid door die denkbeelden probeerde mijn grootvader zijn gemeenschap ervan te overtuigen dat Jood zijn niet onverenigbaar was met zich door en door Rus voelen. Hoewel er orthodoxe groepen waren die een dergelijke assimilatie afwezen, bleven ze zich toch Russen voelen en konden ze zich niet indenken ergens anders te wonen dan in Rusland. Het ging erom, zei mijn grootvader altijd, dat men zich niet moest opsluiten in zichzelf, maar moest openstaan voor anderen, kennen en gekend worden. Zo voedde hij zijn kinderen op en zo wilde hij leven, maar het Rusland dat hij aantrof bij zijn terugkeer uit Parijs wees de Joden, als dat al mogelijk was, nog meer af.

Ze kwamen bij het vallen van de avond aan, met het stof van de reis op hun kleren en huid. De sjtetl was in de loop van de tijd en geleidelijk aan niet ver van een dorp van ongelovigen ontstaan, en het samenleven van Joden met niet-Joden was altijd doordrenkt geweest van wantrouwen en van subtiele haat, die af en toe tot uitbarsting kwam in de vorm van razernij. Om het even welk leed van de gezinnen van ongelovigen vond altijd een schuldige in de Joodse gemeenschap, alsof deze ongelovigen niet verstandig genoeg waren om te bedenken dat de oorzaak van hun ellende gelegen was in de hebzucht en het beleid van de tsaren die hun land van hen hadden afgenomen.

Toen ze aankwamen in de wijk waar ze woonden, aan de rand van het dorp, schrokken ze heel erg. Het leek alsof een brand de plaats geteisterd had. Een dikke laag roet besmeurde de muren van de huizen. Mijn grootvader vroeg de koetsier om op te schieten, hoe bang hij ook was bij zijn woning aan te komen.

Het glas in de ramen van hun huis was kapot en een dichte lucht van rook en tragiek trof hen zodra ze uit het rijtuig stapten.

‘Wilt u dat ik op u wacht?’ vroeg de koetsier.

‘Nee, gaat u maar,’ antwoordde Isaac.

Enkele buren kwamen hun tegemoet. Hun sombere gezichten voorspelden het ergste.

‘Isaac, goede vriend…’ Mozes, een buurman die op een stok steunde, hield Isaac met moeite bij zijn arm vast en probeerde te verhinderen dat hij de restanten van wat zijn huis was geweest binnenging.

‘Wat is er gebeurd? Waar is mijn vrouw? En mijn kinderen? En mijn moeder? Wat is er met mijn huis gebeurd?’

‘Het was verschrikkelijk… verschrikkelijk,’ fluisterde een vrouw die gehuld was in een mantel die haar van top tot teen bedekte.

‘Wat is er gebeurd?’ drong mijn grootvader aan.

‘Je vrouw en je kinderen… zijn dood… Ze hebben ze vermoord. Ook je moeder. Ze waren niet de enigen, de bende heeft zijn woede gekoeld op al de onzen. Het spijt me…’ legde zijn buurman uit en hij probeerde hem te beletten de restanten van het huis binnen te gaan.

Het lukte Isaac de man van zich af te schudden.

‘Kom mee naar mijn huis, daar zal ik je uitleggen wat er gebeurd is, dan kunnen jullie uitrusten. Mijn vrouw zal iets te eten voor jullie maken.’

Maar Isaac en Samuel renden naar het huis toe. Ze wilden niet horen wat ze tegen hen zeiden. Ze duwden de deur open, verlangend om hun familie te zien. Esther die hen met open armen ontving, Anna die vroeg of ze een cadeautje uit Parijs voor haar hadden meegebracht, de kleine Friede die om hen heen sprong, Sofia die naar de keuken liep om iets te eten voor hen te maken. Maar in het huis heerste stilte. Een onheilspellende stilte die verstoord werd door het verre miauwen van een kat en het geluid van brekend aardewerk wanneer ze op de over de grond verspreide resten van het serviesgoed trapten. Iemand had de deuren van de ingebouwde keukenkast losgerukt, en de leunstoel waarin Isaac altijd ging zitten roken na een lange werkdag lag op de grond en toonde zijn ingewanden van springveren. Zijn boeken, de boeken die hij geërfd had van zijn vader en van zijn grootvader, de boeken die hijzelf gekocht had op elk van zijn reizen, waren uit de boekenkast getrokken, vertrapt en de bladen ervan lagen overal verspreid.

