ONDER HET DAL

Arjaan van Nimwegen

Onder het dal

WERELDBIBLIOTHEEK • AMSTERDAM

De auteur ontving voor het schrijven van deze roman een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

© Arjaan van Nimwegen 2016

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Bureau Beck

Illustratie omslag © Barend Cornelis Koekkoek,

Luxemburgs landschap met het dorp Schönfels (1846)

Foto auteur © Koos Hageraats

NUR 301

ISBN 978 90284 4162 0

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2016, met
ISBN 978 90284 2640 5

Een wees ben ik, vader noch moeder ken ik, ik moest uit de diepten gehaald worden als een vis, of viel uit de hemel als een steen.

– Inscriptie op Carl Jungs toren in Bollingen

Le Paradis provient d’une aberration.

– Robert Garcet

Maart 1871

Nog steeds wil Mathieu niet echt geloven in de rest van de wereld. Dit dal. Hij woont er al zijn hele leven en is er zelden weg geweest. Als hij het zou opmeten – maar hoe moet hij dat doen? – kwamen er misschien wel getallen uit, in gemeten, bunders, morgens of in nieuwerwetse hectaren, allemaal verschillende getallen die niets vertellen over het onmeetbare land, zijn wereld.

Een enkele keer houdt hij zijn paard in en kijkt rond over de hellingen, bespikkeld met gaten als gedroogde koeienvlaaien in een zomerwei waarin strontvliegen hun eitjes hebben gelegd. Hij ziet graften, klavervelden en roggeakkers, verspreide elzenbosjes, de hoge populieren die in een slingerende rij de beek volgen naar de Ebermolen, waar hij al vijfendertig jaar met de Hollandse heren Willem en Simon woont als in een vesting aan de rietrand van het moeras, en verder naar het zuiden de mergelgroeven, waar Lieven Desmet en zijn trawanten zich schuilhouden. Daar hoort hij niet, hij hoort bij de kleine, omhaagde weidegronden met schapen en geiten en een paar magere koeien, en hij verbaast zich over de uitgestrektheid, nu nog kaal met een lichtgroen waas. In de zomer vervagen de groenen en gelen in de verten tot blauwe nevel, het blauw is hem liever dan het groen. Op regendagen worden het dal en de koepel erboven loodgrauw, dan is het een rijk zonder grenzen, uitdijend en krimpend, het rijst en daalt op een oude adem binnen de aarde, een borstkas is het, of eerder nog een buik, gezwollen en veerkrachtig als ze adem schept, en week en modderig na een uitademing. Een pulserend landschap. Het is zijn land, hij is het zelf, hoe kan hij hier ooit weggaan?

Gérard is dood. Geen van de kameraden had iets anders verwacht. Lieven Desmet en Severijn Vertieren waren hem twee dagen na de laatste zangavond op een winderige avond in zijn hol gaan opzoeken, maar troffen hem daar niet aan. Er werd besloten tot een algemeen overleg, maar voor het daarvan kwam, vond Lieven hem vanmorgen vroeg achter doornstruiken, half weggezakt in weer een nieuw gat in de bosgrond. Een fles blauwzuur lag naast hem, waarschijnlijk had een van de vroegere zinkarbeiders hem ooit daaraan geholpen. Het moest een vreselijke dood geweest zijn, maar daar werd over gezwegen.

Het rouwen zijn ze verleerd, de zes mannen die nog over zijn van het vergeten Maasleger, de dood is geen schok maar een bevestiging van de teloorgang. De dingen gaan zoals ze gaan, en of dat goed of slecht is, is van geen belang. Er is weemoed, maar die is er altijd. In de grote caverne in de mergelgroeve is het vuur aangelegd, ze zitten rondom het lijk in zijn versleten uniformjas, verstijfd op het grote gele blok steen, het gezicht blauw, in een grimas die niet weg te strijken is. Ceremonieën en riten zijn ze vergeten. Iemand begint een Paternoster te lispelen, maar raakt na twee zinnen de draad kwijt. Lieven heft zijn gezicht op naar het vlammenschijnsel op de mergelwanden en vraagt zich af wanneer zijn woede groter zal zijn dan zijn angst.

Simon kan het niet langer uitstellen. Zo vaak heeft hij zich aan zijn schrijftafel gezet, schikte zijn pennen, bladerde door boeken, verzon uitvluchten en was dan weer naar buiten gestapt, weg van de Ebermolen waar Willem verslonsde in zijn dichtgeslibde studeerkamer boven, en dan had Simon weer zijn eeuwige rondwandeling door het dal gemaakt. Hij moet het uitleggen, nee, geen verantwoording afleggen, hij is niet schuldig, maar het moet worden vastgelegd, alsof het de waarheid is, al is het maar zijn eigen waarheid.

Charles wil dat hij hersenschimmen op schrift stelt. Simon heeft heimwee naar de oude sprookjes waarin hij en Charles leefden, nu er alleen maar machteloze verzinsels zijn overgebleven: systemen, theorieën, geen phantaisie, geen poëzie, geen wonderen. Hij heeft het oprecht geprobeerd, maar de pen viel hem uit zijn handen bij zo veel onwaarachtigheid. Maar schrijven moet hij.

Hij staart naar zijn oude Heine-uitgave. Weer een lokkende afleiding.

Das ist der alte Märchenwald!

Es duftet die Lindenblüte!

Der wunderbare Mondenglanz

Bezaubert mein Gemüte.

Simon recht zijn rug, krabt zijn pen schoon, doopt hem in de inktkoker en onderdrukt een huivering boven het lege eerste blad van het koopmansjournaal. Moed, moed. Memoires van Simon de Beer, behelzende gebeurtenissen in Utrecht, Groningen en het Eberdal, vanaf het jaar 1831 tot heden, de 20ste maart 1871 noteert hij krullerig boven de voorgedrukte kolomlijnen. Het is een lang verhaal, maar als hij terugkijkt lijken die veertig jaren zich samen te ballen tot een paar dagen. En nu resten er ook nog maar een paar dagen, deze wereld loopt op zijn einde. Hij zal hard moeten werken als hij alles wil vertellen: over hoe dit land ontstond en zich in zichzelf terugtrok, over zijn vriend en leidsman Willem en de wanen waaraan hij ten onder ging, over de vrouw Berthe – als hij durft –, over het kind Charles en zijn mythologische waarheid, over het scharminkel Lieven Desmet en de schuwe deserteurs in de holen, over de trouwe Mathieu Snoeck en de duldende boeren op de hoeven, en over de grote tragische liefde van Charles en Maleine. Maleine – even aarzelt hij. Nee, nog niet. Hij moet terug naar het begin. Twee studenten in Utrecht, veertig jaar geleden. De wereld was wijd en open en alles was mogelijk.

