Het absurde idee je nooit meer te zien

Rosa Montero

Het absurde idee
je nooit meer te zien

Vertaald uit het Spaans door Hendrik Hutter

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

De uitgever heeft ernaar gestreefd de rechten op de foto’s in dit boek te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen die desondanks menen zekere rechten te kunnen doen gelden, kunnen zich alsnog tot de uitgever wenden.

Oorspronkelijke titel La ridícula idea de no volver a verte.

Editorial Seix Barral, S.A., Barcelona

© 2013 Rosa Montero

© 2015 Nederlandse vertaling Hendrik Hutter /

Uitgeverij Wereldbibliotheek

Alle rechten voorbehouden

Foto blz. 40 (links) © Getty Images / Hulton Archives

Omslagontwerp Maartje Vermeer

Foto omslag © Getty Images / Hulton Archive

NUR 302

ISBN 978 90 284 4171 2

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2015, met

ISBN 978 90 284 2620 7

Voor al mijn dierbaren, met liefde.

Jullie weten wie je bent, al noem ik je niet.

Inhoud

De kunst van het veinzen van pijn

Het absurde idee je nooit meer te zien

Een heel verstandige jonge studente

Sombere oude vogels

Het huiselijk vuur van koorts en zweet

Lof der zonderlingen

Radioactiviteit en marmelade

De heks met de ketel

Steenkolen fijnknijpen met je blote handen

Een kwestie van vingertjes

Maar ik doe mijn best

Een intens aanmoedigende glimlach

Oude vleugels die langzaam vergaan

De laatste keer dat je een berg beklimt

Verborgen in het midden van de stilte

Het zingen van een meisje

Dankwoord

Index van hashtags

Bijlage: Dagboek van Marie Curie

De kunst van het veinzen van pijn

Omdat ik nooit kinderen heb gehad, zijn de belangrijkste gebeurtenissen in mijn leven sterfgevallen geweest, de dood van mensen die mij dierbaar waren. Vind je dat luguber, misschien zelfs morbide? Zo zie ik het niet, integendeel: het lijkt me juist heel logisch, natuurlijk en waar. Alleen bij geboortes en sterfgevallen kom je buiten de tijd te staan. De aarde stopt met draaien, en alle onbenulligheden waarmee we gewoonlijk onze uren verspillen, vallen als glittertjes op de grond. Wanneer er een kind wordt geboren of wanneer iemand sterft, splijt het heden open en vang je een glimp op van een kloof in de werkelijkheid, van iets monumentaals, iets heftigs en onverstoorbaars. Nooit voel je je zo echt als aan de rand van die biologische grenzen, want je beseft dat je iets heel groots meemaakt. Jaren geleden vertelde de journalist Iñaki Gabilondo mij tijdens een interview dat hij veel verdriet had gehad om de dood van zijn eerste vrouw, die zeer jong aan kanker was overleden, maar dat die gebeurtenis tevens het belangrijkste was dat hem ooit was overkomen. Zijn woorden maakten diepe indruk op me, en ik heb ze dan ook onthouden, hoewel ik een geheugen als een zeef heb. Op dat moment dacht ik dat ik goed begreep wat hij bedoelde, maar pas toen ik het zelf had ervaren, snapte ik het echt. Niet alles aan de dood is afschuwelijk, hoe vreemd dat ook moge klinken (en het verbaast me dat ik het mezelf hoor zeggen).

Maar dit is geen boek over de dood.

Om eerlijk te zijn weet ik niet zo goed wat het wel is, of wat het zal zijn. Ik zie het nu voor me, bij mijn vingers, niet meer dan wat regels op een tablet, een verzameling elektronische cellen die nog geen vaste vorm heeft gekregen en waarmee ik heel gemakkelijk zou kunnen stoppen. Boeken ontstaan uit een miniem zaadje, een minuscuul eitje, een zin, een beeld, een intuïtie, en ze groeien als zygoten, organisch, cel voor cel, waarbij zich verschillende weefsels vormen en er steeds complexere structuren ontstaan, tot er uiteindelijk sprake is van een compleet schepsel met vaak onverwachte kenmerken. Ik geef toe dat ik wel een idee heb van wat ik met deze tekst wil. Maar zal het project tot het einde toe standhouden? Of zal er zich iets anders aandienen? Ik voel me als de herder uit een oude mop die verstrooid een stuk hout bewerkt met zijn zakmes. Een wandelaar vraagt: ‘Wie moet dat gaan voorstellen?’ Waarop hij antwoordt: ‘Als het een baard krijgt, Sint-Antonius, en anders de maagd Maria.’

In elk geval een heilig beeld.

De heilige van dit boek is Marie Curie. Ik heb haar altijd een fascinerende vrouw gevonden, iets wat trouwens bijna iedereen overkomt, want ze is een uitzonderlijk en romantisch personage dat groter lijkt dan het leven zelf. Een opzienbarende Poolse vrouw, die twee Nobelprijzen won, een voor natuurkunde, samen met haar man Pierre (in 1903), en een voor scheikunde, in haar eentje (in 1911). In de geschiedenis van de Nobelprijzen zijn er maar drie anderen geweest die de prijs ook tweemaal wonnen, Linus Pauling, Frederick Sanger en John Bardeen, en alleen Pauling deed dat net als Marie in twee verschillende categorieën. Maar Linus kreeg de Nobelprijs voor de Scheikunde en voor de Vrede, en het is duidelijk dat die laatste prijs veel minder aanzien heeft (zoals bekend gaven ze die zelfs aan Kissinger). Madame Curie blijft dus voorlopig onverslaanbaar.