De kamer die hij zo veel jaren gedeeld had met Esther, waarin zijn kinderen geboren waren, leek op een slagveld waar de vijand zijn woede gekoeld had op alle meubels en de overige inboedel.

Samuel was de kamer binnengegaan waarin de kleine Friede en hijzelf sliepen en hij zag dat alles verwoest was. Waar is het houten paard, dacht de jongen, en hij miste opeens verschrikkelijk dat stuk speelgoed dat zijn grootvader eigenhandig voor hem gemaakt had en waar hij Friede zo vaak op had zien zitten.

Isaac sloeg zijn arm om de schouder van zijn zoon en drukte hem tegen zich aan. Hij probeerde de wanhoop weg te nemen die op het gezicht van de jongen was te zien.

De kamer die de kleine Anna deelde met haar grootmoeder Sofia was al evenmin ontkomen aan de woeste aanval. Enkele jurken van het meisje lagen vertrapt op de grond, andere waren verdwenen.

De buurman was hen gevolgd en wachtte in stilte tot zij hun verdriet de vrije loop zouden laten.

‘Ik neem aan dat je weet van de moord op de tsaar. Een groep terroristen heeft een einde gemaakt aan zijn leven, en bij die groep hoorde een Joodse vrouw. Blijkbaar was haar bijdrage niet echt belangrijk, maar ze kende de terroristen in ieder geval wel. Je weet dat de kranten al maanden verkondigden dat wij, Joden, een gevaar vormen. De aanslag bevestigde dat,’ legde de man uit met een door emotie verstikte stem.

‘Maar wat heeft mijn gezin daarmee te maken? Waar zijn ze?’ vroeg Isaac met gebroken stem.

‘In de krant werd gezegd dat wij, Joden, hadden meegedaan met de moord op de tsaar. In de Novoje vremja werden we ervan beschuldigd daar verantwoordelijk voor te zijn. Dat verhitte de gemoederen van de mensen en in veel steden begonnen de aanvallen. Eerst ging het om een paar afzonderlijke incidenten, een of andere Jood die ze mishandelden. Daarna… staken ze veel huizen in brand, vielen ze onze bedrijven aan, rammelden ze de Joden overal af waar ze die tegenkwamen.

De autoriteiten beweren dat de acties werden uitgevoerd door goede burgers die vrijelijk uiting gaven aan hun verdriet om de dood van de tsaar. Eigenlijk heeft de politie geen hand uitgestoken bij de aanvallen op onze huizen en onze mensen. De mensen hebben hun woede bijzonder wreed gekoeld. Veel van de onzen zijn omgekomen. We hebben allemaal wel iemand verloren.’

‘En mijn moeder…? Waar zijn mijn broer en zus, en mijn grootmoeder Sofia?’ vroeg de kleine Samuel, smekend om een antwoord.

‘De dag waarop de onlusten begonnen waren jouw moeder en de twee kleintjes naar de markt gegaan. Mijn vrouw en andere buurvrouwen gingen met hen mee. Een groep vrouwen met hun kinderen aan de hand… wie kon vermoeden wat er zou gebeuren…’

‘Wat gebeurde er dan?’ vroeg Isaac dringend.