Memoires van Simon de Beer

Toen in het jaar 1835, vier jaren na de Veldtocht tegen de woelzieke Belgen, mijn vriend Willem Taillefer besloot de wereld waarin hij leefde en leed vaarwel te zeggen en een nieuwe maatschappij te stichten, heb ik korte tijd getwijfeld aan de zin en de kans op slagen van die onderneming, maar nooit aan de zekerheid dat ik hem moest volgen. Zijn bevlogenheid was altijd mijn baken geweest in de jaren daarvoor, toen wij aan de Utrechtse Academie studeerden. Mijn geestdrift als historicus was grotendeels gegrondvest op papier, denkbeelden die anderen voor mij hadden genoteerd, bespiegeld en becommentarieerd, terwijl hij, de theoloog, man van het levende Woord, de bezieling uit zijn hart haalde. Hij was het natuurlijk middelpunt van elke studentenjool, zat in alle besturen en domineerde de liederentafel. Dienstboden en naaistertjes wierpen lokkende blikken op zijn ferme gestalte, en ook de enkele jongedames van onze stand die wij ontmoetten konden een blos nauwelijks verbergen, als hij de thee gebruikte in het gezin van een der professoren, of, zwierig met zijn wandelstok wijzend en prikkend, een zondagmiddagwandeling maakte over de Maliebaan. Hij scheen het niet te merken, al sprak hij vaak in abstracte termen over de roerselen van zijn hart. Ikzelf was vrij van zulke aandoeningen, maar ik spiegelde mij aan zijn glorie. Afgunst was mij in die dagen vreemd.

Ik voelde mij noodlottig aangetrokken tot een Engelse actrice die zich wel in bierhuizen ophield, een weelderige, zeer jonge vrouw, welhaast een kind, met vlammend rode haren, een charmant accent en een onweerstaanbare spottende glimlach, die mij kleding, sieraden en snuisterijen wist af te troggelen zonder daar ooit iets tegenover te stellen, in tegendeel: ze vernederde mij door haar gunsten te verdelen over diverse aanbidders, kunstenaars – zij poseerde als schildersmodel – maar ook over heren van degelijke stand. Wat ik had aangezien voor een romance herkende ik weldra smartelijk als een zakelijke affaire op basis van hebzucht en wellust, en sindsdien heb ik mij verre weten te houden van dergelijke zwakheden. Want dat zijn het. Ik vernam later dat zij als chanteuse is gaan werken in een cabaret van laag allooi. Lizzie heette zij.

De boeken waren mij lief, maar vaak voelde ik mij dor en stoffig bij Willems schittering, die niet uit opgetekende wijsheden maar uit het leven zelf voortkwam. Ik volgde hem in ’31, toen het benarde vaderland ons riep en wij, student nog, ons meldden als Vrijwillige Jagers in de gerechtvaardigde strijd tegen de oproerige zuiderlingen. ‘Geen papieren wetten,’ zo zei hij, ‘vlees en bloed.’ Al was politiek gekonkel hem een gruwel, al had hij weinig op met gekroonde hoofden, hij was ervan overtuigd dat hij een daad moest stellen.

Zijn vuur sloeg over op mij. Met ons regiment trokken wij op door Brabant en troffen een verdwaasde, onverschillige en soms ronduit vijandige bevolking aan. Strijd hebben wij niet mogen – of hoeven – leveren, onze voornaamste krijgsverrichtingen waren het intimideren van arme, ongeletterde boeren en het in beslag nemen van hun etensvoorraden. Verder verveelden wij ons vooral. Alles in dienst van Vorst, Vaderland en Eer, maar mijn ontgoocheling was er niet minder om, zeker niet toen Willem zich openlijk tegen het krijgsbedrijf keerde, en mijn eens brandende vechtlust doofde tot as. De Vorst was voor hem een dwingeland zoals zijn vader, een fervent Oranjeklant tegen wie hij zich altijd gekeerd had, het uiteengevallen Vaderland zag hij, nu hij het bereisd had, als een armoedige verzameling gehuchten, bevolkt door onverstaanbare, geknechte bedelaars. Er bleef hem alleen de Eer, en die hield hij aan zichzelf.

Onze glorieuze legers hadden de slag gewonnen, al bracht ons dat weinig baat, zoals later zou blijken. De intocht van de studentenjagers in Utrecht, door erepoorten van dennengroen, omstuwd door maagden in witte mousseline, de ontvangst ten stadhuize door welgeklede, goed doorvoede heren die onder een beschaafd driewerf ‘hoezee’ met bepluimde steken en glanzende hoeden zwaaiden, beleefden wij in een roes, zij het geen aangename. Achter de rijen vaderlandslievende burgers, wuivend met palmtakken, hadden wij het luizig volk uit de krottenbuurten zien staan, vuile vrouwen en snotterige kinderen, zwijgend, stompzinnig van armoede en even vijandig als de dagloners en lompenvrouwen in Brabant. Ik keek mijn kameraad van terzijde aan en zag dat hij dezelfde schaamte voelde. Voor die ellendigen hadden we moeten vechten, niet voor de eer, en zelfs daarvoor hadden wij niet gevochten.

Tijdens de galmende toespraak van een der heren stonden wij strak in rotten opgesteld, tot ik Willem zag wankelen. Hij schudde zijn hoofd, zei, duidelijk verstaanbaar: ‘Er is meer dan dit,’ legde zijn wapen voor zich op de grond en verliet het gelid. Ik volgde hem, zoals altijd. Wij werden bestraft, want wij stonden nog onder de krijgstucht, en in het cachot heeft hij me verteld over zijn visioen.

Een visioen, dat was het. Al eerder had Willem mij zijn ideeën uiteengezet over een maatschappij van broeders, saamhorig werkend voor het gezamenlijk heil, afkerig van geestdrijverij en niet verdeeld in godsdienstige of politieke facties. ‘Wij allen vormen de wereld,’ zei hij. Ik zag dat als een mooi, vredelievend ideaal, al had ik bedenkingen bij zijn overtuiging dat er een wijze voorzienigheid bestaat, onder welker bestier het mensdom meer en meer tot menselijkheid nadert – dat geloof had ik afgezworen, zij het in stilte. Maar desondanks kon ik het onderstrepen, te meer daar elke praktische onderbouwing voorlopig ontbrak.

