Nonk Theo en de mijnen

Ferdi Schrooten

Nonk Theo en de mijnen

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

Dank aan mijn vader, mijn moeder, en mijn vrouw. Voor alles.

© Ferdi Schrooten 2015

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Ron van Roon

Foto omslag © Ferdi Schrooten

Foto auteur © Koos Hageraats

NUR 402

ISBN 978 90 284 4160 6

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2016, met
ISBN 978 90 284 2650 4

I

Als je ziek wordt, weet je achteraf vaak donders goed wanneer de ellende begon. Zeker als je die tot op zekere hoogte over jezelf hebt afgeroepen. In mijn geval was het op een zwoele zomerdag in augustus 2006. Er sluimerde al langer wat. Maar die broeierige zondag ging de incubatie van een kiem over in de uitbraak van een aandoening die uiterlijk nochtans te onbeduidend was om er gealarmeerd door te raken.

Al weken verkeerde ik in een staat van bevrijdende onthechting, gedrogeerd door het vooruitzicht weldra ontdaan te zijn van mijn goede oude leven. Baan? Opgezegd. Huis? Te koop gezet. Net als mijn Peugeot, type bestelauto, waarmee ik – zo lang het nog kon -verpatste huisraad voor een prikkie bezorgde bij nieuwe eigenaren in Den Haag en omstreken. Alles waarvoor ik jarenlang had gezwoegd en gespaard, was nu ballast en moest overboord worden gegooid.

Onderweg naar mijn ouders in Zuid-Limburg, in diezelfde bonkige en gebutste bestelbak, knetterde ik van de energie. Al weken voelde ik me meer levend dan ooit tevoren om het aanstaande, grote avontuur: een jaar lang vanuit Afrika oostwaarts het zuidelijk halfrond over. Alleen. Los van alles. Gewoon, om te breken met mijn onbekommerd bestaan. Het vooruitzicht van een eindeloos voortdurend gekocht kostje, door Doe Maar zo treffend bezongen in de hit ‘Is dit alles?’, was voor mij als jonge dertiger inmiddels zo’n beklemmend en verstikkend doembeeld, dat het niet langer te verteren was. Mijn oude leven was me geenszins komen aanwaaien en ik moest er heus ook wel voor werken om het goed te houden. Toch voelde het te makkelijk om de koers die mijn leven nu had, te blijven volgen. Als het even kan, doe ik dingen graag op zijn minst nét even anders. Want waarom makkelijk doen als het ook moeilijk kan?

Die zondagmiddag was mijn nakende trip over de zuidelijke hemisfeer nog een fluïde emulsie. Er waren wat vage plannen om me in Oeganda te gaan bemoeien met een geitenproject voor tienermoeders. In Malawi wachtte een weerzien met oude vrienden, die ik nog kende van mijn afstudeerproject daar, elf jaar geleden, toen het land nog volop in de overgang zat van dictatuur naar een jammerlijke vorm van democratie. En dan was er nog Cambodja, waar ik me wilde onderdompelen in het genocideproces tegen kopstukken van de Rode Khmer. Gewoon, omdat me dat interessant leek. Anders dan anders ook. En ik ging toch die kant op. Oostwaarts, bedoel ik.

Het traject na Azië dreigde te verzanden in louter stompzinnig backpacken langs geijkte bestemmingen, te beginnen in Australië, waarvan ik eigenlijk niet goed wist waarom ik daar per se naartoe wilde. De gedachte om Down Under een ketting te rijgen van toeristische parels als Ayers Rock, de Blue Mountains, opaalstadje Coober Pedy en Sydneys Opera House vervulde me hoe langer hoe meer met afgrijzen.

Bij gebrek aan beter had zich, in een ogenschijnlijke mix van willekeur en nonchalance, een maand of wat geleden mijn dode oom Theo aangediend. De nomen nescio van vaders kant van de familie had me eerder nooit echt kunnen boeien, maar nu kwam hij van pas als legitimatie voor een weerzien met Australië, verpakt in het excuus van een quasi-missie. Al was er toen reeds een welhaast stiekem gevoel van verwantschap in meer dan bloed alleen, alleen al om ons gemeenschappelijk escapisme.

Wekenlang haalde ik tegenover iedereen nog net niet mijn schouders op over mijn Australische expeditie. Ik moest toch wat daar Down Under? Dus waarom niet de gangen nagaan van die onbekende, dode oom? Dat bood tenminste uitzicht op een unieke, persoonlijke reis die niet aan grandeur zou inboeten door hele volksstammen met vergelijkbare ervaringen op hun conto.

Die laconieke en opportunistisch houding verdampte die zondagmiddag toen mijn vader een stapel papier op de keukentafel legde. Zestien muf ruikende brieven, van blauw luchtpostpapier, op één na stuk voor stuk bekrabbeld met een beangstigend herkenbaar, priegelig handschrift, welhaast een kopie van dat van mijn vader. Plus een lijst met postadressen, met plaatsnamen; de ene nog exotischer dan de ander. Kalgoorlie, Gwalia, Radium Hill. Elke brief, elke zin, bevatte stukjes van een wereld, van een leven, van een mens die zich in me nestelden en me niet meer los lieten.

Ademloos heb ik zitten lezen. Over het rauwe leven in de Outback, gevaarlijk door de giftige slangen, spinnen en schorpioenen, en op een brute manier vermakelijk door de plezierjachten op kangoeroes, struisvogels en dingo’s. Over de wondere wereld van aanmodderende gelukzoekers, vaak immigranten die zich in kleinere en grotere mijnen het schompes werkten – en zopen – in de jacht op zilver, uranium, koper en goud. Het Wilde Westen, maar dan op zijn Australisch. Met als centrale figuur mijn oom Theo die, na een reis van duizenden kilometers over het continent, uiteindelijk zijn eigen goudmijn wist te bemachtigen in het desolate berggebied van Mount Britton, aan de tropische oostkust. Een trofee met een prijs, zo maakte ik op uit de brieven. Een heel hoge prijs.

Uitgerekend op het moment dat alle spanning tot een climax aanzwol, hield het verhaal van zijn leven op. De gelaten teneur van oom Theo’s laatste brief van begin 1969, geschreven vier jaar voor mijn geboorte en veertien jaar voor zijn dood, liet me niet los. Net als die even raadselachtige als onheilspellende beschrijving van het weer, daar op Mount Britton: een gloeiende hitte, voorbode van een ‘droge, elektrische storm’ Daarna niks meer. Nooit meer. Tot het bericht van zijn dood, maanden na zijn daadwerkelijke overlijden. Ik was inmiddels een jochie van elf, compleet onwetend over het lot van die oom in kangoeroeland.

