DE SOM DER DAGEN

Van Isabel Allende zijn bij Wereldbibliotheek verschenen

Het huis met de geesten

Liefde en schaduw

Eva Luna

Het goud van Tomás Várgas

Het oneindige plan

Paula

Afrodite

Fortuna’s dochter

Portret in sepia

De stad van de wilde goden

Herinnering aan mijn Chili

Het rijk van de gouden draak

Het woud van de pygmeeën

Zorro

Inés, vrouw van mijn hart

De som der dagen

Het eiland onder de zee

Het negende schrift van Maya

Ripper

De Japanse minnaar

De winter voorbij

Bloemblad van zee

Wat wij willen

Violeta

Isabel Allende

De som der dagen

Vertaald uit het Spaans
door Rikkie Degenaar

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

Eerste druk 2008

Zevende druk 2022

Oorspronkelijke titel La suma de los días

© 2007 Isabel Allende

© 2008 Nederlandse vertaling Rikkie Degenaar /

Uitgeverij Wereldbibliotheek

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp bij Barbara

Omslagfoto © Sarah Jarrett / Arcangel

NUR 302

ISBN 978 90 284 4174 3

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de zevende druk, 2022, met ISBN 978 90 284 5258 9

Voor de leden van mijn kleine clan,
die me toestemming hebben gegeven
hun levensverhaal te vertellen.

De grillige muze van de dageraad

Aan drama in mijn leven geen gebrek. Ik beschik over meer dan genoeg spectaculair materiaal, maar toch ben ik op 7 januari altijd gespannen. De afgelopen nacht kon ik niet slapen, we werden geteisterd door de storm. Op het hoogtepunt van de bijbelse zondvloed van de laatste weken gierde de wind door de eiken en ranselde hij de ramen van het huis. Een aantal wijken in onze county liep onder water, de brandweer kwam handen te kort om een catastrofe van dit formaat het hoofd te bieden en de mensen gingen de straat op, tot hun middel in het water, om te redden wat er te redden viel. Meubels dreven door de hoofdstraten en hier en daar zat een verward huisdier op het dak van een verdronken auto op zijn baas te wachten, terwijl journalisten vanuit helikopters de beelden probeerden op te vangen van deze Californische winter, die in Louisiana wel een orkaan leek. In sommige wijken kon een paar dagen niet gereden worden, en toen het eindelijk opklaarde en de omvang van de ramp bleek, werden er ploegen Zuid-Amerikaanse immigranten naar het gebied gebracht om met de hand het water weg te pompen en het puin op te ruimen. Ons huis, dat op de top van een heuvel staat, wordt direct getroffen door de gesel van de wind die de palmen doet buigen en hier en daar de meest hovaardige bomen uit rukt – die welke hun hoofd niet buigen –, maar het blijft gespaard voor het water. Van tijd tot tijd, op het hoogtepunt van de storm, worden grillige golven opgestuwd, die de enige toegangsweg onder water zetten; en dan, gevangen, kijken we neer op het ongebruikelijke spektakel van de woedende baai.

Ik hou van het gedwongen isolement van de winter. Ik woon in Marin County, ten noorden van San Francisco, aan de oostelijke oever van de enorme baai, twintig minuten van de Golden Gate Bridge, tussen heuvels die ’s zomers van goud zijn en in de winter van smaragd. Op een heldere dag kunnen we in de verte nóg twee bruggen zien, het wazige profiel van de havens van Oakland en San Francisco, de zware vrachtschepen, meeuwen als witte zakdoeken, en honderden zeilboten. In mei verschijnen een paar helden met bontgekleurde vliegers, die razendsnel over het water scheren en de rust van de Aziatische grootvaders verstoren die ’s middags vissen op de rotsen. Vanaf de Grote Oceaan is de nauwe toegang tot de baai, die zich voorzichtig aftekent in de mist, niet te zien, de zeelieden van weleer voeren er dan ook voorbij zonder een idee te hebben van de verborgen pracht daar iets verder landinwaarts. Tegenwoordig wordt die ingang bekroond door de schitterende Golden Gate Bridge, met zijn trotse rode torens. Water, hemel, heuvels en bossen; dat is mijn landschap.