Wat hij toen, in dat bedompte hol, met schitterogen en gonzende stem schilderde, kreeg ondanks zijn vervoering een gewaagde concrete omlijning. Het koninkrijk viel uiteen, nieuwe verhoudingen waren aanstaande en de verbrokkeling was overal zichtbaar. Als in een hondenkooi vochten de stamverwanten om stukken land, als lappen vlees uit elkanders lijf gescheurd, niet beseffend dat de grootmachten om ons heen de verdeling van de buit bepaalden. Door niet meer dan een pennenstreek aan een conferentietafel zouden steden door harteloze grenzen van hun achterland worden gescheiden, dorpen zouden verschuiven, en argeloze, onwetende mensen die al eeuwen hun akkers, weiden en levens met elkaar deelden zouden hun buren als vreemdelingen, ja, vijanden gaan zien. In de achterlijke grensgebieden van Brabant en Limburg zou het gebeuren, en ergens in die verwaarloosde, deels braakliggende landen moest het mogelijk zijn om in de algehele verwarring een klein gebied te verwerven en daar het prinsdom van vrede en gerechtigheid te stichten dat mijn goedwillende vriend voor ogen stond. Harmonie. Eendracht. Broeders die met broeders deelden. Vaak verwees hij naar de onderneming van generaal Van den Bosch, die in de woeste veengebieden van Drenthe zijn kolonies had gesticht, waar welwillende paupers door gezonde arbeid in de natuur tot verantwoordelijke burgers werden omgevormd, en Willem maakte plannen om de gestichten te bezoeken, als voorbereiding op zijn eigen broederrijk.

Ik twijfelde – natuurlijk twijfelde ik. Maar ik sprak mijn twijfels niet uit en volgde gefascineerd de ontwikkeling van zijn gedachtegang, want diep in mezelf was er een vertrouwen, mogelijk voortgekomen uit mijn eigen wanhoop, dat als deze wereld al zou kunnen veranderen, ik haar lot alleen maar in Willems handen kon leggen.

Wij werden niet al te eervol afgedankt als gelegenheidssoldaten en keerden terug naar de routine van colleges, studie en de kameraadschappelijke omgang van jongelieden, maar het studentenleven had zijn onbezorgde bekoring verloren, voor Willem zowel als voor mij. Hij leed aan een nevrotische onrust, die hem zijn studiemakkers deed mijden en op lange, eenzame wandelingen in de omgeving voerde; ikzelf verviel in een lethargie, gevoed door het lezen van gevoelvolle verzen, meest van Hoogduitse makelij, en bewoonde een waanwereld vol bevallige schijngestalten, die mij van mijn studie afhield, maar mij niet geheel onaangenaam was.

Uiteindelijk rondden wij toch onze studies af, en ik vertrok naar mijn familie in Groningen, voor een korte tijd, zo meende ik. Willem werd beroepen in een kleine gemeente in Friesland, en wij hadden alleen schriftelijk contact, al moet ik zeggen dat mijn bijdrage aan de correspondentie beperkt en banaal was. De politiek stond mij inmiddels tegen, het gekonkel van facties en het geschuif met pretendenten voor de kersverse Belgische troon vervulden me met walging, zeker toen ik las dat onze tegenstander generaal Daine zich inmiddels in het kamp der Orangisten bevond en onze Erfprins steunde.

Ik schreef over dagelijkse beslommeringen en nooit over wat mij werkelijk bezighield: mijn groeiend besef van de absurditeit van de wereld die mij omringde, waar elk teken van wijs bestuur en doelgerichtheid van een hogere macht allengs vervaagde, en evenmin over de onzekerheden die mij kwelden omtrent de weg die ik zou moeten volgen. Ik kon het niet – zijn zekerheden deden mijn pen verstarren. Ik koesterde mij in de warmte van mijn gerieflijk ouderlijk huis, en vergat mijzelf urenlang in de huisbibliotheek, met mijn vaders uitgelezen prentencollectie. Vanaf mijn vroege jeugd had hij mij die beeldenwereld binnengevoerd, die van de machtige watervallen der Niagara, de rijkdom van de Indische paleizen der maharadja’s, tempels en piramiden, en ook die van de sagen en legenden vol reuzen, dwergen, elfen en trollen, onkwetsbare helden en kwijnende, wonderschone maagden in passende, middeleeuwse decors. Nu, op de grens van een praktisch leven, leken die beelden hechter met mijzelf verweven dan ooit.

In de muziekkamer luisterde ik naar mijn moeders fortepianospel. Ze had een lieflijk toucher, en ik liet mij willoos aangedaan worden bij haar tinkelende romancen, ik keek naar haar mooie lippen, trillend in het kaarslicht en verlangde niets meer te verlangen. Soms verpoosden wij ons met wandelingen in het Sterrebos, en wij voerden gefluisterde gesprekken vol weldadige stilten in het prieel in onze kleine, omsloten stadstuin, ik las haar verzen voor van mijn geliefde dichters, en niet zelden keken wij elkaar lang en woordeloos aan, waarbij haar grote donkere ogen blonken als zieldiepe meren.

Intussen werden Willems brieven alleen maar langer, zijn handschrift werd groot en trots en overwoekerd door grafische extase: uitroeptekens, onderstrepingen, kapitalen. Drie jaren lang was het idee hem blijven beheersen, het groeide uit, van een ideeënrijk van beloften tot een concreet gebied, een aards land met grenzen, een landschap van heuvels en bossen en stromen, en bewoond door levende mensen.

Op een dag in de meidagen van 1835 stond hij op de stoep van het huis van mijn familie. Zijn gestalte schokte me: waar ik verwacht had dat hij, zoals zo veel idealisten, vermagerd en onthecht zou zijn, was de kloeke jongeman opgezwollen tot een machtige vleesklomp en zijn knappe, donkere gezicht was een vette volle maan, omringd door de halo van een patriarchenbaard. Hij was pas vijfentwintig. Maar zijn dikke, zwarte krullen had hij nog en zijn donkere ogen herkende ik ontroerd. Ik barstte spontaan in snikken uit, hij omhelsde mij en klopte mij met zijn zware handen sussend op de rug, alsof ik een kind was dat getroost moest worden, en dat was ik.

Hij verspilde geen tijd met vragen naar mijn welbevinden en verklaarde zonder verdere uitleg dat hij het predikambt had opgegeven – de flegmatieke Friese boeren waren wars van bezieling, wensten in hun kerk te kunnen dommelen bij de dreun van vertrouwde woorden en gonzende psalmen, en hem was al te verstaan gegeven zich te matigen: hij was te flamboyant, te bezwerend, te priesterlijk zeiden sommigen. En hij maakte de mensen bang. ‘Ze hebben gelijk,’ zei hij. ‘Ik zoek priesterschap.’