‘Op de markt begonnen andere vrouwen hen uit te schelden. Ze noemden hen moordenaressen vanwege de dood van de tsaar. Wat begon als geschreeuw en beledigingen veranderde in agressief gedrag. Een vrouw smeet jouw dochter een aardappel in het gezicht… anderen volgden haar voorbeeld en begonnen stukken afval en rotte groente naar hen te gooien… Anna kon de vernedering niet verdragen, ze raapte de aardappelen van de grond op en maakte zich op om die naar de groep die hen uitschold te gooien. Jouw vrouw Esther greep Anna bij de arm en vroeg haar om niet op de provocatie in te gaan. Onze vrouwen schrokken en besloten hollend naar onze wijk terug te gaan, achtervolgd door de menigte. De kinderen vielen, ze konden de vrouwen nauwelijks bijhouden. De vrouwen deden hun best om de kleinsten op de arm mee te nemen, hen te beschermen tegen de slagen en beledigingen van de aanvallers. Enkele vrouwen vielen op de grond en werden vertrapt, anderen slaagden erin tot hier te komen, maar dat was tevergeefs. Ik weet niet waar ze ze vandaan hadden, maar sommige achtervolgers hadden stokken bij zich waarmee ze op iedereen insloegen die ze op hun weg tegenkwamen. Ze begonnen stenen tegen de ruiten van onze huizen te gooien, de deuren in te trappen en degenen die zich binnen schuilhielden naar buiten te jagen en hen af te rammelen totdat ze buiten bewustzijn raakten. Bij mijn vrouw braken ze een arm en ze gaven haar een klap op haar slaap waardoor ze bewusteloos raakte. Nu lijdt ze aan flauwtes en ziet ze wazig. Mij hebben ze, zoals jullie kunnen zien, een been gebroken, daarom behelp ik me met een stok bij het lopen; ik heb geluk gehad, want behalve mijn been heb ik alleen maar zes ribben gebroken. Ik heb moeite om me te bewegen, maar ik heb het er levend afgebracht.

De bende begon onze huizen te plunderen en wat ze niet meenamen te vernielen. Het waren geen mensen, het leken wel beesten zonder enige vorm van menselijkheid. Ze werden zelfs niet geroerd door de angstkreten van de kinderen of de smeekbeden van hun moeders.

De politie kwam wel kijken, maar greep niet in. Hoe we ook om hulp vroegen, ze keken alleen maar vergenoegd naar wat er gebeurde.’

‘Waar is mijn moeder?’ riep Samuel.

De man wrong zijn handen in een wanhopig gebaar.

‘Ze verzette zich tegen die woestelingen. Een groep mannen was Anna achternagegaan jullie huis in, ze scholden haar uit omdat ze zich op de markt had durven verzetten tegen hun vrouwen. Een van de mannen had haar vastgegrepen en Esther verdedigde haar dochter als een leeuwin, ze beet en krabde de aanvaller. Grootmoeder Sofia probeerde Friede te beschermen, iemand sloeg haar met een stok op het hoofd en ze raakte buiten bewustzijn… Ik weet niet hoe het gebeurde, maar ze smeten een kandelaber op de grond en niet alleen jullie huis ging in vlammen op, want het vuur sloeg over naar de huizen van de buren… Pas uren later konden we de brand blussen. We vonden de stoffelijke overschotten van jullie familieleden tussen de smeulende resten van het vuur. We hebben ze op de begraafplaats begraven.’

Het verdriet, de schok die ze voelden bij het horen van het verhaal van de buurman was zo groot dat ze op dat ogenblik zelfs geen traan lieten. Samuel greep krachtig de hand van zijn vader, steunde op hem en beheerste zijn braakneigingen.

Ze konden zich niet bewegen of ook maar iets zeggen, ze voelden dat hun ziel uit hun lijf was gerukt.

De man wachtte even, wachtte tot ze het verdriet dat hen overweldigde wat verwerkt hadden. Toen liep hij weer naar Isaac toe en trok hem zachtjes mee.

‘Hier kunnen jullie niet blijven. Jullie moeten uitrusten. Ik bied jullie een bed aan in wat er nog over is van mijn huis.’

Ze konden niets eten, hoezeer de vrouw van de buurman ook aandrong. Ze hadden er ook niet de moed voor nog meer bijzonderheden te horen over de barbarij die gewoed had. De vrouw bracht hen naar een kamer en liet voor hen een blad met een paar kommen melk achter.