Bovendien heeft Marie de radioactiviteit ontdekt en gemeten, een angstaanjagende eigenschap van de natuur, spectaculaire bovenmenselijke stralen die genezen en doden, die kankergezwellen wegbranden bij radiotherapie of lichamen verschroeien na een kernexplosie. Daarnaast ontdekte ze de elementen polonium en radium, die nog veel radioactiever zijn dan uranium. Polonium, het eerste element waarvan ze het bestaan aantoonde (en dat ze daarom naar haar land vernoemde), werd al snel overschaduwd door radium (dat belangrijker was), hoewel het recentelijk opnieuw in de mode is gekomen als een efficiënt middel om mensen te vermoorden. Denk aan de vreselijke dood van de Russische ex-spion Aleksandr Litvinenko in 2006, nadat hij polonium-210 had binnengekregen, of aan het controversiële geval van Arafat (ook een bizarre winnaar van de Nobelprijs voor de Vrede). De blanke hand van Marie Curie reikte dus zelfs tot die sinistere toepassingen. De verwoestende kracht van radioactiviteit staat echter hoe dan ook, in positieve en negatieve zin, aan de basis van het bouwwerk van de twintigste eeuw, en waarschijnlijk ook van de eenentwintigste eeuw. Wij leven in radioactieve tijden.

De belangrijke positie van Madame Curie in de wetenschap was volkomen uniek, want in haar tijd mochten vrouwen vrijwel niets. Zelfs tegenwoordig zijn er relatief weinig vrouwelijke wetenschappers, en uiteraard krijgen ze nog steeds te weinig prijzen. Vanaf het begin van de Nobelprijzen tot 2011 hebben 786 mannen een prijs gewonnen en maar 44 vrouwen (nauwelijks meer dan zes procent), en bovendien was het overgrote deel daarvan voor de vrede en de literatuur. De Nobelprijs voor de Scheikunde is slechts aan vier vrouwen toegekend en die voor de Natuurkunde maar aan twee (inclusief de twee prijzen van Curie, die het percentage behoorlijk opvijzelt). Om nog maar te zwijgen van de gevallen waarin vrouwen simpelweg van een Nobelprijs zijn beroofd, zoals Lise Meitner (1878-1968) overkwam, die een wezenlijke bijdrage leverde aan de ontdekking van kernsplijting. Desondanks werd de prijs in 1944 alleen toegekend aan de Duitser Otto Hahn, die haar niet eens noemde, want Lise was bovendien joods, en de nazi’s waren toen aan de macht. Lise leefde gelukkig lang genoeg om nog te beleven dat ze alsnog erkenning begon te krijgen en op haar oude dag enkele malen in het zonnetje werd gezet, maar ik weet niet of dat genoeg was om de belediging ongedaan te maken die een heel leven had geduurd.

Nog veel erger is wat er gebeurde met Rosalind Franklin (1920-1958), een vooraanstaande Britse wetenschapster die de fundamenten ontdekte van de moleculaire structuur van DNA. Wilkins, een mannelijke collega met wie ze een moeizame relatie had (de wetenschappelijke wereld was toen nog zeer seksistisch), pikte de aantekeningen van Rosalind en tevens een bijzonder belangrijke foto die ze van DNA had weten te maken door middel van een complex proces dat röntgendiffractie heet, en zonder dat zij het wist of er toestemming voor had gegeven liet hij ze zien aan twee concurrenten, Watson en Crick, die zich bezighielden met hetzelfde onderwerp en die hun eigen werk baseerden op de illegaal verkregen ontdekkingen. Het is niet bekend of Rosalind uiteindelijk achter de intellectuele diefstal is gekomen waar ze het slachtoffer van was geworden. Ze stierf heel jong, toen ze zevenendertig was, aan eierstokkanker, hoogstwaarschijnlijk veroorzaakt door de blootstelling aan de röntgenstralen die haar in staat stelden de structuur van DNA te ontwaren. In 1962, vier jaar na de dood van Franklin, kregen Watson, Crick en Wilkins de Nobelprijs voor de Geneeskunde voor hun ontdekkingen over DNA. Omdat je een Nobelprijs niet postuum kunt winnen, is die nooit aan Rosalind toegekend, hoewel ze dat natuurlijk wel had verdiend. De grootste schande is echter dat noch Watson, noch Crick de bijdrage van Franklin heeft erkend. Een treurig, schunnig verhaal dus. Maar het is in elk geval wel bekend. Ik vraag me af hoeveel andere gevallen van spionage, onrechtmatige toe-eigening en parasitisme er in de geschiedenis van de wetenschap zijn geweest die nooit aan het licht zijn gekomen.

(Ongelooflijk: terwijl ik de voorgaande zinnen opschreef, heeft Sandra Castellanos, een Facebookvriendin van mij, een bericht gestuurd. We kennen elkaar niet persoonlijk, ik weet alleen dat ze in Canada woont en dat ze een goede beginnende schrijfster is, want ik heb een aantal teksten van haar gelezen. We hadden al maanden geen contact met elkaar gehad, maar plotseling is via de knetterende cybernetische weidsheid het volgende bericht bij mij binnengekomen:

Hallo Rosa, ik kwam dit tegen en dacht dat jij het wel interessant zou vinden:

Uit For the love of Physics van Walter Lewin:

‘Het probleem van de beperkingen van onze apparatuur maakt de prestaties van een van de briljantste maar veelal genegeerde vrouwelijke astronomen, Henrietta Swan Leavitt, des te verbazingwekkender. In 1908 had Leavitt een lage staffunctie bij het observatorium van Harvard toen ze begon met dit werk, dat een enorme stap voorwaarts mogelijk maakte bij het meten van de afstand van sterren tot de aarde. In de geschiedenis van de wetenschap zijn dit soort dingen zo vaak gebeurd dat de onderwaardering van het talent, het intellect en de bijdragen van vrouwelijke wetenschappers moet worden beschouwd als een systematische fout.’