We zaten in de salon. Hij bukte zich, opende zijn reistas en haalde er een kaart van het gehavend koninkrijk uit, spreidde die uit op de tafel en priemde een gezaghebbende vinger op een plek in de omstreden grensgebieden. ‘Hier.’

Ik begreep dat mijn leven zou veranderen. Dat ik de kalme academische loopbaan die ik mij gedacht had – maar die door mijn moedeloosheid steeds vormlozer leek – voorlopig zou moeten opschorten. En hoewel wat onherroepelijk te gebeuren stond mijn onzekerheid bepaald niet verminderde, wist ik dat ik hem zou volgen, en dat ik veilig zou zijn in zijn zekerheid.

Driftig en met grote gebaren vertelde hij over de voorbereidingen die nog te treffen waren. Hij had zijn schepen achter zich verbrand, zijn bezittingen te gelde gemaakt om het stuk land daar in het zuiden te kunnen kopen, en hij bereidde zich voor op hard werk en ontberingen. Terloops vermeldde hij dat hij het aandeel in zijn vaders erfenis achter de hand hield.

Zijn bezoek aan de gestichten te Veenhuizen was hem bitter tegengevallen; de oorspronkelijke Weldadigheidsgedachte van Frederiksoord bleek verworden te zijn tot dwang, die niet bij machte was de drankzucht, onzindelijkheid en liederlijkheid van de paupers en landlopers te beteugelen. Die teleurstelling had hem gesterkt in de overtuiging dat alleen vrije mensen in staat waren hun leven in eigen hand te nemen. ‘Niet zoals daar,’ zei hij, ‘niet zo.’

‘Waarom niet Amerika?’ vroeg ik voorzichtig. Velen volgden in die dagen geestelijke voormannen naar het land van beloften overzee, waarvan de uitgestrekte leegte zoveel meer kansen op een nieuwe gemeenschap bood.

Hij schudde zijn hoofd. ‘Dat land zal ons opslokken. Het kent geen grenzen, en de vrijheid lijkt er even grenzeloos, maar uiteindelijk zullen de wetten daar vanuit het oosten oprukken en de vrijheid aan banden leggen. Ons land zal zijn eigen grenzen hebben. En wij zullen ze bewaken.’

‘Ons land’, had hij gezegd, in grote ernst, ja zelfs met grimmigheid. Ik vroeg me af of hij ons beiden bedoelde.

‘Anderen zullen volgen,’ zei hij beslist. Hij gebruikte het woord beschavingsopdracht. ‘Waar ooit Hollanders zich vestigden, daar is de mensheid in beschaving en verlichting gevorderd.’

Op datzelfde moment kreeg ik, toch bepaald geen ziener, een beangstigend visioen. Een land van melk en honing, geregeerd door een Gedachte waar niemand om gevraagd had. Ik keek naar de plek op de kaart, ergens ten zuidoosten van Maastricht, waar zijn krachtige wijsvinger een kleine vochtplek had achtergelaten. ‘Maar wie wonen daar?’

Hij haalde zijn schouders op. ‘Een paar simpele boeren,’ zei hij achteloos. Toen verhief hij zijn stem. ‘Wij zullen hun de ogen openen. En het volk zal zich vermeerderen. Als zandkorrels aan het strand.’

Ik betwijfelde of zandkorrels in staat zijn zichzelf te vermeerderen, maar zijn aartsvaderlijk taalgebruik sloeg me met stomheid. Er doemde een beeld op van vier jaar daarvoor: een krijsende boerenvrouw in lorren, kruipend over haar vuile erf, die mijn knieën omklemde en zich liet voort slepen door de modder, toen ik haar twee magere kippen wegdroeg om te slachten. Want ik was een krijgsman en ik had honger.

‘Hoe wil je ons daar beschermen?’ Ik zei ook al ‘ons’.

De Gedachte zal ons beschermen. Het Woord maakt ons onkwetsbaar.’

God noemde hij niet en hij sprak niet van macht en kracht. Hij had voorgoed de wapens neergelegd.

Ik heb toen gemeend dat hij zijn tijd vooruit was, al had ik zijn ideeën nauwelijks kunnen benoemen. Hij keerde zich tegen staatsgezag en wapengeweld, en zou een anarchist geweest zijn als dat begrip toen al gebruikelijk was: geen wapen dan het bewogen woord, dat uit zijn mond donderde en overdonderde. Zijn ernst zag ik aan voor kinderspel, maar alleen omdat ik zelf een kind was.

(Nu, zoveel later, zie ik in dat hij niet alleen zijn tijd, maar ook zichzelf voorbijstreefde.

Vorbei sind die Kinderspiele,

Und alles rollt vorbei–

Das Geld und die Welt und die Zeiten

Und Glauben und Lieb und Treu.)

Het duurde nog ruim een maand voor wij gereed waren voor de onderneming. Er moesten zaken aangeschaft worden waarvan ik geen idee had (maar Willem wel): voorraden, materialen en gereedschappen die naar hij mij verzekerde onontbeerlijk waren bij het stichten van een kolonie, al gebruikte hij dat woord niet. Soms sprak hij over ‘de republiek’, maar het idee van een staatsvorm, welke dan ook, strookte niet met zijn hoge idealen. ‘Het rijk’, zo noemde hij het bij voorkeur. Ik had bedenkingen daartegen, en betwijfelde of hij ervaring had met het grondvesten van een rijk, maar ik vroeg hem er niet naar. Ikzelf had nooit wat dan ook gesticht noch gegrondvest, en ik voegde me maar naar zijn soms vreemdsoortige beslissingen. Lijfgoed en vaatwerk kon ik billijken, net als spaden, houwelen en landbouwtuig. Mijn voorstel om een kleine huisapotheek mee te voeren vond Willems bijval, al bleek hij zich te beperken tot een vrij aanzienlijke voorraad laudanum, een panacee, naar zijn kraaiend verkondigde mening. Onze beschavingstaak was zeker ook gediend met nuttige en fraaie boeken, plaatwerken, kaartenboeken en schone letteren (waaronder de grote Helmers, Bilderdijk en Da Costa overigens ontbraken), en wetenschappelijke werken behelzende geografie, geologie en zelfs enige historische studiën. Dat hij geen theologische geschriften koos, verbaasde mij al evenmin. Wel was ik er, onopgemerkt, getuige van dat Willem een kleine zwarte bijbel in zijn enorme zwartlederen reisvalies stopte.