‘Dat zal jullie helpen om te slapen. Morgen is er weer een dag. Jullie moeten krachten opdoen om opnieuw te beginnen.’

Ze waren doodmoe van de reis, maar sliepen die nacht nauwelijks. Isaac voelde hoe zijn zoon lag te draaien, en hijzelf kon geen goede houding vinden in het bed dat ze samen deelden.

Het was nog geen ochtend toen Isaac ontdekte dat zijn zoon hem gespannen lag aan te kijken.

‘Jood zijn is iets slechts. Daarom hebben ze moeder en Anna en Friede en grootmoeder doodgemaakt. Ik wil geen Jood zijn, en ik wil ook niet dat jij dat bent; als we dat zijn, zullen ze ons doodmaken. Vader, hoe kun je ophouden Jood te zijn? Wat kunnen we doen om niet langer Jood te zijn en om de anderen dat te laten weten?’

Isaac omhelsde Samuel en begon te huilen. Het kind probeerde de tranen van zijn vader te drogen, maar dat was verspilde moeite. Hij wilde zelf ook huilen, zijn tranen vermengen met die van zijn vader, maar dat kon hij niet. Hij was te erg van streek.

De zon was net op toen ze een paar zachte klopjes op de deur hoorden. De goede buurvrouw die hen in huis had genomen vroeg of ze iets nodig hadden en of ze naar beneden wilden komen om te ontbijten. Samuel zei tegen zijn vader dat hij honger had.

Ze stonden op en knapten zich op voordat ze zich bij het gezin voegden.

‘Ik zal met jullie meegaan naar de begraafplaats,’ bood de vrouw aan. ‘Ik neem aan dat jullie willen weten waar we hen begraven hebben.’

‘Waar is je man?’

‘Hij is naar de drukkerij gegaan, hij moet aan het werk blijven.’

‘Laat de eigenaar van de drukkerij hem ondanks alles voor hem werken?’

‘Hij doet net alsof hij niet weet wat er gebeurd is, en Mozes is een goede drukker die hij slecht betaalt.’

‘Omdat hij een Jood is, hè?’ zei Samuel.

‘Wat zeg je?’ vroeg de vrouw.

‘Als hij hem slecht betaalt, dan is dat omdat Mozes Joods is. Als hij ophoudt Jood te zijn, zal de eigenaar hem misschien meer gaan betalen,’ hield de jongen vol.

‘Stil, jongen, hou je mond. Zoiets zeg je niet,’ zei Isaac.

De vrouw keek naar Samuel en streek hem over zijn haren, daarna fluisterde ze: ‘Je hebt gelijk, ja, zo is het, en zelfs dan moeten we nog tevreden zijn. We leven nog en hebben te eten.’

Ze hadden het koud toen ze naar het graf liepen waarin de geblakerde lichamen van Sofia, Esther, Anna en Friede waren gelegd.

Isaac nam een handvol van de aarde die de geliefde lichamen bedekte en kneep die samen, totdat hij hem tussen zijn vingers door liet glippen.

‘Liggen ze bij elkaar?’ wilde Samuel weten.

‘Ja, we dachten dat het beter was als ze bij elkaar waren,’ verontschuldigde de vrouw zich.

‘Dat is wat ze zelf gewild zouden hebben, dat is wat ikzelf gewild had,’ verzekerde Isaac.

‘Begraven ze ons hier ook als ze ons doodmaken?’ vroeg Samuel met iets van angst in zijn stem.

‘Niemand gaat ons doodmaken! In godsnaam, jongen, zeg dat niet! Jij blijft leven, natuurlijk blijf jij leven. Je moeder zou niets anders willen.’

‘Hij is nog een kind en het verlies is erg pijnlijk,’ zei de vrouw, die medelijden met Samuel had.

‘Maar hij blijft leven, niemand zal hem iets aandoen. Esther zou me dat niet vergeven.’ Isaac begon te huilen en omarmde zijn zoon.