En in een voetnoot:

‘Het overkwam Lise Meitner, die een belangrijke bijdrage leverde aan de ontdekking van kernsplijting, Rosalind Franklin, die een belangrijke bijdrage leverde aan de ontdekking van de structuur van DNA, en Jocelyn Bell, die als eerste pulsars ontdekte en die ook de Nobelprijs had moeten krijgen die in 1974 werd toegekend aan haar begeleider, Antony Hewish […].’

Wauw! Ik had nog nooit van Leavitt of Jocelyn Bell gehoord, maar stond versteld dat ik juist nu dit bericht kreeg. En nog het meest verontrustende: dit soort #Toevalligheden, die magisch lijken, komen in de literatuur veelvuldig voor. Maar daarover zullen we het later nog hebben.)

Ik was bezig met een andere roman. Ik had al twee jaar aantekeningen gemaakt en boeken over het onderwerp gelezen. Ik had de zygoot in mijn hoofd laten groeien. Uiteindelijk begon ik aan de roman, dat wil zeggen: ik ging achter de computer zitten en begon te tikken. Dat was in november 2011. Het hele verhaal speelde zich af in de jungle, die verstikkende, rottende, gekmakende groene wildernis. Ik schreef de eerste drie hoofdstukken. Die bevielen me. Bovendien wist ik wat er verder ging gebeuren. En ook dat beviel me, dat wil zeggen, ik geloofde dat het voor mij spannend kon zijn om het op te schrijven. En toch stopte ik eind december met het verhaal, misschien wel voorgoed (ik hoop van niet). Ik ben maar één keer eerder in mijn leven halverwege met een roman opgehouden. Dat was in 1984, en toen had ik al een stuk of honderd pagina’s geschreven. Ik heb ze weggegooid, behalve de eerste vijf à zes pagina’s, die ik als verhaal heb gepubliceerd in mijn boek Amantes y enemigos onder de titel ‘La vida fácil’. Die roman komt nooit meer terug. Ik voel de personages niet meer aan, hun wederwaardigheden interesseren me niet meer, ik ben het onderwerp zat. Om een roman te kunnen schrijven, om de saaie en ellenlange sessies te kunnen verdragen die dit werk met zich meebrengt, maanden, soms jaren achter elkaar, moet het verhaal in je hoofd zorgen voor belletjes die licht uitstralen. Scènes die eilanden van opwindende emoties zijn. En omdat je snel bij zo’n scène wilt komen die je rillinkjes geeft, al weet je niet waarom, worstel je je soms door maanden van intense en ondraaglijke verveling achter het toetsenbord. Zodat het landschap waar je een vaag beeld van hebt wanneer je aan een roman begint een soort enorme ring van duisternis is die af en toe wordt verlicht door een dikke iriserende parel. En moeizaam ploeter je verder door die duisternis, van het ene verhaal naar het andere, als een mot aangetrokken door een vlam, tot je bent aanbeland bij de slotscène, die voor mij de laatste is van die eilanden van licht, een stralende explosie. Daarbij opgemerkt dat iedere roman slechts een gering aantal parels bevat, met wat geluk een stuk of tien, met veel geluk. Maar je redt het zelfs met vier of vijf, als ze voor jou krachtig genoeg zijn, als ze je in vervoering brengen, als je voelt dat ze zo groot zijn dat je ze niet binnen kunt houden en je tegen jezelf zegt: dit moet ik vertellen. Want je denkt dat de betreffende scène in jou zal ontploffen als je dat niet doet en dat er dan stoom uit je oren zal komen.

En bij die roman uit 1984 gingen de lampen van de kermis plotseling uit. De noodzaak, de betovering en de rillinkjes waren verdwenen. Het was een echte abortus, en bovendien een zo late – metaforisch gezien na een maand of vijf – dat mijn literaire gezondheid een klap kreeg. Ik kwam terecht in wat de Chileense schrijver José Donoso La Seca noemde, de droogte, en bijna vier jaar lang kon ik niets meer schrijven. Een vreselijke hel, want doordat ik het schrijven kwijtraakte, raakte ik de band met het leven kwijt. Ik was lusteloos en voelde een grote afstand tussen mij en de werkelijkheid. Alles was grijs en dof, alsof ik niet meer enthousiast kon zijn over wat ik meemaakte als ik het niet kon uitdrukken in woorden. Het is goed mogelijk dat Fernando Pessoa hierop doelde in de volgende beroemd geworden verzen: ‘De dichter is een veinzer./ Hij veinst zo volledig./ Dat hij zelfs veinst dat hij pijn is./ De pijn die hij echt voelt.’ Misschien is een schrijver wel een min of meer gestoorde figuur die zijn eigen pijn niet kan voelen als hij die niet veinst of met woorden construeert. Met woorden die dingen een plek geven en volledig maken, woorden die troosten, die kalmeren, die je doen voelen dat je leeft.