Jaren later kon het contrast niet groter zijn. Zelden heeft iets me zo getriggerd als het mysterie van mijn onbekende, dode oom en zijn pijnlijke pioniersbestaan. Want daar had het toch alles van weg. Daar zat ik, aan de keukentafel van mijn ouders, met een hoopje puzzelstukjes. Het ene nog intrigerender dan het andere, maar samen verre van voldoende voor een volledig beeld. Wat was er Down Under nou echt gebeurd met Nonk Theo, zoals ik hem inmiddels noemde? En waarom lag die vraag zo moeilijk binnen de familie? De weerstand waar ik op stuitte, hebben mijn aandoening in elk geval alleen maar verhevigd.

Een paar maandjes, misschien een jaar dacht ik nodig te hebben om, eenmaal terug in Nederland, mijn speurtocht naar Nonk Theo te vervatten in een boek. Mijn grootste misrekening ooit. Heus, de koorts zakte weleens. Soms maandenlang. Maar al te vaak was hij er, veelal chronisch met nu en dan een opvlammende uitbraak. Stoppen was nimmer een optie. En dus ben ik negen jaar verder, ondertussen getrouwd, meermalen verhuisd, van werk gewisseld, voor mezelf begonnen en vader geworden. Mijn vrouw heeft drie echte kinderen gedragen, gebaard en gezoogd in de helft van de tijd dat ik dit lichaamsvreemde broedsel al in me draag. Het is de hoogste tijd voor de uitdrijving. Dit waar gebeurde verhaal, idioter dan ik zelf ooit had kunnen verzinnen, heeft me lang genoeg gegijzeld.

‘Ik vraag het je, Ferdi. Alsjeblieft, doe het niet. Laat ome Theo met rust.’ In de laatste minuten voor de landing op de internationale luchthaven van Perth, aan de zuidelijke westkust van Australië, spookt het door mijn hoofd. Het korte, maar moeizame telefoongesprek met tante Margaretha, een jongere zus van Nonk Theo. Een jaar geleden belde ze me. Met een klemmend beroep om af te zien van mijn queeste.

‘Het is ónze broer. We hebben er al zo veel pijn van gehad. Laat het verleden rusten.’

Het was haar reactie op een brief van mij aan een aantal nog levende broers en zussen van Nonk Theo. Of ze mee wilden werken aan mijn zoektocht naar de sporen van hun overleden broer Down Under. Met herinneringen aan de Theo uit hun jeugd. Liefst ook met brieven die hij hen vanuit Australië had geschreven, bijna drie decennia lang, vanaf de andere kant van de aardkloot. Zoals ik die ook van mijn vader had gekregen. Bijna allemaal weigerden ze. Behalve de tweelingbroer van Nonk Theo. Maar zijn hulp was slechts summier.

Het was een moeizaam gesprek, een paar maanden geleden bij hem thuis. Zijn huis staat in dezelfde straat als de fraaie, grote mijnbeambtenwoning waar in de decennia rond de Tweede Wereldoorlog het gezin Schrooten opgroeide. In zijn achtertuin, in een waterig voorjaarszonnetje, diste de tweelingoom wat onschuldige anekdotes op. Over hoe hij en Nonk Theo als tieners graag gingen vissen. Dat ze thuis twee varkens hadden voor de slacht en hoe de slager aan huis kwam om elk jaar, tegen de winter, de grootste van de twee met een pin door de kop het licht uit de ogen te slaan.

Later volgden nog wat handgeschreven brieven met schetsen. Op geel papier gaf de tweelingbroer zakelijk antwoord op vragen over het werken in de mijn, zoals hij en Nonk Theo dat hadden geleerd tijdens hun opleiding op de mijn en later op de mijnschool, en zoals ze dat in de praktijk brachten in de Zuid-Limburgse steenkolenmijnen. Een zwaar en gevaarlijk beroep, honderden meters onder de grond, met zo kort na de oorlog amper perspectief op ander werk. Het belang van de koempel legde het altijd af tegen de grootmachten van de heilige drie-eenheid, de mijn, de kerk en de staat die wel wisten wat goed was voor de koempel: een leven van noeste arbeid, in lijdzaamheid en gehoorzaamheid.

Noadinke mosse euverloate aan ee peerd, dat hat unne groëtere kop, was het devies. Nadenken moet je overlaten aan een paard: dat heeft een grotere kop.

Beklemmend moeten ze zijn geweest, die jaren van wederopbouw in de Oostelijke Mijnstreek. Zeker voor iemand die dromen had, die van zijn leven meer wilde maken dan een invuloefening. Voor een rebel als Nonk Theo was in het kolenland weinig meer verzet mogelijk dan het negeren van de wekelijkse zondagsmis. Terwijl de rest van de mijnwerkersgemeenschap zich in de Corneliuskerk onderwierp aan Gods liefde, zat Nonk Theo op zijn vrije dag des Heere liever samen met een paar andere afvalligen even verderop in de kroeg, aan het bier, te kaarten om geld.

In de achtertuin van de tweelingoom vroeg ik door naar de rebel in Nonk Theo. Het gesprek viel prompt dood. Geen woord meer over de dode oom, enkel wat schouderophalen. Na wat gevloek over de reigers en katten die alle goudwinden uit zijn vijver hadden geroofd, stak de tweelingbroer nog zijn gebruikelijke tirade af, over de graaiers aan de top en de onbetrouwbare politici. Maar niks meer over zijn broer. Oma prentte het al haar kinderen vroeger al in: over thuis praat je niet. En als ze toch iets vragen, dan zeg je ‘weet ik niet’. Oma is al bijna twintig jaar dood, maar haar lessen galmen nog na. Ook al was ik familie, ik was te dichtbij gekomen.

Onder het flauwe lampje boven mijn vliegtuigstoel blader ik door wat aantekeningen van het gesprek met de tweelingoom. Hij zat op een schat aan informatie. In de loop der jaren had hij een stapel brieven ontvangen uit Australië, waarin Nonk Theo vertelde over zijn avonturen. Als mijnwerker in goud-, lood-, zilver- en uraniummijnen. De eindeloze reizen, per trein door de Nullarborwoestijn in het zuiden van Australië, of per auto door de Outback, als lifter achter in een pick-up. Over het jagen op kangoeroes, het gevaar van gifslangen en wilde dingo’s in de bush, het geploeter in zijn eigen goudmijn aan de oostkust van Queensland, waar hij uiteindelijk stierf, berooid en gebroken, veel te jong.

De zon brak door in de achtertuin, er kwam limonade met een cake op tafel, de tweelingbroer liet zich zowaar wat meer achterover zakken in zijn klapstoel. Ik waagde de gok. De brieven zelf, of ik die misschien mocht hebben? Of op zijn minst inzien? Hij stootte slechts een arrogant snufje uit. Hij keek me niet eens aan. Een paar plaatsnamen, haltes in het Australische leven van zijn broer, die kreeg ik nog mee. En die ene, zo sprekende foto, van een gehavende Nonk Theo op Mount Britton. De laatste plaats van betekenis in zijn leven. Die plek in het tropische deel van Queensland, waar van alles moet zijn gebeurd, zal ik pas aan het einde van mijn trip Down Under bezoeken.