Het was niet die apocalyptische storm die me gisternacht uit mijn slaap hield, noch het gehamer van de hagel op de dakpannen, maar de beklemmende zekerheid dat het onherroepelijk 8 januari zou worden. Al vijfentwintig jaar lang begin ik op deze datum met schrijven aan een nieuw boek, meer uit bijgeloof dan uit plichtsbesef: ik ben bang dat als ik op een andere dag begin, het boek een mislukking wordt, en dat ik, als ik een achtste januari voorbij laat gaan zonder te schrijven, er de rest van het jaar niet meer toe in staat zal zijn. Januari komt na een aantal maanden van niet schrijven waarin mijn leven naar buiten is gericht en ik in de woelige wereld verkeer; maanden waarin ik reis, mijn boeken promoot en lezingen geef, omringd ben door mensen en te veel praat. Lawaai en nog meer lawaai. Boven alles vrees ik dat ik dan doof ben geworden en de stilte niet meer kan horen. Zonder stilte ben ik verloren.

Ik ben een paar keer met verschillende smoezen opgestaan om door de kamers te dwalen, gehuld in Willies oude kasjmier trui die ik zo vaak heb gedragen dat hij een tweede huid is geworden, soms met een beker warme chocolademelk in mijn handen, malend en piekerend over wat ik binnen enkele uren zou gaan schrijven, tot de kou me terug naar bed dwong, waar Willie godzijdank lag te snurken. Dicht tegen zijn naakte rug aan verstopte ik dan mijn ijskoude voeten tussen zijn lange, sterke benen, en snoof zijn verrassende jongemannenlucht op, die niet is veranderd met het verstrijken van de jaren. Hij wordt nooit wakker als ik me tegen hem aan druk, alleen als ik me van hem losmaak; hij is gewend aan mijn lichaam, aan mijn slapeloosheid en mijn nachtmerries.

Ik kan ’s nachts rondspoken wat ik wil, ook Olivia, die op een bank aan ons voeteneind slaapt, wordt niet wakker. Niets kan de slaap van deze stomme hond verstoren, de knaagdieren niet die soms uit hun holen tevoorschijn komen, noch de smerige stank van parende stinkdieren, of de geesten die in het donker fluisteren. Als een met een bijl bewapende gek ons overviel, zou zij de laatste zijn die het merkte. Toen we haar kregen was het een armetierig mormel uit het asiel, dat met een gebroken poot en kapotte ribben op een vuilnisbelt was gevonden. De eerste maand heeft ze zich bibberend tussen mijn schoenen in de kast verstopt gehouden, maar langzaam maar zeker herstelde ze zich van de doorstane mishandelingen en kwam ze met hangende oortjes en de staart tussen de poten tevoorschijn. Toen kwamen we erachter dat ze niet deugde als waakhond: ze slaapt heel diep.

Eindelijk nam de woede van de storm af en ik douchte me bij het eerste licht dat door het raam viel en kleedde me aan, terwijl Willie als een slaperige sjeik in zijn badjas naar de keuken ging. De geur van versgemalen koffie kwam tot me als een liefkozing: aromatherapie. Dit soort dagelijkse routine verenigt ons meer dan het rumoer van de hartstocht; als we niet bij elkaar zijn is het deze discrete dans die we het meest missen. We hebben het nodig de ander aanwezig te voelen in die ongrijpbare ruimte die alleen van ons is. Een koude dageraad, koffie met geroosterd brood, tijd om te schrijven, een hond die kwispelt, en mijn geliefde; het leven kan niet beter zijn. Vervolgens omhelsde Willie me ten afscheid, want ik ging weg voor een lange reis. ‘Veel geluk,’ fluisterde hij, zoals hij ieder jaar doet op deze dag, en ik vertrok, met mijn jas aan en een paraplu boven mijn hoofd. Ik daalde zes treden af, kwam langs het zwembad, liep door zeventien meter tuin en arriveerde in mijn schrijfhuisje, mijn hutje. En daar ben ik nu.

Ik had nog maar net de kaars aangestoken die me tijdens het schrijven altijd bijlicht, of Carmen Balcells, mijn literair agente, belde me op vanuit Santa Fe de Segarra, het dorpje met de gekke geiten, vlak bij Barcelona, waar ze is geboren. Ze is van plan om daar een rustige oude dag door te brengen, maar omdat ze te veel energie heeft, koopt ze het dorp huis voor huis op.

‘Laat me de eerste zin horen,’ eiste deze petemoei.

Ik legde haar voor de zoveelste keer uit dat er tussen California en Spanje een tijdverschil van negen uur is. Nog geen sprake van een eerste zin.

‘Schrijf je memoires, Isabel.’

‘Die heb ik al geschreven, weet je dat niet meer?’

‘Dat was dertien jaar geleden.’

‘Mijn familieleden vinden het niet prettig om tentoongesteld te worden, Carmen.’

‘Maak jij je daar nu maar niet druk om. Stuur me een tekst van zo’n twee-, driehonderd pagina’s en ik zorg voor de rest. En als je moet kiezen tussen een verhaal vertellen of je familieleden ontzien, kiest iedere auteur voor het eerste.’