Ik denk niet dat mijn verhaal over de jungle net zo dood is als de roman uit 1984 die me uiteindelijk blokkeerde. Ik wil graag geloven dat bij dat verhaal simpelweg sprake is van gebrek aan harmonie tussen het onderwerp en mij, dat ik op dit moment gewoon iets anders wil vertellen. Het verscheen in mijn hoofd in de maanden dat mijn man ziek was en is het meest beklemmende, wanhopige en duistere relaas dat ik ooit heb bedacht. Maar nu zie ik me niet in die jungle rondlopen. Ik wil er niet heen. Ik wil er het komende jaar niet in vastzitten, er niet vermorzeld worden.

Op dat punt bevond ik me toen ik een e-mail kreeg van Elena Ramírez, uitgeefster van Seix Barral. Ze vroeg me of ik een voorwoord wilde schrijven voor Únicos, een serie dunne boekjes. De tekst waar het over moest gaan was het dagboek van Marie Curie, nauwelijks meer dan een twintigtal pagina’s die ze had geschreven in de twaalf maanden na de dood van haar man, die op zevenenveertigjarige leeftijd door een paard-en-wagen werd overreden en vervolgens overleed. En Elena Ramírez, die wijze magiër, schreef het volgende: ‘Ik dacht aan jou omdat het een nuchtere en onbarmhartige beschrijving is van het verdriet om het verlies van haar man. Als de tekst je bevalt, denk ik dat je iets heel moois kunt maken, over haar of over het te boven komen (als je het zo kunt noemen) van verdriet in het algemeen. Verder denk ik dat het een proloog kan worden of de hoofdtekst, met het dagboek van Curie als bijlage, afhankelijk daarvan of je door de tekst wordt gegrepen en hoe je je voelt wanneer je gaat schrijven… ik sta open voor iedere verrassing.’

Ik las het dagboek. En dat maakte indruk op me. Meer dan dat: ik raakte erdoor geboeid.

Maar dit is evenmin een boek over verdriet. Of niet alleen.

Ik kocht een stuk of zes biografieën van Madame Curie, over wie ik al wel wat wist, maar niet veel. En er begon iets amorfs te groeien in mijn hoofd. Ik kreeg zin om haar verhaal op mijn manier te vertellen. Zin om haar leven te gebruiken als maatstaf om mijn eigen leven te begrijpen, om erachter te komen wat de #PlaatsVanDeVrouw is in onze maatschappij (al heb ik het dan niet over feministische theorieën), een maatschappij waarin traditionele rollen zijn verdwenen (uiteraard voelen ook mannen zich verloren, maar dat moeras moet een van hen maar onderzoeken). Zin om rond te snuffelen in alle hoeken van de wereld, van mijn wereld, en om na te denken over een aantal #Woorden die iets in mij teweegbrengen, #Woorden die de laatste tijd als verdwaalde honden rondjes rennen in mijn hoofd. Zin om te schrijven zoals je ademhaalt. Op een natuurlijke manier, met #Lichtheid.

Toen ik klein was, kreeg ik tuberculose. Van mijn vijfde tot mijn negende ben ik niet naar school geweest, en volgens de familielegende werd ik gered door don Justo, een geweldige kinderarts en een fantastische man, die geen geld vroeg als dat er niet was. De vele bezoeken aan don Justo herinner ik me nog goed. We woonden ver weg en gingen met de bus, waarin ik altijd misselijk werd (in die tijd, toen haast niemand een auto had en men niet vaak met gemotoriseerde voertuigen reisde, kwam het tamelijk veel voor dat mensen kotsmisselijk werden als ze in een wagen zaten). Achter in de spreekkamer had don Justo een klein kamertje met daarin het röntgenapparaat. Telkens weer, iedere keer dat hij me onderzocht, tijdens mijn ziekte en bij de controles in de jaren daarna, moest ik van don Justo in het apparaat gaan staan, met ontbloot bovenlichaam omdat hij net naar mijn longen had geluisterd. Hij zorgde ervoor dat ik goed rechtop stond, met de rug tegen het ijskoude metaal, waarna hij het röntgenscherm, dat ook onaangenaam koud was, naar mijn borst haalde. Met mijn kin steunde ik op de rand. Het apparaat rook enigszins naar ijzer, net als bloed, zoals ik later zou ontdekken. Don Justo en mijn moeder gingen zonder enige bescherming voor het apparaat staan, en nadat het licht uitging, begon het spektakel. Ik herinner me de duisternis in het kamertje en hoe de gezichten van de arts en mijn moeder oplichtten door de blauwe gloed van de stralen. ‘Ziet u dat daar, doña Amalia?’ zei don Justo, terwijl hij met zijn vinger naar een bepaald deel van mijn borst wees, ‘dat gedeelte is lichter omdat de wond aan het verkalken is.’ Gefascineerd door het schouwspel van mijn ingewanden bleven ze een tijdje geanimeerd staan praten, wat mij een eeuwigheid leek te duren. Ik voelde me belangrijk, maar ook ongemakkelijk en onrustig als gevolg van de duisternis en de spookachtige glans die hen in geesten leek te veranderen, om nog maar te zwijgen van het afschuwelijke idee dat ze mij van binnen konden zien. Ik heb vandaag een schatting gemaakt van de hoeveelheid straling waaraan wij zijn blootgesteld, en de rillingen lopen over mijn rug, hoewel het een geruststellende gedachte is dat don Justo bijna honderd is geworden en dat mijn moeder op eenennegentigjarige leeftijd nog steeds springlevend is. Dat gebeurde allemaal eind jaren vijftig en begin jaren zestig. Marie Curie was een kwarteeuw daarvoor overleden nadat haar lichaam was verwoest door radium. Als ik nu terugdenk aan het gezoem van het apparaat en aan de koude gloed die als een ectoplasma uit mijn borst kwam, voel ik een diepe verwantschap, een bijzondere intimiteit met die norse Poolse wetenschapster. In zekere zin heeft haar werk ervoor gezorgd dat ik kon worden onderzocht en behandeld. Om nog maar te zwijgen van het feit dat de moeder van Marie stierf aan tuberculose. En bovendien heb ik ook die blauwe gloed gezien waar Curie zo van hield! Laten we zeggen dat ik een radioactief kind was. En nu ben ik een oudere volwassene of een jonge oudere die sinds een paar jaar op twee straten afstand woont van de voormalige praktijk van don Justo, dat wil zeggen: op honderd meter van de plek waar het oude röntgenapparaat stond dat net zo rook als bloed. Tegenwoordig is het een gynaecologische praktijk. Soms heb ik de indruk dat je in het leven steeds weer op dezelfde plaatsen terugkomt, alsof het een verontrustend ganzenbordspel is.