Buiten nadert schaarse verlichting. In 1962 deed de ‘City of Lights’ alle verlichting aan om astronaut John Glenn te laten weten dat hij met zijn ruimteschip Mercury over een van de meest geïsoleerde steden ter wereld vloog. Nonk Theo landde hier acht jaar eerder, in april 1954, compleet anoniem, na een reis van een dag of zes, vol tussenstops, met een propellervliegtuig van de KLM. Hij was in kostuum, een knappe vent, de haren met Brylcreem strak achterover gekamd.

Een wereld van verschil met die kleurenfoto van hem op Mount Britton, pakweg een kwart eeuw later. Die late Nonk Theo heb ik uitvergroot tot A4-formaat, gelamineerd in transparant plastic en op mijn harmonicamap vol aantekeningen en documentatie geplakt. Die neus, de afhangende schouders. Grote, ronde ogen in diepe kassen. Een echte Schrooten.

Maar diezelfde Nonk Theo is ook een mij onbekende, schriele werkman. Gekleed in nette beige pantalon en groen geruit houthakkershemd, een witte bouwhelm op het hoofd, staat hij voor een bebost nergens. Zijn grijze, vlassige geitensikje op de kin, à la ZZ Top, intrigeert me. Bijna vijftig moet hij daar zijn geweest, luttele jaren voor zijn dood. De tol van zijn Australische bestaan was hem overduidelijk af te zien.

De relaxte en optimistische atmosfeer van downtown Perth botst met mijn gemoedstoestand. Ik heb geen tijd te verliezen. Hier, nu, moet het gebeuren. Toen Nonk Theo hier voet aan land zette, had West-Australië zijn eerste grote gold rushes alweer decennia achter de rug. Het was ook niet zozeer de rijkdom van Australië die emigranten als mijn oom naar hier lokten, als wel de afkeer van de ellende en armoede thuis.

Tien miljoen inwoners telde Nederland in 1954, tegen ruim zestien miljoen nu. Toch was de bevolkingsdruk destijds enorm. De Tweede Wereldoorlog had diepe wonden geslagen, zowel psychisch als economisch. Er was woningnood, werkloosheid. De Nederlandse regering gooide het op een akkoordje met landen als Australië, de Verenigde Staten en Canada. Daar was in de naoorlogse jaren werk te over, maar er heerste een tekort aan capabele arbeidskrachten. Jonge, gezonde emigranten uit landen als Nederland waren er meer dan welkom.

Nonk Theo was een van de vele duizenden jonge Nederlanders die de beknellende jaren van wederopbouw en het gebrek aan perspectief maar wat graag verruilden voor een overzees avontuur. Eerst probeerde hij weg te komen naar Canada. De bosbouwsector daar zat te springen om houthakkers. Samen met een vriend meldde hij zich aan. Om onduidelijke redenen ging alleen voor de vriend, Toni Hakze, het licht op groen. Zijn achternaam zal de doorslag hebben gegeven. Mijn oom richtte vervolgens zijn vizier op Australië. Daar was de geschoolde en ervaren mijnwerker wel van harte welkom.

Dolend van koffietent naar koffietent, strijk ik uiteindelijk neer in een Belgisch biercafé. Nippend aan een Leffe Blond probeer ik de spanning van me af te laten glijden, en na een paar biertjes te veel besluit ik om op mijn gemak te beginnen met wat omtrekkende bewegingen. Pas over een paar dagen trek ik, net als Nonk Theo, diep de Outback in. Tot dan kan ik maar beter zinnig mijn tijd verdoen als toerist.

Mijn bezoek aan het Western Australian Museum werkt allerminst geruststellend. Ik vergaap me aan een duizelingwekkende collectie vlinders, buideldieren, hagedissen, spinnen, schorpioenen en slangen, de een nog indrukwekkender dan de ander. Opgerold als een dik stuk trekdrop ligt een opgezet serpent op een nest eieren. Een python, een van de vele dieren die Nonk Theo in brieven aan mijn vader beschreef.

‘Ze kunnen meer dan zeven meter lang worden, zijn niet giftig, maar kunnen wel je ribbenkast kraken,’ schreef hij op 28 januari 1968 vanuit Mount Britton, duizenden kilometers verderop in het noordoosten van Australië.

Vol ontzag struin ik op de afdeling bodemschatten langs edelmetalen en mineralen, het ene brokje nog fraaier dan het andere. Van de meeste ertsen en steensoorten heb ik nog nooit gehoord. Mijn oog valt op een donkerblauwe vitrine met daarin een uit de kluiten gewassen scherf. Zijn ontdekker zag er in 1931 een adelaar in. Nog steeds is de Golden Eagle de grootste goudklomp ooit gevonden in West-Australië. Dik 35 kilo. Ofwel, tegen de huidige goudprijs, meer dan een half miljoen euro. Genoeg om spontaan goudkoorts van te krijgen.

Goudkoorts. Daags erop proef ik het woord herhaaldelijk op mijn tong als ik mijn eerste kilometers rijd in een fonkelnieuwe huurauto. Ik hunker naar een echt spoor van Nonk Theo, liefst 24-karaats. Ik vestig mijn hoop op een bestemming aan de andere kant van de Swan River.

De plaatselijke dependance van de National Archives is gehuisvest in een kleine laagbouw, die van buiten eerder doet denken aan een dorps basisschooltje. De paar bezoekers binnen zijn stuk voor stuk grijs, gerimpeld en slecht ter been. In dit emigrantenland is stamboomonderzoek rap op weg de nationale hobby te worden. Traag maar gestaag ploegen de amateurgenealogen door bergen oud papier en decennia aan oude kranten op microfiche, op zoek naar sporen van hun voorouders.

Mijn vingers roffelen op de grote leestafel. De dame aan de balie is verdwenen met mijn zoekopdracht: Theodor Luzian Schrooten, geboren 27 januari 1930 te Heerlerheide, aangekomen in Perth, april 1954. Een eeuwigheid verstrijkt. Ik pak willekeurig historische naslagwerken, maar leg ze steeds weer terug voor ik er goed en wel iets in gelezen heb.

‘Mr. Schjroetun?’ zegt de bibliothecaresse, me wenkend van achter de balie.