Op mijn aanraden schafte hij koopmansboeken aan, zodat wij met een degelijke boekhouding rekenschap konden geven van de resultaten van onze inspanningen. Daarnaast had hij een klein wetenschappelijk instrumentarium verzameld: meet- en weegapparatuur, een globe – die hij met grote zorg uitzocht – en marmeren bustes van diverse grootheden uit de Oudheid die ons bepaald zouden inspireren. Hij investeerde een aanzienlijk bedrag in een Leidse fles, een handzaam model stoommachine en een hels gewrocht dat op een monster uit de diepzee geleek, maar een brandspuit met zuigpomp bleek te zijn, waarzonder het inrichten van een nette nederzetting uitgesloten moest worden geacht.

Geen van de vragen die op mijn lippen brandden stelde ik. Achteraf kan ik de reden niet verklaren, maar ik had mijn lot volledig verbonden met dat van een vriend die zoveel sneller, scherper, eloquenter en vuriger was dan ik, en wel zodanig dat ik mezelf een irrationeel vertrouwen oplegde dat alles goed zou komen als ik mijn ogen maar sloot en volgde, als een gelovige, of een schaap dat ter slachtbank wordt geleid. Zo aanvaardde ik zonder enige tegenwerping zijn voorwaarde – nee, eis – dat wij alle banden met onze oude wereld zouden verbreken. Met familie noch vrienden zouden wij contact onderhouden. De breuk met het verleden was voor hem zo absoluut, dat hij als vanzelfsprekend aannam dat hetzelfde gold voor mij, en anderen die zouden volgen, zoals hij al zijn sentimenten algemeen geldend achtte. Het leek mij toen juist en onontkoombaar en ik negeerde de pijnsteek die ik voelde – al verzweeg ik het tegenover mijn moeder. (Bitter, bitter heb ik dat betreurd, en nog. Maar al meen ik inmiddels vrij te zijn van Willems wetten, nu zijn er andere, knellender ketenen die mij verhoeden de weg terug in te slaan.)

Die fraaie junimaand was vervuld van hoop. Voor het verwarde vaderland konden wij geen belangstelling meer opbrengen: de koppige koning, de intriges van Thorbecke en Groen, de afgunst op de nijvere Belgen, die een ware Grondwet aannamen en bovendien een ijzeren spoorweg hadden aangelegd: futiliteiten.

Wij hadden hogere zaken aan ons hoofd. Er moesten brieven geschreven worden, brochures, artikelen moesten in de leidende couranten verschijnen. In zijn agitatie was Willem niet in staat zich rustig aan de schrijftafel te zetten, en daarom delegeerde hij die taak aan mij. Ik had enige ervaring met het schrijven van albumbladen, almanakbeschouwingen en milde paskwillen, en ik was blij een bijdrage te kunnen leveren. Hij prees mijn vlotte hand, noemde mij een bezield dichter en stelde me terloops aan als zijn secretaris. Dat ik voor mijn traktaten vooral gebruikmaakte van de woeste teksten uit zijn brieven – zij het enigszins getemperd en grammaticaal gecorrigeerd – moet hem ontgaan zijn.

Willem noch ik waren doorkneed in staatshuishoudelijke zaken, en als ik over de praktische inrichting van onze gemeenschap begon, werd hij onrustig en gejaagd. Moest de grondslag gemeenschappelijkheid zijn, als in de vroege christengemeenschappen, was een verplichte gelijkheid wel te rijmen met de beloofde vrijheid, en ontstond de broederschap als bij toverslag uit de chemische reactie van beide?

‘Werk dat uit,’ zei Willem.

Bezorgd vroeg ik me af wie dat allemaal moest betalen. Zouden de inwoners behalve brood en ideeën nog andere zaken moeten delen om vrijheid met gelijkheid te kunnen verzoenen?

‘De liefde,’ zei Willem.

Ik wist niet of ik hem goed begrepen had en vroeg hem om toelichting. Hij wuifde het weg. ‘Alles zal zich voegen naar wat voorbestemd is,’ zei hij, en hij draafde alweer weg, met wapperende hemdsmouwen. Hij droeg Schillerhemden in die dagen.

Hijzelf organiseerde bijeenkomsten in sociëteiten en gezelschapsruimten om zijn ideeën uiteen te zetten, in de hoop anderen over te halen ons te volgen. Bij de leesgezelschappen der burgerij vond hij een gewillig, zij het kritisch gehoor, maar zeker onder de studenten van de Groningse Rijkshogeschool was het enthousiasme groot – er werd vurig hoezee geroepen en de petten vlogen de lucht in. Een enkeling haalde de heer Saint-Simon aan, en een verhitte jongeman in een werkmanskiel riep schor: ‘Collectief eigendom!’ Maar Willem ging op geen enkele politiek gekleurde opmerking in – mede omdat er grimmig besnorde politiefunctionarissen achter in de zaal stonden -, en hij benadrukte bewogen, ja soms met tranen in zijn ogen, de broederschap, zonder het begrip staatkundig te onderbouwen. Ikzelf sprak niet, maar stond terzijde, reikte hem soms een glas water aan en liet mij bedwelmen door zijn woorden.

Helaas, toen het op aanmelding voor zijn idealistische onderneming kwam, waren er slechts enkelen die zich presenteerden: dromerige, onhandige jongemannen van wie weinig ferme daadkracht te verwachten leek. Kort daarop liet de een na de ander het afweten, hooguit met vage beloften om zich later bij ons te voegen. Op mijn brochure Naar De Ware Broederschap kwam geen enkele reactie, en slechts de Groninger Courant plaatste mijn ingezonden artikel, vergezeld van een redactioneel commentaar dat gewaagde van ‘warrige nieuwlichterij’ en ‘heethoofdige jongelieden’. Het leek Willem niet te deren. ‘Slechts een klein kuddeke volstaat,’ zei hij evangelisch.

Uiteindelijk bleek alleen de koetsier van mijn ouders, een eenvoudig, braaf man van een jaar of tien ouder dan wij, blijvend aangeraakt door de belofte van een waarlijk egalitaire broedergemeente. Hij was vele jaren geleden als weeskind in ons gezin opgenomen, en ik was met hem opgegroeid. Wij besloten deze weinig geletterde Ubbo aan te nemen als voetknecht. Bij dat bericht zonk hij op de knieën en kuste Willem de handen. ‘Dank u, meester.’

Willem trok hem op zijn voeten. ‘Sta op, vriend,’ zei hij, ‘en “mijnheer” volstaat.’