Marie Curie was niet alleen de eerste vrouw die de Nobelprijs kreeg en tot nu toe de enige die er twee kreeg, maar ook de eerste die aan de Sorbonne afstudeerde in de exacte wetenschappen, de eerste in Frankrijk die in die wetenschappen promoveerde, de eerste die hoogleraar werd… Ze was op zo veel gebieden de eerste dat het onmogelijk is ze allemaal op te noemen. Een absolute pionierster. Een ander soort wezen. Ze was tevens de eerste vrouw die op grond van haar eigen verdiensten werd begraven in het Panthéon des grands hommes (sic) in Parijs. Op 26 april 1995 werden haar resten er met veel uiterlijk vertoon naartoe gebracht (in het Panthéon liggen overigens ook Pierre Curie en Paul Langevin, respectievelijk de man en minnaar van Marie), en in zijn toespraak benadrukte president Mitterrand, die toen al heel ziek was, ‘het voorbeeldige gevecht van een vrouw’ in een samenleving waarin ‘intellectuele beroepen en openbare functies waren voorbehouden aan mannen’. ‘Waren’, zei hij. Alsof deze ongelijkheid in de hedendaagse wereld inmiddels volledig is verdwenen. Marie Curie is echter nog steeds de enige vrouw die begraven is in het Panthéon, dat uiteraard ook nog steeds Panthéon des grands hommes heet. Hoe heeft deze Poolse dat in die tijd allemaal voor elkaar gekregen, zonder steun en zonder geld, helemaal alleen en tegen de stroom in? Het was een nieuwe vrouw. Een strijdvaardige vrouw. Een #Mutant. Was ze daarom altijd zo serieus, zo somber? Heeft ze daarom op alle foto’s die van haar zijn gemaakt die tragische uitdrukking? Zelfs op kiekjes als de volgende, die werden genomen toen ze nog geen weduwe was. Op dit moment moet ik terugdenken aan die oude mop van de herder die een houtsnijwerk maakt, en ik zeg tegen mezelf dat dit boek misschien een tussenvorm krijgt en dat Marie tegelijk Sint-Antonius en de maagd Maria moest zijn om alles wat ze heeft gedaan te kunnen doen.

Pierre en Marie.

Het absurde idee je nooit meer te zien

Echte pijn is onzegbaar. Als je kunt praten over wat je verdriet doet, heb je geluk. Dat betekent namelijk dat het niet zo belangrijk is. Want als je wordt overvallen door pijn die niet kan worden verzacht, raak je als eerste het #Woord kwijt. Waarschijnlijk weet je waar ik het over heb. Misschien heb je het zelf ervaren, want lijden is iets wat in ieder leven voorkomt (net als blijdschap). Ik heb het over pijn die zo hevig is dat die niet van binnen lijkt te komen, maar eerder het gevoel geeft dat je onder een lawine bent bedolven. En dat ben je ook. Begraven onder zo veel tonnen verdriet dat je niet eens meer kunt praten. Je weet zeker dat niemand je kan horen.

Nu ik erover nadenk, lijkt het veel op waanzin. In mijn jeugd en adolescentie had ik verscheidene paniekaanvallen. Het waren plotselinge aanvallen waarbij ik duizelig werd en opeens het gevoel kreeg mijn greep op de werkelijkheid kwijt te raken en mijn verstand te verliezen. Daarom ging ik psychologie studeren aan de Complutense Universiteit van Madrid (ik stopte in het vierde jaar), omdat ik dacht dat ik gek was. Om eerlijk te zijn geloof ik dat meer dan negenennegentig procent van alle psychologen en psychiaters om die reden voor hun vak heeft gekozen (de overige één procent zijn kinderen van psychologen en psychiaters, en die zijn er nog veel erger aan toe). Maar laat duidelijk wezen dat ik het niet slecht vind dat dat zo is: als je zelf weet wat het is om geestelijk instabiel te zijn, kun je anderen waarschijnlijk met meer begrip en empathie behandelen. Mijn eigen kennis van de wereld is door die paniekaanvallen in elk geval groter geworden. Nu ben ik blij dat ik ze heb gehad. Daardoor weet ik namelijk wat psychische pijn inhoudt en wat voor verwoestend effect die pijn heeft doordat ze niet onder woorden kan worden gebracht. Want het essentiële kenmerk van datgene wat we waanzin noemen, is eenzaamheid, een enorme eenzaamheid. Een eenzaamheid die zo groot is dat ze niet in het woord ‘eenzaamheid’ past en die je je niet kunt voorstellen als je haar nooit hebt ervaren. Een eenzaamheid waarbij je het gevoel hebt dat je het contact met de wereld bent kwijtgeraakt, dat anderen je niet zullen begrijpen, dat je geen #Woorden hebt om je uit te drukken. Dat je een taal spreekt die niemand anders kent. Dat je een astronaut bent die stuurloos door de lege donkere ruimte zweeft. Over die eenzaamheid heb ik het. En bij echte pijn, lawinepijn, blijkt iets vergelijkbaars te gebeuren. Want ook al is het gevoel dat je het contact met de wereld kwijt bent niet zo extreem, toch kun je die pijn niet delen of uitleggen. Het zit al in de uitdrukking ‘gek van verdriet’. Intense pijn is een vorm van waanzin. Je zwijgt en sluit je op in jezelf.