De vrouw deed een paar stappen naar achteren om hen alleen te laten. Ook zij had gehuild tot ze niet meer kon. Ze voelde dat het verdriet van Isaac en Samuel het hare was.

‘We zouden graag alleen willen zijn,’ zei Isaac tegen haar.

De vrouw knikte, gaf Samuel een kus en ging weg. Ook zij zocht de eenzaamheid wanneer ze om haar dierbaren kwam treuren.

Isaac ging bij de rand van het graf zitten en streelde de ruwe aarde, alsof het de gezichten van zijn vrouw en van zijn twee kinderen waren. Samuel deed een paar stappen opzij en ging ook op de grond zitten. Hij keek naar zijn vader en naar die hoop aarde waaronder zijn grootmoeder, zijn moeder en zijn zus en broer voor eeuwig rustten.

Hij wist dat zijn vader een gebed prevelde, hoewel hij in stilte gehuld leek te zijn. Maar wat kon hij tegen God zeggen, vroeg hij zich af. Misschien was het hun schuld, omdat ze niet thuis waren geweest om te voorkomen dat ze hun gezin uitmoordden. Als ze er wel geweest waren, hadden ze aan God kunnen vragen iets te doen, maar nu?

Na een hele tijd zei Samuel dat hij hoofdpijn had. Ze besloten terug te gaan, bang dat hij weer ziek zou worden.

De rest van de dag bleven ze grondig zoeken tussen de restanten van wat hun huis was geweest.

Samuel vond de band en een paar bladzijden van de familiebijbel. Zorgvuldig probeerde hij de bladen bij elkaar te leggen, omdat hij wist hoe belangrijk dat oude boek voor zijn vader was, dat boek dat vroeger van zijn grootvader was geweest en dat deze op zijn beurt weer gekregen had van zijn vader, en zo een aantal generaties terug.

Isaac had op de grond een paar door Esther geborduurde zakdoeken gevonden met voetafdrukken erop, maar nog wel heel. De oorbellen en de ring van zijn vrouw waren verdwenen uit het kistje waarin ze die bewaarde, hoewel hij wel haar vingerhoed had gevonden, evenals die van Sofia.

Een paar boeken hadden al hun bladzijden nog. Ook konden ze de restanten in veiligheid brengen van een schilderij waarop het glimlachende gezicht van Esther was afgebeeld. Dat was het huwelijkscadeau geweest van een vriend van de familie die graag schilderde. De man had heel getrouw en treffend Esthers subtiele schoonheid weergegeven, haar kastanjebruine ogen met groenachtige schitteringen, haar donkerblonde haar, haar blanke, bijna doorschijnende huid.

Isaac stond op het punt in huilen uit te barsten, maar hij vermeed dat te doen waar Samuel bij was. Hij wilde niet dat zijn zoon zou zien hoe verslagen hij was. Dus haalde hij diep adem en hield zijn tranen in, terwijl hij met een zakdoek dat wat er van het schilderij over was schoonmaakte. Daarna zocht hij verder of hij nog iets kon vinden wat nog heel was en hun van nut kon zijn, of wat in ieder geval een aandenken was.

‘Papa, hier is je bijbel.’ Samuel gaf hem voorzichtig het boek. ‘Veel bladzijden lagen overal verspreid, maar ik geloof dat ik ze allemaal gevonden heb.’

‘Dankjewel, jongen, op een dag zal deze bijbel van jou zijn.’

‘Ik wil hem niet,’ antwoordde Samuel, en hij had op datzelfde ogenblik spijt dat hij dat gezegd had.

Ze zwegen. Isaac omdat hij verrast was door de woorden van zijn zoon; Samuel omdat hij niet wist hoe hij zijn vader moest uitleggen waarom hij dat boek niet wilde hebben.

‘Mijn vader heeft hem aan mij gegeven, en hij kreeg hem uit handen van de zijne, en ik zal hem aan jou geven. Ik hoop dat je hem niet zult weigeren aan te nemen wanneer het zover is.’