Willem had in deze tijd een gastvrij onthaal gevonden in ons familiehuis – pas later hoorde ik dat een brouille met zijn vader hem weerhield naar zijn geboortestad Amsterdam terug te keren. Mijn ouders zagen al die voorbereidingen met gemengde gevoelens aan. Mijn vader was een vrijzinnig man, redelijk welgesteld, gematigd in alles, ook in zijn overtuigingen. Hij was arts en hield zich nooit bezig met politieke of maatschappelijke scherpslijperij, wijs en behoedzaam geworden door zijn studie, zijn omgang met de lijdende mens en door ervaringen uit zijn verleden en dat van zijn voorouders. Vooral mijn lieve, zachtmoedige moeder was onder de indruk van Willems panache, al kon – of wilde – ze zich geen beeld vormen van zijn radicale ideeën.

Mijn voornemen om met Willem te vertrekken stuitte op geen bezwaren, in tegendeel: ik meende opluchting te bespeuren in de gulle wijze waarop mijn vader zijn goedkeuring uitsprak – er staat mij bij dat dit me op dat moment licht teleurstelde, al zou ik bij een weigering mijn plannen zeker verdedigd hebben, daarvan was ik althans toen overtuigd. De waarheid was dat mijn ouders al evenzeer wanhoopten aan mijn vooruitzichten als ikzelf. Mijn vader, die zich nooit kwaad maakte, had al eens een vage toespeling gemaakt op de mogelijkheid mij naar de koloniën te verschepen, hoewel daar voor een indolent historicus het fortuin zeker niet zou liggen te wachten. Hoe het zij: uitstel van mijn toekomst was hun niet onwelgevallig, overtuigd als zij waren dat het een dolle bevlieging van korte duur zou zijn, die mij mogelijk als een wijzer en doelgerichter man zou terugvoeren in de schoot der familie en de gemeenschap der verstandige lieden – en in mijn hart meende ook ikzelf dat het om een vermakelijk tussenspel zou gaan.

Ondanks mijn zwakke protesten voorzag mijn vader mij van een ruime geldelijke toelage – mijn moeder, die een eigen vermogen had, schoof mij later ook nog een aanzienlijk bedrag toe, op voorwaarde dat ik erover zou zwijgen. Ik kon toen nog niet weten dat de economie van onze kolonie grotendeels van die gelden afhankelijk zou zijn. (Dit is zesendertig jaar geleden. Het spel bleek geen tussenspel, vermakelijk is het evenmin. En de bodem van de buidel is in zicht. Ik moet hier niet bij verwijlen. Courage.)

Wij waren onafscheidelijk, Willem en ik, en de omstandigheid dat ik geen greep had op zijn plannen deed daar niets aan af. Ik was omgeven door zijn straling, en hij merkte mijn zwijgzaamheid vermoedelijk niet eens op. Zijn achtergrond was een andere dan die van mij: hij stamde uit een energiek en luidruchtig geslacht van kooplieden en ondernemers, gewend dat de rijkdommen van de wereld hun rechtens toekwamen, en alles wat hij deed, voelde en dacht, had voor hem eenzelfde vanzelfsprekendheid als voor zijn vader en ooms – zijn moeder was jong gestorven en hij bewaarde weinig herinneringen aan haar. Na het vertrek der Fransen had de familie fortuin gemaakt in de kanalenaanleg, en zijn vader, begunstigd door de Koning, was een vurig Orangist geworden, tot verdriet van diens eigen vader, ooit een patriot, zij het in de loop der jaren allengs minder Fransgezind. Willem had mij verteld over die oude Frederik Taillefer, die hij alleen in zijn laatste jaren had meegemaakt. Hij koesterde een diep ontzag, ja een fascinatie voor die man, die in zijn jeugd zeereizen had gemaakt naar zwarte landen, en die zaken had gezien, zo ongelooflijk dat zijn zoons hem inmiddels kinds verklaarden.

In de openhartige dagen van onze Utrechtse studententijd had hij me ooit verteld hoe hij aan het sterfbed van zijn grootvader had gezeten, als enige achtergebleven in de nacht. De oude man had zich in zijn kussens opgericht en met koortsig schitterende ogen, maar volkomen helder en samenhangend, verteld over het verschrikkelijke Land van de Rede dat hij ooit bezocht had en maar ternauwernood had kunnen ontvluchten. Willem nam zijn grootvader serieus en vroeg waar dat land lag, maar de stervende had met gesloten ogen zijn hoofd geschud en gezegd: ‘Ga er niet heen, ga er niet heen.’ Hij stierf kort daarop. Willem was ontroostbaar, en met zijn gebruikelijke zelfverzekerdheid sprak hij, na enige kroezen stout in de sociëteit, zijn overtuiging uit dat de oude Frederik metaforisch gesproken had, en bij al zijn zakelijkheid en scepsis tegenover weekhartigheid een gevoelig hart bezat. ‘En ook ik,’ zei hij, ‘voel me vaak een vreemdeling in het land van de kille rede.’

Willems huiselijke omstandigheden waren weinig harmonieus. Zijn vader was een tiranniek man, en de besliste keuze van zijn zoon voor het predikambt was hem onwelgevallig geweest. In koppigheid deed de jonge Taillefer echter niet onder voor de oude. Eens heb ik hen beiden meegemaakt tijdens een twistgesprek; beklemd wist ik geen woord uit te brengen toen ik die twee krachtige koppen licht gebogen tegenover elkaar zag, grommend als twee getergde stieren, het dikke, donkere krulhaar bijna met elkaar vervlochten.

Was de theologie de nuchtere handelsman al een gruwel, de weinig solide plannen die Willem inmiddels had ontwikkeld waren voor hem louter hersenschimmen, en het kwam tot hevige onmin. Gesteund door zijn beide broers ontzegde zijn vader hem het huis ‘tot hij bij zinnen zou zijn gekomen’, en Willem sloot, naar hij mij verzekerde, opgelucht en met een luide klap de deur van het voorouderlijk grachtenhuis achter zich. ‘Ik heb gebroken met mijn geslacht,’ zei hij, somber en fier. Hij keek mij indringend aan. ‘Het is beter als jij dat ook doet.’

Ik protesteerde. De verhouding met mijn ouders – broers en zusters heb ik evenmin als hij – was innig en liefdevol, en een breuk zou zowel hun als mijzelf veel verdriet doen.

‘Wij stichten een nieuw geslacht.’

‘Vanzelfsprekend,’ zei ik. ‘Een nieuwe mensheid.’

‘Wij begrijpen elkaar,’ zei Willem. Ik vroeg het me af. Maar ik kon het niet opbrengen mijn ouders op een definitieve breuk voor te bereiden, en liever zweeg ik over de zaak.