Dat is wat Marie Curie deed toen men haar het dode lichaam van Pierre bracht, zich opsluiten in haar mutisme, in de stilte, in een ogenschijnlijk versteende onverschilligheid. Ze waren elf jaar getrouwd en hadden twee dochters, de jongste was veertien maanden. Zoals altijd was Pierre die ochtend naar het werk gegaan. Hij had met collega’s geluncht, en toen hij terugliep naar het laboratorium, gleed hij uit en viel hij voor een zware wagen met handelswaar. De paarden ontweken hem, maar een achterwiel vermorzelde zijn schedel. Hij was op slag dood.

Ik kom de kamer binnen. Men zegt: ‘Hij is dood.’ Kun je dergelijke woorden wel begrijpen? Pierre is dood, terwijl ik hem vanochtend nog gezond de deur uit heb zien gaan, terwijl ik erop rekende hem ’s avonds in mijn armen te sluiten. Ik zal hem alleen nog maar dood zien, en alles is voorgoed voorbij.

Voorgoed, nooit, absolute woorden die we niet kunnen begrijpen omdat we beperkte wezens zijn, gevangen in onze beperkte tijd. Heb jij als kind niet geprobeerd om je de eeuwigheid voor te stellen? De oneindigheid die zich voor je uitstrekte als een duizelingwekkend en eindeloos blauw lint? Dat is het eerste wat je overkomt als je rouwt: het onvermogen om over het gebeurde na te denken en het te aanvaarden. Het wil er gewoon niet in. Hoe is het mogelijk dat hij er niet meer is? Die persoon, die zo veel ruimte innam in de wereld, waar is hij gebleven? Het brein kan maar niet geloven dat hij voorgoed verdwenen is. En wat betekent in godsnaam voorgoed? Het is een onmenselijk concept. Daarmee bedoel ik dat wij mensen het niet kunnen begrijpen. Hoe kan het zo zijn dat ik hem nooit meer zal zien? Vandaag niet, morgen niet, overmorgen niet en over een jaar niet. Het is een onvoorstelbare werkelijkheid die het verstand verwerpt. Hem nooit meer zien is een slechte grap, een absurd idee.

Soms heb ik het absurde idee dat het allemaal niet echt is en dat je gewoon weer terugkomt. Had ik gisteren, toen ik de voordeur dicht hoorde gaan, niet het belachelijke idee dat jij het was?

Ook ik betrapte me na de dood van Pablo nog wekenlang op de gedachte: eens kijken wanneer hij met die onzin ophoudt en gewoon terugkomt. Alsof zijn afwezigheid een grap was die hij met me uithaalde om me te plagen, zoals hij soms deed. Begrijp me goed: het was geen echte gedachte die ik helemaal als de mijne beschouwde, maar een van die halve ideeën die aan de rand van het bewustzijn glinsteren, als nerveuze, glibberige vissen. Tevens is bekend dat veel mensen dierbaren die ze net verloren hebben op straat denken te zien lopen (mij is dat overigens nooit overkomen). Ursula K. Le Guin beschrijft dat bijzonder goed in een kaal gedicht getiteld ‘On Hemlock Street’:

I see broad shoulders,

a silver head,

and I think: John!

And I think: dead.

(Ik zie brede schouders,

een zilverwit hoofd,

en ik denk: John!

En ik denk: dood.)

Ik heb het ongelooflijke geluk en voorrecht gehad om een zekere vriendschap op te bouwen met Le Guin, een van de auteurs die een grote invloed op mijn werk hebben gehad en van wie ik me dat bewust ben (de andere is Nabokov). Toen ik haar een paar maanden geleden schreef om haar te vertellen dat ik een boek over Madame Curie wilde schrijven, antwoordde ze:

Toen ik een jaar of vijftien was, heb ik een biografie over Marie Curie gelezen. Die bevatte een aantal citaten uit haar dagboek. Ik vond het indrukwekkend, verbijsterend en onthutsend. Misschien laat mijn geheugen me in de steek, maar ik herinner me dat ze, nadat Pierre op straat was gestorven, de zakdoek bewaarde waarmee ze zijn gezicht had proberen schoon te maken. Een deel van zijn bloed en hersenen was aan de stof blijven plakken, en zij bewaarde die zakdoek en hield hem voor iedereen verborgen, tot ze hem moest verbranden. Dat beeld heeft me al die jaren achtervolgd.