Ze houdt een teleurstellend dun mapje omhoog. Mijn hand trilt evengoed als ik het in ontvangst neem. Plechtig sla ik het mapje open. Ik voel aan mijn wenkbrauwen hoe mijn ogen zich opensperren. Daar, op vergeeld papier, staart hij me aan. De gekartelde pasfoto, met twee nietjes in de rechterbovenhoek van het document bevestigd, oogt als van een maffioso. Een jongeman, bloedserieus, de haren met vet achterover gekamd, glad geschoren, in pak, met stropdas. Over zijn rechterschouder loopt een deel van een rond stempel: Emigratiedienst ‘s-Gravenhage. Ik moet gaan zitten.

Het medisch rapport is kort voor vertrek, op 8 maart 1954, opgesteld door dokter Fijen, huisarts te Heerlerheide. Die heeft Nonk Theo binnenstebuiten gekeerd. Hart, longen, zenuwstelsel, mentale conditie en intelligentie, huid, gezichtsvermogen, tanden. Allemaal normaal. Geen eiwit of suiker in het bloed. In herkenbaar handschrift, net zo strak en priegelig als dat van mijn vader, verklaart mijn oom dat er in de familie geen gevallen bekend zijn van geestelijke stoornissen, stuipen, epilepsie en tuberculose en dat hij zelfs nooit enige ziekte of operatie heeft gehad. Het is duidelijk: je moest in perfecte conditie zijn, wilde je in 1954 in aanmerking komen voor vertrek ‘onder auspiciën van de Australisch-Nederlandsche Emigratie Overeenkomst’, zoals het stuk vermeldt. Eén smet op je medisch dossier en je Australische droom bleef precies dat.

Na het medisch onderzoek hield niets mijn oom meer tegen op weg naar Australië. Al blijft de trip erheen een raadsel. Het overgrote deel van de Nederlandse emigranten maakte in de jaren vijftig de reis van hun leven per oceaanstomer. Een maand duurde die oversteek naar de andere kant van de wereld. Zo niet Theo Schrooten. Met KLM-vlucht PH-DBL, lees ik, vertrok hij vanuit Amsterdam naar Perth. Uit een rol microfiches vis ik de passagierslijst. Voor het eerst weet ik de exacte dag van aankomst: woensdag 28 april 1954. Zo’n vliegreis kostte toentertijd rond de 2500 gulden voor een enkeltje. Naar koopkracht van nu omgerekend zou dat zo’n 7500 euro zijn. Nonk Theo heeft een deel van het ticket waarschijnlijk betaald van de spaarrekening die mijn opa op zijn naam had geopend op de mijn. Het saldo, volgens mijn pa een paar honderd gulden, was helemaal niet bestemd voor Nonk Theo. In het ‘Groote Plan’ van mijn opa, stamvader van een gezin van uiteindelijk zestien kinderen, was Theo immers slechts een van de zwoegers. Een sjoefter die te licht bevonden was voor een studie aan een universiteit, of het priesterschap, maar die wel goed genoeg was om dat mogelijk te maken voor anderen. Het saldo op Nonk Theo’s spaarrekening had mijn opa al lang gereserveerd voor de priesterwijding van een oudere broer, die later missionaris zou worden in Malawi, Afrika. Het neomistenfeest moest een mijlpaal worden in de familiehistorie, compleet met een dagen durend feest.

Ik weet niet of Nonk Theo zich schuldig heeft gevoeld toen hij zijn spaarrekening plunderde en zo in één klap het wijdingsfeest van zijn oudere broer op losse schroeven zette. Het was immers zijn geld, hij had zich daar jaren ondergronds voor afgebeuld, eerst op de Oranje Nassau III – achterom bij het ouderlijk huis te Heerlerheide – en daarna op de ON IV, een paar kilometer verderop, in de wijk Heksenberg.

Waar hij de rest van het geld voor het vliegticket heeft losgepeuterd? Geen idee. Maar het is een mooi beeld: sjoefter Theodor Luzian Schrooten, net aangekomen per exclusieve KLM-vlucht, die strak in ’t pak de vliegtuigtrap af daalt, klaar voor zijn nieuwe toekomst Down Under.

Na de koelte van het archief slaat de warmte buiten op me neer als een deken. Het is vroeg in de middag. De vogeltjes fluiten. Ik voel me sterk, energiek. In het doolhof dat Perth de afgelopen dagen was, heb ik hier toch opeens een klein goudadertje gevonden. Een miniem oppeppertje, nu de desolate Outback wacht. Een nieuwe missie, met vooralsnog amper aanknopingspunten. Maar mijn lijf tintelt.

Naarmate ik verder landinwaarts rijd, verdroogt de omgeving in rap tempo. De frisgroene Swan Valley, met zijn verlokkelijke wijngaarden, maakt plaats voor steeds lager, stroef en stekelig struikgewas. De kofferbak ligt vol met jerrycans water, pakken crackers en blikvoer. Ik ben geen Aboriginal die dagen kan overleven op wat druppels ochtenddauw en een schaarse slang of hagedis. Ik weet niet eens welk van deze gluiperds eetbaar zijn. Van de top tien van ’s werelds giftigste slangen leven er zeven in Australië. Om nog maar te zwijgen over s lands dodelijke schorpioenen en spinnen.

Het is hier eten of gegeten worden, besef ik tijdens mijn lunch bij het tankstation van Paynes Find, zo’n 430 kilometer ten noordoosten van Perth. In 1930 was dit nog een welvarend stadje, residu van de gold rush twee decennia eerder. Nu bestaat Paynes Find enkel als tankstop, vooral voor truckers en hun enorme roadtrains. De vrachtwagencombinaties met soms wel vier aanhangers transporteren erts uit de ijzer-, nikkel- en goudmijnen diep in de Outback naar overslagstations aan de kust.

Of ik even wil ervaren hoe het voelt om zo’n monster op gang te laten komen, vraagt een van de bonkige truckers, bestuurder van een asfalttrein met tig ton aan nikkelerts. Via een trapje klimt hij de gekoelde cabine in. Op de bijrijderstoel gaat een laptop open. Even denk ik dat hij zijn mail checkt. Maar dan floepen er allerlei koersen en statistieken voorbij.

‘Tja, je hoort weleens wat van de jongens op de mijn, hè,’ zegt de trucker, een vroege vijftiger. ‘Hoeveel erts ze hebben gewonnen, of ze nieuwe aders hebben aangeslagen. Informatie die je niet of pas later op tv ziet of in de krant leest.’

De aandelenhandel is inmiddels zijn hoofdinkomen. Al een paar ton heeft hij op de bank staan, begrijp ik uit zijn ontwijkende antwoorden.

‘Laten we zeggen dat ik mijn baan als trucker erbij doe,’ zegt hij met een knipoog, om vervolgens te wijzen op de sleutel in het contact.

‘Nou, wat denk je ervan?’