Ook de kwestie van zijn erfdeel bleef tussen ons verder onbesproken, net zoals ik mijn gunstige financiële toestand niet ter tafel bracht. Geld, zo meende hij, was een banaliteit.

Bij al deze zwarigheden bleef Willem even voortvarend bezig met de voorbereidingen. De voorraden werden vooruit gezonden naar Maastricht, en de dag van vertrek naderde. Ondanks de welgemeende woorden van vrienden en buren had ook ik mij niet laten afschrikken door waarschuwingen of zorgen voor de toekomst. Ik wist mijzelf ervan te overtuigen dat ik voor vrijheid en ongebondenheid koos, en toen ik op die laatste broeierige julidag in de spiegel op mijn kamer keek, zag ik in mijn wankele gestalte de Wandersmann zoals ik mij die voorstelde: trots, dichterlijk en lichtelijk tragisch.

Eine große Landstraß ist unsre Erd,

Wir Menschen sind Passagiere.

Heines Buch der Lieder had ik niet in de bibliotheekkisten in de overhuifde wagen gepakt, maar droeg ik in mijn kleine reistas, samen met mijn schetsboek, tekenstiften en pennen.

Mijn moeder was in tranen en ook mijn vader had het te kwaad toen wij in de karos stapten, Willem, Ubbo en ik. De zon brandde op het dak, het was benauwd, maar wegens de vele hinderlijke insecten konden de ramen niet open. Ubbo had zijn vuursteengeweer meegenomen. Willem bekeek het wapen en keurde het goed, al hoedde hij zich ervoor het aan te raken.

Ik keek door het kleine venster in de achterwand van de koets. Mijn vader was het huis alweer binnengegaan, maar mijn moeder stond nog roerloos op de hoge stoep, alsof ze daar zou blijven wachten.

‘Zie niet om,’ zei Willem.

Het was de zomer van 1835.

Maart 1871

Er is een wereld daarbuiten, en die rukt op. De overgebleven bewoners van het dal hebben in het najaar kanonnen horen bulderen bij zuidenwind, zoals altijd trokken de Fransen op tegen de Duitsers of de Duitsers tegen de Fransen, heel het woelen van legers met paarden en moordmachines trok weer bezwerende kringen rondom het dal, als een processie om de kerk, vaandels en standaarden geheven als kruisen en monstransen, het is nooit anders geweest, en de mensen van het land leven met de dreiging, die als een wolk boven het dal hangt. In alle eeuwen verschenen er vreemde heersers in de dorpen die weer nieuwe wetten stelden en belastingen hieven of bruutweg de oogsten plunderden, ze kwamen en gingen als de seizoenen, en als de storm was gaan liggen pakten de boeren in het voorjaar de hak en de schop weer op en zaaiden opnieuw. God spaart de zachtmoedigen. Maar het is de vraag hoelang de wereld hen nog zal sparen. De wereld dringt zich op en omspant hen als een spinnenweb, over ijzeren wegen gieren ijzeren wielen van stoomwagens, door een netwerk van loden buizen stroomt gas dat met wit licht kan branden, zodat niemand zich nog in schaduwen kan verbergen, koperen kabels cirkelen rondom het dal en geven over vele mijlen in elektrische klopsignalen boodschappen door, die op het moment van verzenden al bezorgd worden, dit oog van de orkaan zal niet lang meer een schuilplaats zijn tegen de kolk die alles meezuigt. Zullen ze niet worden verjaagd als dassen uit hun burchten? Maar er gebeurt niets, niets.

Nu is het stilgevallen. Al weken zwijgen de kanonnen. De groten van Europa overleggen beschaafd, met een glimlach op hun nog nabloedende koppen, en sluiten een vrede in ieders belang, behalve dat van de boeren en burgers die nooit oorlog wilden en met wie weer geschoven zal worden als met wisselgeld.

Mathieu rijdt zijn ronde. Stroomopwaarts langs de Ebe het Bovenbos in, langs de oude Annakapel, dan met een bocht naar het zuiden, langs de Trichterhoeve, zijn voorvaderlijk erf waar hij al zo lang niet meer komt; hij volgt het plateau boven de mergelgroeven, zo ver mogelijk uit de buurt van de toren, oostwaarts steekt hij de Ebe over – de Saalkapel en de Denijshof liggen in de diepte – en trekt dan noordelijk langs de grens, passeert de plek bij Steeg waar Maleine gevonden is en bereikt weer de Ebe, die hij stroomafwaarts volgt tot de molen aan het moeras. Na al die jaren is het nog steeds iedere keer de vraag hoelang de inspectietocht zal uitvallen; er zijn dagen waarop hij te paard binnen een paar uur de tocht heeft gemaakt en zich niet eens verbaast dat hij toch alles gecontroleerd heeft, de schuttingen en hekken, de greppels en de afzettingen van gevlochten draad en gepunte staken, en bij alle drie de lage, met klimop begroeide wachtposten is langs geweest, waar niemand is om verslag uit te brengen, en de bijzonderheden heeft genoteerd. Bijzonderheden behelzen gewoonlijk niet veel meer dan een schaap dat in een greppel gevallen is, het akelig gehuil van een van de verstrooide oude wolven die rondzwerven, en soms onaangenaam rumoer van over de grens: amechtig ploffende locomotieven ver in het zuiden en andere mechanische hinder. Soms is er weer een nieuw gat gevallen in de ondergrond; hij omcirkelt het voorzichtig en waagt er geen blik in. In- en uitbraken maakt hij niet mee, al zijn het dagen van onrust en is waakzaamheid geboden, maar liever herstelt hij de kapotte hekken zonder er melding van te maken. Hij blijft uitkijken naar rondhangende Bokkenrijders, al zijn die al in jaren niet meer gezien.

Wat valt er te vrezen? De grenzen zouden hem gerust moeten stellen, net als de vuurstenen Toren Eben boven de boomtoppen uit, steeds aan zijn linkerhand, de vier ontzaglijke dieren op de hoeken van het dak waken, naarmate zijn rondgang vordert telkens een ander dier. Al in tijden heeft Charles’ blikkerige oproep van de toren niet meer geklonken – ‘Komt! Komt!’ – en ze zijn braaf en ongevaarlijk; stier, sfinx, leeuw en adelaar lijken getemd. Op zulke dagen is het een overzichtelijke wereld waarin hij leeft, een compact dal, een zachte delling gelegen tussen groenbeboste golfranden, als een knikkerkuiltje in het gras, een sierschotel van fluweel. Zon in zijn gezicht of regen op zijn kop – het maakt niet uit, hij is veilig en thuis, het land is zijn huiskamer.