Wel heb je ooit, zei ik bij mezelf, dat verhaal ben ik in geen enkele biografie tegengekomen. Vanwege de leeftijd van Ursula (die is geboren in 1929) dacht ik dat het misschien ging om het boek dat de jongste dochter van Marie, Ève, in 1937 over haar moeder heeft geschreven. Op het moment dat ik de e-mail van Le Guin ontving, had ik dat werk nog niet gelezen. Het is niet meer leverbaar en ik heb stad en land afgereisd om een tweedehands exemplaar in het Engels te vinden. Naar aanleiding van het bericht van Ursula heb ik het korte dagboek van Curie nogmaals zorgvuldig doorgelezen, en ik kwam een passage tegen die door deze sinistere informatie een heel andere lading kreeg:

Met mijn zuster heb ik de kleren verbrand die je droeg op de dag van het ongeluk. Ik gooi afgeknipte lappen stof met bloedklonten en stukjes hersenen in een groot vuur. Wat een afgrijselijke ellende, ik kus wat er van jou daarop is achtergebleven.

Bij mijn eerste lezing ging ik ervan uit dat ze de kleren kort na het ongeluk hadden verbrand en dat het ‘ik kus wat er van jou daarop is overgebleven’ een metafoor was, maar nu vreesde ik het ergste. Ongeduldig wachtte ik op het boek van Ève, en daarin stuitte ik inderdaad op een schokkend fragment. Bijna twee maanden na de dood van Pierre, de dag voordat de zus van Marie, Bronia, naar Polen terugging, vroeg Madame Curie haar om mee te gaan naar haar slaapkamer, en na zorgvuldig de deur te hebben afgesloten, haalde ze uit de kleerkast een dik pak, gewikkeld in vetvrij papier. Het waren de kleren van Pierre, met gestold bloed en stukjes hersenen eraan vastgeplakt. Ze had dat weerzinwekkende pakket in het geheim bewaard. ‘Je moet me helpen om dit te doen,’ smeekte ze Bronia. En ze begon de stof met een schaar in stukken te knippen, die ze vervolgens in het vuur gooide. Maar toen ze bij de resten organisch materiaal aankwam, kon ze niet doorgaan. Ze begon ze te kussen en te strelen, tot ontzetting van haar zuster, die de kleren uit haar handen rukte en het lugubere werk afmaakte. Dat dit beeld zo veel indruk maakte op de jonge Ursula vind ik niet verwonderlijk. Zoals ik al zei, lijkt intense pijn op een vlaag van verstandsverbijstering. Marie verraste iedereen doordat ze van buiten zo rustig leek: ‘Die ijskoude, kalme, rouwende vrouw, die automaat waarin Marie was veranderd’, schrijft haar dochter Ève over haar. Maar van binnen woedde de zuivere waanzin van het verdriet.

Dat punt heb ikzelf uiteraard nooit bereikt. Integendeel, tijdens de rouw wilde ik me ‘goed gedragen’. Dus ik hanteerde de botte bijl en ontdeed me direct van al zijn kleren, borg zijn spullen goed op en liet zijn favoriete leunstoel, waar hij altijd in zat, opnieuw bekleden. Ik was echter iets te resoluut geweest. Toen de stoffeerder Pablo’s stoel kwam ophalen, ging ik erin zitten, wanhopig. Ik wilde genieten van het zweet in de stof, van de afdruk van zijn lichaam. Ik had spijt dat ik de stoffeerder had laten komen, maar niet voldoende moed of overtuiging om te zeggen dat het niet meer hoefde. Hij nam de stoel mee. Hij staat hier naast me, bekleed met vrolijke en banale streepjesstof. Ik ben er nooit meer in gaan zitten.

‘Je goed gedragen’ tijdens de rouw. #DoenWatJeHoortTeDoen. We zijn zo vervreemd van de dood dat we ons geen houding weten te geven. In ons hoofd is het een grote warboel. Ikzelf beschouwde mijn verdriet als een ziekte waarvan ik zo snel mogelijk moest genezen. Dat is denk ik een vergissing die tamelijk veel wordt gemaakt, want in onze maatschappij wordt de dood gezien als iets abnormaals en rouw als een aandoening: ‘We hebben het de hele tijd over vermijdbare sterfgevallen, alsof we de dood kunnen voorkomen, terwijl we die alleen maar kunnen uitstellen,’ aldus dokter Iona Heath in haar boek Matters of Life and Death. En Thomas Lynch, een eigenaardige Amerikaanse schrijver die al dertig jaar directeur is van een begrafenisonderneming, schrijft in The Undertaking: ‘Altijd gaan we dood door gebreken, afwijkingen, insufficiënties, stoornissen, stilstanden of ongelukken. En die zijn chronisch of acuut. De taal van overlijdenscertificaten – op die van Milo is cardiopulmonaal falen aangegeven – is de taal van zwakte. Op dezelfde manier zal men zeggen dat mevrouw Hornsby is ingestort of er kapot of stuk van is, alsof er iets structureel mis is met haar. Alsof de dood en het verdriet geen deel uitmaken van de orde der dingen, alsof het falen van Milo en het huilen van zijn weduwe een bron van schaamte zijn of zouden moeten zijn.’ En uiteraard wilde ik me niet schamen voor mijn verdriet. Ik ben van het slag mensen dat altijd probeert te #DoenWatJeHoortTeDoen, daarom haalde ik op school altijd zulke hoge cijfers. Na de dood van Pablo trachtte ik me dus te voegen naar wat ik dacht dat de buitenwereld van mij verwachtte. In de eerste dagen zeggen mensen tegen je: ‘Huil maar, dat is goed voor je.’ Alsof ze zeggen: ‘Dat abces moet je opensnijden en de pus eruit drukken.’ En juist in het begin heb je de minste zin om te huilen, want je verkeert in een shock, voelt je doodmoe en bent helemaal van de wereld. Maar al heel snel daarna, net wanneer je in jezelf een onuitputtelijk lijkende stroom tranen voelt opkomen, gaat de omgeving van je verlangen dat je vitaal en optimistisch probeert te zijn, dat je hoop voor de toekomst hebt, dat je je verdriet verwerkt. Want zo zeggen we dat: ‘Hij heeft de dood van zijn vrouw nog steeds niet verwerkt.’ Alsof je moet herstellen van hepatitis (maar je herstelt nooit, dat is een vergissing: je herstelt niet, je vindt jezelf opnieuw uit). Daarmee wil ik niemand bekritiseren. Voordat ik beter wist, deed ik precies hetzelfde! Ook ik zei: ‘Huil maar.’ En drie maanden later: ‘Kom op, zo is het genoeg, kop omhoog en doorgaan.’ Met de beste intenties van de wereld en waarschijnlijk met het slechtste resultaat.