Het asfalt trilt als de motor begint te ronken. Mijn handen jeuken om dit monster in beweging te krijgen, maar elke centimeter stoer rijgenot valt mijlenver buiten de dekking van mijn verzekering. Ik voel me een mietje, een wannabe pionier, als ik een paar minuten later moet toezien hoe het monster ontwaakt en zich in een wolk van stof de weg op sleurt, om de paar meter zuchtend bij weer een hogere versnelling.

De Great Northern Highway is één uitgestrekt kangoeroekerkhof, duizenden kilometers lang. Vooral ’s nachts slaan de roadtrains toe. Je hoort ze van verre aan komen denderen. Maar in het schijnsel van de koplampen verstijven de kangoeroes stokstaartstijf, tot de fatale klap. Ik ben gestopt met lijken tellen. Het zijn er honderden. Van een kleintje bewaar ik de witte schedel, als souvenir.

Nonk Theo moet in zijn bijna dertig jaar Down Under heel wat typisch Australische dieren hebben ‘gekilld.’ Daar begon hij al mee kort na aankomst in zijn nieuwe thuisland, blijkt uit zijn eerste brief aan mijn vader, op 8 augustus 1954 verzonden vanuit Gwalia, een Outback-plaatsje dat ik over enkele dagen zal bereiken.

‘Wat de jacht op kangoeroes en struisvogels betreft, wij hebben er alleen een paar geschoten voor het vlees. Het smaakt niet slecht. Kangoeroes dan, struisvogels zijn niet te eten,’ schrijft hij.

Hij legt uit dat er te veel ‘gelei’ aan struisvogels zit. Hij zal emoes bedoelen, de Australische tak van de loopvogelfamilie. Vet dus. Net als onder in de potjes hoofdkaas, die oma thuis op de Rennemig in Heerlerheide altijd kookte van de kop, staart en oren van de huisvarkens.

‘De struisvogelkoppen dienen als bewijsstuk dat je ze geschoten hebt,’ schrijft Nonk Theo, die er niet bij zegt hoeveel dollar bonus de regering in die jaren per kop gaf. Maar het moet hebben geloond, en anders was het in de desolate Outback nog altijd een aardig tijdverdrijf, zo maak ik op uit de brief.

‘’s Nachts kunnen ze het beste gevangen worden. Meestal doen we het met lichtbakens, net als met konijnen.’

Verblinding dus, zoals bij de roadtrains.

‘Overdag drijven we ze in een hoek van een afrastering en knallen we ze een voor een neer.’

Met het vallen van de avond ontkom ik er niet aan de nacht door te brengen in Mount Magnet, een van de weinige mijnwerkersplaatsen op de route die nog enigszins tekenen van leven vertonen. Niet veel verder ligt Hill 50, een ‘open cut mine’. De dagbouwmijn is een enorme krater die, zolang de aarde nog goud prijsgeeft, steeds verder wordt uitgegraven. Een paar mijnwerkers van Hill 50 hebben zich deze avond verzameld in de kroeg van Mount Magnet. Ik ben een nietige sprinkhaan tussen deze bonken, met hun gegroefde koppen en knuisten met zwart gerande nagels. Plichtmatig werk ik mijn avondeten naar binnen, een veel te grote steak met friet en sufgekookte groenten.

De volgende dag peins ik, voortrijdend over de Great Northern Highway, over het mijnwerkerschap. Nimmer heb ik ondergronds ook maar één mud kolen gedolven. Ik heb poezelige schrijvershandjes. Toch heb ik me altijd een halve koempel gevoeld. Mijn opa, geboren in Duitsland, heeft een halve eeuw ‘op de koel’, de mijn, gewerkt. Eerst als jongen van veertien in Bochum, de stad in het Ruhrgebied waar Opel tegenwoordig zijn Astra’s en Zafira’s produceert. Daarna in diverse andere Duitse mijnen, tot hij in 1920 in dienst kwam van de Oranje Nassaumijnen in Zuid-Limburg, die daar nog steeds bekendstaan als de ON I tot en met IV. Diverse zonen volgden opa’s voorbeeld. Ook mijn vader heeft nog een paar jaar ondergronds gewerkt. Tot de mijnsluiting in de jaren zeventig, Limburgs ‘Grote Trauma’.

Het moet een van mijn vroegste herinneringen zijn, de val van de Lange Jan. De 135 meter lange schoorsteen van de ON I bepaalde jarenlang, samen met de kortere zusterschoorsteen Lange Lies, de skyline van de stad. Als jochie van drieënhalf zit ik in korte broek op mijn vaders linkerarm. Met zijn rechterarm filmt hij met een 8mm-camera hoe de Lange Jan, als laatste daad van verzet tegen zijn ontmanteling, de verkeerde kant op valt. Een leegstaand kantoorgebouw wordt verpletterd en enkele woonhuizen raken beschadigd. Een hoogspanningsleiding sneuvelt. Een groot deel van Heerlen zit prompt zonder stroom.

Het was allemaal onderdeel van die grote historische wanprestatie, ‘Van Zwart Naar Groen’. Alles wat aan de mijnen deed denken, moest na de sluiting onder een groen kleed worden geveegd. Alsof het een schande was dat honderdduizenden mijnwerkers jarenlang ondergronds hadden gebuffeld voor het zwarte goud, bron van ’s lands energie. Het heeft in mijn beleving altijd iets heroïsch gehad, die mijnwerkerstijd. Duizenden mannen, honderden meters diep onder de grond, die met explosieven de kolenlagen wegblazen, en altijd het gevaar van een ontploffing door mijngas, verdrinking door mijnwater of instorting van een mijngang. Door de sluiting van de mijnen moest een trots volk van harde werkers die altijd voor zichzelf hadden gezorgd, opeens het handje ophouden. Natuurlijk, de mijnen moesten dicht. Door goedkope Amerikaanse kolen en de vondst van goedkoop aardgas in Groningen was de winning van steenkool in Limburg niet langer economisch rendabel. Maar het trauma was zeker minder groot geweest als de ex-koempels ook na de mijnsluiting nog met trots hadden kunnen laten zien waar ze hun zwarte goud hadden gedolven.

Het doet nog steeds pijn als ik per trein het station van Heerlen binnen rijd en daar het schacht- en ophaalgebouw zie van de ON I, waarin tegenwoordig het Nederlands Mijnmuseum is gevestigd. Het is een van de weinige markante mijngebouwen die behouden zijn gebleven. Eronder staat een netwerk van kilometers aan mijnschachten al jaren onder water. Wie iets van het ondergrondse gevoel wil krijgen, moet voor een rondleiding naar een voormalige Belgische steenkolenmijn of naar het nabijgelegen Valkenburg, waar goed bedoeld maar kneuterig, een ondergrondse mijn is nagemaakt, in mergelsteen nota bene.