Dan weer is zijn tocht langs de grenzen een zware rondreis die dagen duurt, zo veel dat hij de tel kwijtraakt. Hij overnacht in een schuilhut of een ondiepe mergelgrot en vertrekt de volgende dag weer op zijn cirkelgang. Mathieu Snoeck is vijftig jaar, hij is al meer dan dertig jaar ronderijder en hij weet dat het zijn leven is, dat hij zich in een vlaag van jeugdige geestdrift gemeld heeft op de Ebermolen en bewust afstand heeft genomen van zijn familie, boeren van de Trichterhoeve, een van de twee stille, vrome boerenhoven. Die afstand was er tenslotte al zo lang: zijn moeder was in het kraambed gestorven en met die schuld was hij opgegroeid tussen zwijgende verwanten die elke uiting van vrolijkheid of speelsheid beantwoordden met een blik waarin hij verwijt las. De mergelwanden van de hoeve benauwden hem. Misschien was het toen overmoed, maar het was een keuze. Voor het nieuwe, voor de vooruitgang – hij zou het niet meer weten, alles wat toen nieuw was is nu oud en vastgelegd, hij heeft er vrede mee en er is hoe dan ook geen weg terug.

De toren dreigt boven de bomen op het plateau. Mathieu mijdt het bouwwerk, maar soms kijkt hij even naar de kleine vensters bovenin, waar Charles zich heeft teruggetrokken. Eens zijn speelkameraad.

Charles is niet meer bereikbaar in zijn toren. De dingen zijn zoals ze zijn. Simon ergert het. Ook hij staart soms naar die torenkamer en voelt wrok, maar vooral pijn. Meer dan Willem is Simon een vader voor Charles geweest – al beeldt hij zich dat misschien in, de diepe, natuurlijke verbondenheid die zij hadden toen Charles een jongen was: nieuwsgierig, begerig om te leren en te begrijpen. Die jongen keek op tegen Willem – wie niet, ook voor Simon was Willem naast een vriend ook altijd een voorbeeld, een ijkpunt, ja, een meester geweest, maar Charles en Simon hadden een vrijere band – alsof ze gelijken waren, en Simon kon toen niet inzien dat ze dat niet konden zijn. Kritische zin wilde hij de jongen bijbrengen op een leeftijd die geen kritiek verdraagt, nuances aanbrengen in een leven dat alleen in het absolute hier en nu bestaat. De jongen noemde hem Simon en tutoyeerde hem, terwijl hij Willem nu nog altijd met mijnheer aanspreekt. Simon en hij zwierven door bossen en langs de hoge oevers van de Ebe, en terwijl Simon praatte over goed en kwaad en de noden en angsten van mensen, wilde Charles schreeuwen en stoeien, en Simon gaf zich gewonnen.

‘Wij weten niet wat waarheid is,’ zei hij zo ongedwongen mogelijk.

‘Ikke wel,’ riep Charles en hobbelde de struiken in. ‘Ikke wel, pak me dan.’ En Simon holde achter hem aan.

Ze volgden de dieren, slopen door de mergelgrotten als hun schimmige bewoners zich niet vertoonden, en Simon vertelde hoe dat allemaal was geschapen of ontstaan en hoe weinig we weten van de wereld, en dwars door die wijsheden heen verzon Charles sprookjesverhalen over de wezens die zijn eigen ronde wereld bevolkten en Simon liet zich meeslepen. Waren het maar allemaal sprookjes gebleven, kinderverhalen om je mee te vermaken.

Alles en iedereen is veranderd, ook Charles. Hij leeft niet meer in dat speelse land dat Simon tot zijn eigen verrassing kon betreden, dat spontaan ontstaan was uit bloedwarme kinderlijke geestdrift. Hij had zich er laten binnensleuren en het was van hen beiden – tot het dat niet meer was. Charles is uit die jongen gegroeid, hij is een ernstig man, spelen kan hij niet meer, en soms vraagt Simon zich af of het ooit spel geweest is. Zijn land is nu een loodzwaar fundament onder de wereld, een laag van silex, doorlopend tot de kern en het begin der tijden, vol ingekapselde gruwelmonsters en verheven wezens. Simon is daaruit verdreven.

Hij legt zijn pen neer. Van schrijven komt niets meer. Hij slaat zijn mantel om en begint aan zijn wandeltocht. De toren wenkt. Uit de grotten in de mergelwand stijgt een klagende melodie op. De grotmannen sterven, de een na de ander.

Het sterven van Gérard was voor Lieven Desmet zeker niet onverwacht gekomen, de wijze waarop evenmin. Al wekenlang verscheen hij nog maar onregelmatig op de zangavonden in de grote caverne, en als hij al opdook, maakte hij een teruggetrokken indruk en zong alleen voor de vorm mee, met een dunne, schurende stem. Zijn krachtige bariton werd gemist in het uitgedunde koor, maar niemand durfde hem erop aan te spreken, zo treurig keek hij uit zijn troebele ogen, die ooit schitterden van een helderblauw vuur. Op de laatste avond dat hij aanwezig was, had hij gezwegen met opeengeknepen lippen, en toen de anderen bij het rokende vuur weer vergoelijkende verzinsels gingen zitten ophalen, was hij opgestaan, had iets gezegd als ‘Qui pourrait y croire encore?’ en was de grot uit gelopen, de gangen in, waar het schijnsel van de vlammen tegen de mergelwanden flakkerde. Hij was ziek en leed aan zwaarmoedigheid, zoveel was zeker. ‘Laat hem in vrede sterven,’ werd er gefluisterd, want hij was reddeloos, zoals iedereen: uitgeteerd, oud en rochelend.

Vanmorgen is hij gevonden, ellendig en lelijk. Zwijgend droegen Lieven en Severijn het plankharde, bijna gewichtloze lijk naar de mergelgroeven. Geen van de anderen had er woorden bij gevonden. Een knik, een schouderophalen. Zij, de deserteurs, vreemdelingen in dit land – in ieder land –, weten nog beter dan de inboorlingen dat het verloren gaat, dat de bodem onder hen wegzakt als het fundament onder hun bestaan. De paar dwazen die nog in de Ebermolen leven hebben misschien geen idee, maar ze zullen het merken. Ook zij zijn vreemdelingen, indringers zoals hij zelf, en indringers dulden geen nieuwe indringers en hen die met hen heulen. Ook zij zullen verdwijnen, en als er nog iets is waaraan Lieven zich vastklampt dan is het de gedachte dat hij daaraan kan bijdragen.