Waarmee ik niet wil zeggen dat nabestaanden twee jaar lang rouwkleding moeten dragen, de deur niet uit mogen en van ’s ochtends vroeg tot ’s avonds laat thuis moeten zitten jammeren, zoals men vroeger deed. Helemaal niet, het leven en het verdriet om de dood van een dierbare hebben daar niets mee te maken. Het leven is namelijk zo hardnekkig, zo mooi, zo sterk, dat je zelfs in het begin van de rouwperiode kunt genieten van momenten van geluk: een prachtige middag, een lach, een liedje, de verbondenheid met een vriend of vriendin. Het leven baant zich een weg met dezelfde koppigheid als waarmee een minuscuul plantje in staat is om door een scheur in een betonnen vloer zijn kopje naar buiten te steken. Maar tegelijk gaat ook het verdriet gewoon door. En daar gaat onze maatschappij niet goed mee om. Pijn proberen we meteen te verstoppen of stilzwijgend te verbieden.

De ochtend van 11 mei 1906

Mijn lieve Pierre, amper een kwartier geleden ben ik opgestaan na goed en relatief rustig te hebben geslapen, maar nu heb ik alweer zin om te huilen als een wild beest.

Dat soort dingen schreef Marie in haar dagboek.

De angst onfatsoenlijk te zijn.

Waarschijnlijk is Marie Curie er niet aan onderdoor gegaan dankzij het schrijven van deze pagina’s. Die verpletterend oprecht, vrijmoedig en direct zijn. Het is een persoonlijk dagboek, niet bedoeld om te worden gepubliceerd. Maar ze heeft het ook niet vernietigd. Ze bewaarde het. Het was echter een persoonlijke brief aan Pierre, dat is duidelijk. Een laatste verbinding met #Woorden. Een laatste navelstreng met zijn dood. Het verbaast me niet dat Marie deze droefgeestige aantekeningen niet kon weggooien.

Ik moet bekennen dat ik vele jaren van mening was dat het verwerken van je eigen verdriet in een kunstwerk onfatsoenlijk was. Ik vond het betreurenswaardig dat Eric Clapton ‘Tears in Heaven’ schreef, een liedje voor zijn overleden zoontje Conor van vier, die uit een raam op de drieënvijftigste verdieping van een wolkenkrabber in New York was gevallen. En het stoorde me dat Isabel Allende Paula publiceerde, de autobiografische roman over de dood van haar dochter. Op mij kwam het over alsof ze op de een of andere manier hun verdriet, dat zuiver had moeten blijven, te gelde maakten. Maar uiteindelijk ben ik van mening veranderd. Ik ben zelfs tot de conclusie gekomen dat het in feite iets is wat we allemaal doen. In mijn romans mijd ik het autobiografische als de pest, maar ook ik ben op een symbolische manier doorlopend mijn diepste wonden aan het likken. Creativiteit vindt haar oorsprong in het lijden, dat van jezelf en van anderen. Echte pijn is onzegbaar, maakt ons doof en stom, valt met geen pen te beschrijven en is niet te verzachten. Echte pijn is een walvis die te groot is om geharpoeneerd te kunnen worden. En desondanks blijven wij schrijvers proberen om #Woorden voor het niets te vinden. We strooien met #Woorden als iemand die steentjes in een radioactieve put gooit tot die gedempt is.

Inmiddels weet ik dat ik schrijf om het Kwaad en de Pijn een betekenis te geven waarvan ik eigenlijk wel weet dat ze die niet hebben. Clapton en Allende maakten gebruik van het enige middel dat ze kenden om het gebeurde te verwerken.

‘Kunst is een wond die verandert in licht,’ zei Georges Braque. Allemaal hebben we dat licht nodig, niet alleen degenen die schrijven, schilderen of muziek componeren, maar ook degenen die boeken lezen, schilderijen bekijken of naar een concert luisteren. Allemaal hebben we behoefte aan schoonheid om het leven draaglijker te maken. Fernando Pessoa heeft dat mooi verwoord: ‘De literatuur is, net als alle kunst, een bekentenis dat het leven niet genoeg is.’ Nee, het is niet genoeg. Daarom schrijf ik dit boek. Daarom zit jij het te lezen.