Nonk Theo zat alweer twee decennia in Australië toen eind 1974 de laatste steenkolenmijn in Zuid-Limburg sloot. Terwijl zijn oude vrienden en collega’s in Heerlen met de ziel onder de arm liepen, kon mijn oom Down Under nog jaren vooruit met de in Limburg opgedane kennis en kunde als koempel. Bijna een kwart eeuw na zijn dood is de mijnbouw in Australië nog steeds booming. Sterker nog, het is een van de belangrijkste pijlers onder de welvaart van een land dat de eerste Nederlandse ontdekkers niet de moeite waard achtten.

De laatste keer dat ik zulke nette kleren aan had als nu, was op mijn communie, drie jaar geleden, in 1981. Ik droeg een spencer op een stoere broek met ritszakken, een kaki-beige-bruin ensemble dat mijn moeder zelf had genaaid. Nu heb ik een groene trui aan op een blauwe ribbroek, de enige combi in mijn klerenkast die net en donker oogt. Het is stil in onze Sunbeam, de metalic gifgroene Chrysler die me op school exceptioneler maakt dan kinderen van vaders die een Mercedes of BMW rijden. Zoals altijd moet ik in het midden, op de achterbank, tussen mijn oudere zus en broer in. Pap staart voor zich uit, achter het stuur. Hij draagt een donkerblauw pak, met stropdas. Dat doet hij alleen als het moet. De rok van mams mantelpakje valt netjes tot over de knieën. Ook al donkerblauw. De motor bromt. De auto stinkt naar shag. Drum, halfzwaar. Pap heeft zijn peuk al minuten geleden gedoofd, maar het stompje plakt nog op zijn onderlip, een smerige gewoonte die hij deelt met een paar van zijn vele broers.

Wat een rare plek, is al wat ik denk als ik de kapel binnenstap van de verpleegkliniek. Deze nis, zonder daglicht, doet in de verste verte niet denken aan een kerkgebouw. Er passen eigenlijk maar vijftien mensen in, veel minder dan de aanwezige gasten vandaag. Daarom zijn de schuifdeuren naar het naastgelegen restaurant opengetrokken. Achter de tien donkere eikenhouten bidstoeltjes zijn een paar rijen stoelen uit het restaurant bijgezet. Het oogt rommelig en net zo onbestemd als mijn reden om hier vandaag te zijn.

‘Allemaal bijeengeraapte zooi,’ hoor ik mijn vader murmelen tegen een oudere zus, die hij een paar kussen geeft en condoleert. Hij heeft gelijk. Het natuurstenen altaar, grijs als leisteen, is veel te groot voor de kleine nis. Het kruis met Christusbeeld is veel te klein voor de wand achter het altaar. Deze ruimte is bij de bouw ook helemaal niet bedacht als kapel, hoor ik een oom fluisteren. Dit is wat ze er met wat kunst- en vliegwerk nog van hebben weten te maken.

Nog nooit heb ik zo veel familie van paps kant bij elkaar gezien. In hun gezinstaaltje, een mischmasch van Heerlens dialect en Duits, doorspekt met het naar bevestiging zoekende stopwoordje ‘nèh’, wisselen ze met gedempte stem beleefdheden uit. Nu en dan krijg ik een knipoog of aai over mijn bol van een vreemde mannenhand, of een kneep in mijn wang van een stel vrouwenvingers. Ik ben de jongste van alle neven en nichten. De meesten van hen ken ik niet. Ze zijn al net zo stijfjes gekleed als ik en verroeren zich zo mogelijk nog minder. Het rubber van mijn sandalen piept op het linoleum. De vloer is zo stug dat ik mijn voeten er niet heen en weer over kan bewegen. Als ik het nog eens probeer en gepiep klinkt, stoot mijn moeder me aan.

Voor mijn gevoel zitten we al een eindigheid te staren naar het altaar als zachte orgelmuziek aanzwelt. Keelgeschraap. Alle aanwezigen richten hun blik naar de pompeuze stenen tafel, waarop bloemen staan rond foto’s van een man die ik nog nooit heb gezien. Een jonge kerel, in zwartwit, en een kleurenfoto van een vent met baard en bouwvakkershelm. Een grote man, zongebruind, wel doorvoed, beklimt het podium en neemt plaats achter het altaar. Hij draagt een priestergewaad, dat wijd over zijn forse lijf valt. Hij heeft dezelfde grote, ronde ogen als veel van de gasten in de zaal. En als de man op de foto’s.

De priester, missionaris bij de Montfortanen in Malawi, heet ons allen welkom. Mijn blik dwaalt af naar het kleine vrouwtje helemaal vooraan. Het knotje op haar hoofd is bedekt met een zwart doekje. Ragfijne, hagelwitte sliertjes wurmen zich bij de slapen en in de nek onder het doekje uit. Het lijfje oogt gekrompen en kromgetrokken, met handen van perkament. Al zo vaak hebben de kromme heksenvingers me een slagroomtruffel aangereikt. Ik hoef mijn ogen maar dicht te doen en ik proef de boterzachte room, in een huid van knapperige chocola, bepoederd met cacao. Het is altijd een verplicht nummer geweest, op bezoek gaan bij oma. Want ze hoort al jaren niet meer goed, is in de war en ligt altijd in bed. Maar die truffels maakten elk bezoek meer dan de moeite waard.

Nu zit oma stil te huilen. Haar bochel schudt. Op de plek voor het altaar had een kist moeten staan. Maar het lichaam van de verloren zoon is maanden geleden al aan de andere kant van de wereld de grond in gegaan. Zonder dat daar iemand van de familie bij was. Dat heb ik weer. Mijn eerste uitvaart en er is niet eens een lijk in een kist. Ik kijk naar mijn sandalen. Als ik mijn vader mag geloven, ligt de kist mét oom Theo zowat recht onder me, aan de andere kant van de wereld.

Het doodsbericht kwam pas een paar weken geleden. Ik heb hem nooit gekend, deze oom. Of ‘Nonk Theo’, zoals ik hem noem in navolging van de vrouw van zijn tweelingbroer. Bij ons thuis zeggen we nooit ‘Nonk’ tegen een oom. Gewoon, ome Toon, of ome Horst. Maar deze onbekende oom is anders. Dit is Nonk Theo.

Ik spits mijn oren als mijn oom, de missionaris, begint te praten over die rebel, pionier, avonturier. De broer, de zoon die wegging en nooit meer terugkwam. De telg uit een groot mijnwerkersgezin in de Oostelijke Mijnstreek, waar het huis altijd vol zat, met een vader die er altijd tiptop uitzag als hij geen schicht ofwel dienst had op de mijn. En met een moeder die altijd aan het zorgen was, van ’s ochtends vroeg tot ’s avonds laat. Wassen, koken, schoonmaken, kinderen verzorgen. En al naar gelang het seizoen groenten wecken of vlees inmaken van een van de twee slachtvarkens, die hun dagen sleten in een hok achter in de grote tuin. Ik vang namen op van plaatsen waar ik nog nooit van heb gehoord. Hier en daar beginnen vrouwen te snikken. Zonder geluid te maken probeer ik Perth uit te spreken, met de th tussen mijn tanden. Het blijft klinken als Perf. Ik fantaseer over de Outback, met zijn donkere inwoners die zo anders zijn dan de negers in Afrika. En over goud, dat op zo veel plekken in Australië te vinden is en waar ook Nonk Theo in zijn dertig jaar daar aldoor jacht op heeft gemaakt.