‘Ik wil het boek van de Joden niet, want ik wil geen Jood zijn,’ antwoordde het kind oprecht.

‘Samuel, jongen, wij mensen kiezen niet wat we zijn, dat vinden we op onze weg. Jij hebt er niet voor gekozen Jood te zijn, ik evenmin, maar dat is wat we zijn en dat kunnen we niet veranderen.’

‘Natuurlijk kunnen we dat wel. We kunnen ophouden dat te zijn, dat zullen we tegen iedereen zeggen en dan zullen ze ons met rust laten. Als we Joden zijn, zullen ze ons doodmaken.’

‘Jongen…’ Isaac omhelsde Samuel en barstte in snikken uit. Ze huilden samen, totdat ze voelden dat ze geen tranen meer overhadden.

Isaac was bedroefd om het intense verdriet van zijn zoon. Hij begreep hoe vertwijfeld de jongen was en hoe in zijn kinderbrein Joods zijn een synoniem was geworden voor dood en verwoesting. Hij maakte hem geen verwijten dat hij zich wilde ontdoen van wat hij dacht dat de oorzaak was van de dood van zijn familieleden.

Ze bleven zoeken tussen de resten van wat hun huis was geweest. Nadat ze in huis hadden gezocht, liepen ze naar de schuur die als opslagplaats voor de huiden gediend had. Er lag niets meer. Voordat hij naar Frankrijk was vertrokken, had Isaac de beste koopwaar uitgekozen om te verkopen, hoewel hij andere stukken had achtergelaten om later te verhandelen. Het gepeupel had ze meegenomen.

Ze hadden hem alles wat hij bezat afgenomen. Zijn moeder, zijn vrouw, zijn kinderen, zijn nering. Waarom? Waarom was God zo wreed tegen hen? Wat hadden ze voor kwaad gedaan? Hij beet op zijn lippen om zelfs geen enkele jammerklacht te laten ontsnappen. Hadden ze al dat kwaad alleen maar te verduren gekregen omdat ze Joden waren? Maar hij kon zich niet overgeven aan zijn verdriet. Samuel stond naast hem, heel stil, zijn hand vasthoudend, kijkend naar het weinige dat er nog overeind stond van de schuur.

Ik heb in ieder geval nog één kind, dacht hij. Hij drukte Samuels hand nog krachtiger. Ja, één kind had hij nog over. Hij had in ieder geval Samuel nog, en de aanwezigheid van zijn zoon zou hem kracht geven om verder te leven.

Toen ze terugkwamen in het huis van hun buren waren ze uitgeput.

‘Wat gaan jullie doen?’ vroeg Mozes, de man die hen zo edelmoedig onderdak had verleend.

‘Opnieuw beginnen,’ antwoordde Isaac.

‘Blijven jullie hier?’ wilde de man weten.

‘Dat weet ik niet, ik moet met Samuel praten. Misschien zou het beter zijn naar een andere stad te vertrekken…’

‘Dat begrijp ik. Elke dag wanneer ik de straat op ga denk ik dat op ieder moment hetzelfde kan gebeuren met mijn kinderen of met mijn kleinkinderen… Soms is het verdriet zo intens dat ik wil vluchten, maar waar zouden we naartoe kunnen? Wij zijn oud en ondanks alle ellende heb ik mijn werk als drukker nog. Met wat ze me betalen kunnen mijn vrouw en ik onszelf onderhouden. Wij kunnen niet vluchten, de ouderdom ketent ons aan deze plek.’

Isaac bedankte Mozes voor alles wat hij voor hen deed.

‘Je hoeft me daar niet voor te bedanken, je weet dat mijn vrouw een vriendin van jouw moeder was. Ze heeft evenveel om Sofia getreurd als om onze eigen familie. We doen niets wat ons hart ons niet ingeeft. Niet dat we veel hebben, maar wat we hebben is van jullie, jullie zijn hier welkom, blijf zolang dat nodig is.’