‘Mackay… Mount Britton…’ prevel ik zachtjes, als ik hoor over de goudmijn van Nonk Theo. In de bush. Boesj… boesj. Hoe vaker ik het uitspreek, hoe magischer het klinkt.

Zo veel stoerder dan een vader die als enige in de wijde omtrek rondrijdt in een Sunbeam. Australië. Als we daar toch eens naartoe hadden gekund op vakantie, in plaats van naar tante Noor en oom David in Engeland. De wilde paarden van New Forrest, al het wapentuig in de Tower en de Egyptische mummies in het British Museum, ik vond het allemaal even geweldig. Maar ik zou al mijn vakanties en uitstapjes tot nu toe blind inruilen voor een logeerpartij bij Nonk Theo, bij zijn goudmijn.

Terwijl mijn oom de missionaris verder vertelt, begin ik me af te vragen waarom ik nooit echt geweten heb van Nonk Theo. Als je door paps fotoboeken bladerde, was hij een van zijn vele broers en zussen met wie hij thuis is opgegroeid. Een mannetje in zwart-wit. Meer niet. Niks over Nonk Theo later, als volwassene. Er werd ook nimmer over hem gepraat tijdens visites, of op feestjes, met andere familieleden. Althans, niet in mijn bijzijn. En nu is hij dood.

‘Laat ons bidden,’ zegt de priester-oom, terwijl hij zijn handen vouwt voor wat lijkt op de laatste gebeden.

Het Onze Vader klinkt, het weesgegroet. Ik kijk om me heen wie mee bidt. Nagenoeg iedereen, behalve ik. Mijn blik blijft hangen bij mijn vader, die naast me zit. Zijn wang is nat van een paar tranen. Hij kijkt me even aan, zijn ogen rood en vochtig. Ik heb mijn vader nog nooit zien huilen.

In het restaurant van de verpleegkliniek is het na de dienst gedempt rumoerig. Ooms en tantes maken druk afspraken over wie met wie meerijdt naar een andere plek, waar nog een koffietafel wacht. Mijn eerste. Terwijl iedereen zijn jas aantrekt, klinkt achter me een broze, schelle vrouwenstem. Het is oma. Als een spichtig vogeltje schreit ze een lied.

Auf Wiedersehn, auf Wiedersehn,

Bleib nicht so lange fort

Denn ohne dich ist’s halb so schön,

Darauf hast du mein Wort.

Tantes ontfermen zich over oma, maar ze blijft doorzingen, steeds harder. Ik versta feilloos wat ze zegt; we kijken thuis meer Duitse tv dan Nederlandse. De krakende klanken, vermengd met gesnik, snijden dwars door me heen. Tot ziens, tot ziens, blijf niet zo lang weg. Want zonder jou is het half zo mooi, dat garandeer ik je.

Ik durf niet te bewegen. Ook niet als oma door twee tantes in een rolstoel wordt geholpen. Ze blijft zingen.

Auf Wiedersehn, auf Wiedersehn,

Das eine glaube mir:

Nachher wird es nochmal so schön,

Das Wiedersehn mit dir.

Oma’s kromme, perkamenten handen houden krampachtig het bidprentje vast van haar zoon Theo, terwijl ze zingt over de belofte van een mooi weerzien in het hiernamaals. Als ze naar buiten wordt gereden, versterft haar schelle gezang. Mijn vader pakt me bij mijn schouder en dirigeert me naar buiten, naar onze Sunbeam.

Een heel dossier, over Nonk Theo! Niet hier, in Meekathara, het zoveelste niks aan de Great Norther Highway, maar in Mackay, duizenden kilometers oostwaarts aan de tropische kust van Queensland, waar mijn oom het gros van zijn Australische jaren heeft doorgebracht en waar hij uiteindelijk is gestorven en begraven. Verdomme, 23 jaar na zijn dood ligt daar dus nog een dossier met documenten die de familie nog nooit heeft gezien. Stukken waarvan geen van zijn broers of zussen zelfs wist dat ze bestonden.

In het Telecenter van Meekathara, waar inwoners en toeristen tegen betaling hun e-mail kunnen checken of surfen op het internet, zit ik gebiologeerd achter het scherm van mijn laptop. Ik kan mijn ogen niet geloven als ik door het mailtje scroll dat gisteren is verstuurd door de Public Trustee, de overheidsorganisatie die overlijdens afhandelt van eenzame en arme zielen. Ik heb de voorbije weken en maanden een waar bombardement aan e-mails verstuurd aan tal van instellingen en bedrijven, met een aankondiging van mijn komst en een verzoek om gegevens over Nonk Theo. Gemeenten, kranten, tv-zenders, mijnbouwbedrijven, overheidsarchieven. Als ze al reageerden, dan was de boodschap doorgaans ontnuchterend en mager. Dit bericht maakt alle teleurstelling in één keer ongedaan. Haast te mooi om waar te zijn, de belofte die dit mailtje wekt. Maar het staat er echt. Er wacht een schat, exclusief door mij in te zien als ik in Mackay met mijn paspoort mijn bloedband met ‘de overledene’ kan aantonen.

Alweer drie uur rijd ik over de stofweg die naar Ned’s Creek zou moeten leiden. De grijze metallic lak van mijn bijna fonkelnieuwe Toyota Corolla is inmiddels bedekt met een laag rood stof. De auto trilt als een dolle over de ondergrond: grote en kleine puntige stukken rots. Ik bedenk dat ik hier van de autoverhuurder helemaal niet mag rijden en dat ik maar één reservewiel heb. Ik heb nog nooit in mijn eentje een band verwisseld. Waar zit de krik eigenlijk? Sinds ik de stofweg ben op gedraaid, niet ver na Meekathara, heb ik geen andere auto meer gezien. En ook geen bord of andere aanwijzing dat ik op de goede weg zit. Ik kijk op mijn mobieltje. Geen bereik. Wat maakt het uit? Alsof de wegenwacht hier zou komen. Ik heb mijn lading water en proviand achterin, houd ik me voor. Maar de airco op stand max kan niet voorkomen dat ik begin ik te zweten. Hardop herhaal ik de les die ik de afgelopen dagen al meermalen heb gehoord. Wat er ook gebeurt, als je auto het begeeft: blíjf bij je voertuig. Want in deze onmetelijke vlakte verdwaal je gemakkelijk je dood tegemoet.

Als Nonk Theo dit nou toch eens zou zien. Hij zou lachen. Hoofdschudden. Zijn neefje uit Nederland, hier in de Outback. Wat een prutser.

Nog dertig kilometer, schat ik, met een blik op de kilometerteller. In plaats van dat ik er rustiger van word, bekruipt me een nog groter gevoel van onbehagen. Wat doe ik hier eigenlijk? Ik lijk wel gek. Ik zie de krantenberichten al voor me: ‘Nederlandse toerist sneuvelt in Australische Outback’ en: ‘Pompbediende: “Ik had die jongen nog gewaarschuwd”.’

‘Nep-avonturier,’ bijt ik mezelf toe.

In een ooghoek zie ik nog net dat ik een afslag voorbij zoef. Ik trap hard op de rem en zet de auto in zijn achteruit. Als het stof is neergedwarreld, ontwaar ik aan de rand van de weg een golfplaten brievenbus, met in stalen letters erbovenop gelast NED’s CREEK. Mijn blijdschap duurt maar even. Met de vlakke hand sla ik mezelf hard in het gezicht.

‘Verdomme. Opletten! Was je bijna weet ik waar beland, verdwaald, of erger!’

Ik draai de afslag op en druk het gaspedaal in. In de verte zie ik iets wat ik nog niet eerder heb gezien hier in de Outback: een klein bos van een paar hoge, groene bomen.

Waarom wil iemand hier wonen? Bij elk uur dat ik langer verblijf in Ned’s Creek, een veestation met een gigantisch graasgebied eromheen, vraag ik het me meer af. De familie Hall bestiert dit runderbedrijf met opa, zoon, schoondochter, twee kleinzonen en een kleindochter het grootste deel van het jaar nagenoeg alleen. Wanneer het slachtvee verzameld moet worden, roept de familie hulp in. Dat is nodig ook. Het bedrijf beslaat 450.000 hectare, twee keer de provincie Limburg. Hier is dat niks bijzonders. Ken Hall, die hier al sinds 1946 boert, weet niet eens hoeveel runderen er op zijn land lopen.

‘Mwah, drieduizend, maar misschien ook drieënhalf,’ zegt de oude baas van 84, zittend op een krukje in de middagzon, voor de boerderij.

Zoals zo veel oudere Aussies draagt hij een grote hoed en een gitzwarte zonnebril, model duikbril, maar dan platter en met rechte hoeken. Als ik uitleg wat ik hier kom doen, kijkt hij me verwonderd aan. Voor zover ik dat tenminste kan afleiden uit de fronsen rond de immense zonnebril.

Een gesprek komt maar niet op gang. Ook niet als ik foto’s laat zien van Nonk Theo in zijn jonge jaren. Van de pasfoto die ik bij de National Archives in Perth vond op zijn aankomstbewijs heb ik ansichtkaarten laten maken. Net als van de foto van mijn oom op Mount Britton, in de laatste jaren van zijn zichtbaar zware bestaan. Bij het zien van de jonge Theo Schrooten in zwart-wit schudt Ken het hoofd. ‘Zegt me niks.’

De oude man staart voor zich uit. Secondenlang. Het voelt als minuten. Dan schraapt hij zijn keel. Met zijn blik gericht op het zand bij zijn voeten, begint hij over Ted Walsch, de eigenaar van de Thaduna kopermijn, die hier niet ver vandaan moet zijn. Een man of zeven, acht had Walsch voor zich werken. Vier van hen waren Italiaan. De mannen woonden in barakken bij de mijn.

‘Ze hadden een koelkast op kerosine,’ herinnert Hall zich. ‘Die hebben ze met de trein hier naartoe laten komen.’

Met ‘hier’ bedoelt hij Wiluna, nog altijd 135 kilometer van Ned’s Creek, een rit van vierenhalf uur. Heel begrijpelijk, als je voor een kopje koffie bij de buren honderd kilometer moet rijden.

Het was een zwaar leven, daar bij de Thaduna kopermijn, vertelt hij, de blik nog steeds op de voeten gericht. De schaarse verzetjes waren tripjes naar Wiluna. Dat gebeurde pas als de werkers zich zozeer hadden afgebeuld in de groeve dat Walsch weer met een volle vrachtwagen kopererts naar Wiluna kon. Daar was het dan feest. Het zuur verdiende geld was doorgaans al snel weer op.

‘Drank, vrouwen?’ vraag ik.

Er verschijnt een schalks glimlachje rond Halls mond.

Als ik begin te vertellen over de mijnwerkersopleiding van mijn oom en zijn ervaring ondergronds in de Limburgse steenkolenmijnen, knikt de oude veeboer.

‘Grote kans dat die oom van jou vanuit Wiluna in de kopergroeve is beland. Als Walsch nieuwe mensen zocht, kon hij er altijd wel een paar oppikken in een van de kroegen van Wiluna. Als geschoold mijnwerker kon je oom waarschijnlijk overal zo aan de slag.’

Even later rijden Clyde – Kens zoon – en diens zoon Kenny me in een pick-up naar de groeve. Vanaf Ned’s Creek kom je alleen bij de mijn met een jeep of terreinwagen, vierwiel aangedreven in elk geval. Elk ander voertuig loopt geheid vast in een van de vele diepe kuilen of drooggevallen beddingen.

Kleinzoon Kenny manoeuvreert de Suzuki-jeep zo handig door het landschap dat ik er zeeziek van word. En dan rijdt de tiener nog rustig vergeleken met de dagen waarop hij helpt het vee te verzamelen, zegt hij. Dan gaat een vliegtuigje de lucht in om te zien waar de kuddes zich bevinden. Jeepjes als die van Kenny stuiteren op aanwijzingen van boven door de woestenij om de runderen naar centrale plaatsen te drijven. Beesten die rijp zijn voor de slacht, worden gescheiden van de jonkies en de volwassen dieren waar te weinig vlees aan zit. Daarna gaat het slachtvee met honderden tegelijk de klaarstaande roadtrain in, met twee of drie dubbeldeks aanhangers, voor de laatste reis, de duizend kilometer naar het slachthuis in Perth.

Heel andere koek dan toen Nonk Theo hier was, in 1954, had opa Ken me net nog verteld. In die tijd moest hij zijn vee nog lopend wegbrengen. Getrainde honden hielpen de kuddes in bedwang te houden. Een maand duurde de tocht naar het treinstation van Meekathara. ’s Nachts hielden de koeiendrijvers beurtelings de wacht, vanwege de jagende dingo’s, giftige slangen en ander gevaar. Ik heb moeite om me voor te stellen dat dit iemands bestaan is, jaar in, jaar uit.