Die avond vroeg Isaac aan Samuel of hij wilde dat ze het huis weer zouden opbouwen.

‘We kunnen het opnieuw optrekken. Het zal een tijdje duren, maar we kunnen dat doen. Ik heb wat geld, in Parijs hebben ze me goed betaald voor de huiden die ik had meegenomen om te verkopen. Wat vind jij?’

Samuel zweeg. Hij wist niet wat hij moest antwoorden. Hij miste zijn huis erg, ja, maar zijn gemis betrof iets meer dan vier muren. Zijn huis, dat waren zijn oma, zijn moeder, zijn zus en broer; als hij niet bij hen kon zijn, maakte het hem niet uit waar ze zouden gaan wonen.

‘Wil je niet hier wonen?’ vroeg zijn vader.

‘Ik weet het niet… ik… ik wil bij mama zijn.’ Hij barstte in huilen uit.

‘Ik ook,’ fluisterde Isaac, ‘ik ook, jongen, maar we moeten accepteren dat ze er niet meer is. Ik weet dat het niet gemakkelijk is daarin te berusten, met mij is het net zo. Ook ik heb mijn moeder verloren… oma Sofia.’

‘Kunnen we weggaan?’ vroeg Samuel.

‘Weggaan? Waar zou je naartoe willen gaan?’

‘Dat weet ik niet, ergens anders heen, misschien naar grootvader Elias…’

‘Naar Parijs? Je hebt me gezegd dat je het daar niet zo fijn vond.’

‘Maar dat was omdat ik mama miste. We kunnen ook naar Warschau gaan, naar neef Gabriel.’

Isaac begreep dat zijn zoon behoefte had aan een gezin, dat hij alleen niet voldoende was om Samuels verdriet te verzachten.

‘We zullen erover nadenken. Ik weet zeker dat grootvader Elias ons graag in huis zou opnemen, net als Gabriel, maar we moeten bedenken waar we van gaan leven, we kunnen de familie niet tot last zijn.’

‘Kun je geen huiden verkopen?’

‘Ja, maar daarvoor moeten we hier zijn. Want in Rusland vind je de beste huiden, het bont dat de dames in Parijs en Londen willen hebben.’

‘En zou je niet iets anders kunnen doen?’

‘Het enige beroep dat ik ken is dit, het beroep dat mijn vader me geleerd heeft en dat ikzelf aan jou zal leren. Kopen en verkopen. Hier kopen en daar verkopen waar ze niet hebben wat wij ze kunnen aanbieden. Daarom breng ik ieder jaar de huiden naar Parijs, naar Londen, naar Berlijn… We zijn kooplieden, Samuel. We zouden misschien naar een andere stad kunnen gaan. Wat denk je van Sint-Petersburg?’

‘Zullen ze ons toestaan daar te wonen? Krijg jij daarvoor toestemming?’

‘Misschien, Samuel, we zouden het in ieder geval kunnen proberen. Aan het hof houden ze altijd van de Parijse mode, en in onze hutkoffers zitten allerlei kledingstukken die gemaakt zijn door je opa Elias. Het is niet de eerste keer dat we bont verkopen aan de vooraanstaande dames van Moskou en Sint-Petersburg.’

‘En wat zou ik dan gaan doen?’

‘Studeren, je moet studeren; alleen kennis zal je helpen om een toekomst op te bouwen.’

‘Ik wil alleen maar bij jou zijn, misschien zou je me kunnen leren een goede handelaar te worden…’

‘Dat zal ik je leren, natuurlijk zal ik dat doen, maar pas nadat je gestudeerd hebt en wanneer je dat echt wilt. Je bent nog te jong om te weten wat je wilt.’

‘Ik weet dat ik geen geldschieter wil worden. Iedereen heeft een hekel aan geldschieters.’

‘Ja, vooral degenen die een schuld hebben die ze soms niet willen afbetalen.’

‘Ik heb ook een hekel aan geldschieters. Ik heb gehoord dat ze mensen ruïneren.’