‘Weet je dat zeker?’

‘Volkomen zeker.’

DEEL EEN

Duistere wateren

De tweede decemberweek van 1992, toen het nog maar net droog was, gingen we met de hele familie op pad om je as te verspreiden, Paula, de aanwijzingen opvolgend die je had achtergelaten in een brief, geschreven lang voordat je ziek werd. Meteen nadat we hadden laten weten wat er was gebeurd, was Ernesto uit New Jersey gekomen, en je vader uit Chili. Je lag op je bed, gewikkeld in een wit laken, en ze waren nog op tijd om afscheid van je te nemen voordat je werd gecremeerd. Daarna kwamen we bijeen in een kerk om een mis te vieren en samen te huilen. Je vader moest terug naar Chili maar wachtte tot het weer opknapte, en toen er twee dagen later eindelijk een schuchter zonnetje doorbrak, vertrokken we met de hele familie in drie auto’s naar een bos. Je vader ging voorop, hij leidde ons. Hij kent deze streek niet maar had de dagen daarvoor de omgeving verkend, op zoek naar de beste plek, de plek die je zelf zou hebben gekozen. Er is veel om uit te kiezen, de natuur is hier gul, maar heel toevallig – een van die toevalligheden die inmiddels al gewoon zijn in alles wat met jou te maken heeft, mijn kind – bracht hij ons regelrecht naar het bos waar ik zelf vaak ging wandelen toen je ziek was, om mijn woede en pijn te verzachten, hetzelfde bos waar Willie me mee naartoe nam voor een picknick toen we elkaar net hadden leren kennen, het bos waar jij en Ernesto hand in hand liepen als jullie ons in California kwamen opzoeken. Je vader reed het park binnen, vervolgde de weg nog een stukje, parkeerde de wagen en gebaarde ons hem te volgen. Hij leidde ons precies naar de plek die ik zelf ook zou hebben gekozen, want ik was daar vaak geweest om voor je te bidden: een beekje waar hoge sequoia’s omheen staan, met kruinen die de koepel van een groene kathedraal vormen. Er hing een ijle mist die de omtrekken van de werkelijkheid deed vervagen; het licht drong nauwelijks tussen de bomen door, maar de bladeren glansden, nat van de winter. Van de aarde steeg een intense geur van humus en dille op. We gingen om een klein poeltje staan, omzoomd door stenen en gevallen boomstammen. Ernesto, ernstig en bleek, maar zonder tranen want die had hij allemaal al vergoten, droeg de keramieken urn met jouw as. Ik had er wat van apart gehouden in een porseleinen potje om voor altijd op mijn altaar te bewaren. Je broer Nico droeg Alejandro, en je schoonzusje Celia hield Andrea, die nog een baby was, in shawls gewikkeld tegen haar borst gedrukt. Ikzelf had een bos rozen bij me die ik een voor een in het water wierp. Daarna namen we allemaal, ook Alejandro van drie, een handje as uit de urn en lieten het in het water vallen. Heel even bleef er wat as tussen de rozen drijven, maar het grootste gedeelte zakte meteen naar de bodem, als wit strooizand.

‘Wat is dat?’ vroeg Alejandro.

‘Je tante Paula,’ antwoordde mijn moeder snikkend.

‘Het lijkt niet op haar,’ antwoordde hij verward.

Ik zal beginnen met te vertellen hoe het ons is vergaan sinds 1993, toen je niet meer bij ons was, en daarbij beperk ik me tot onze familie, want dat is wat je interesseert. Ik zal twee van Willies kinderen moeten weglaten: Lindsay, die ik nauwelijks ken – ik heb hem maar een keer of tien ontmoet en we zijn nooit verder gekomen dan het uitwisselen van de meest essentiële beleefdheden –, en Scott, omdat die niet op deze bladzijden wil figureren. Jij was altijd dol op dat eenzelvige, magere jongetje met zijn dikke brillenglazen en dat piekhaar. Tegenwoordig is hij een man van achtentwintig die op Willie lijkt en weer Harleigh heet; toen hij vijf was noemde hij zich Scott omdat hij dat een leukere naam vond, die hij lang heeft gebruikt, tot hij in de puberteit weer voor Harleigh koos.

De eerste die in mijn gedachten en mijn hart opkomt, is Jennifer, Willies enige dochter, die aan het begin van dat jaar net voor de derde keer uit het ziekenhuis was ontsnapt waar ze was opgenomen voor de zoveelste infectie, een van de vele die ze in haar korte leven al had opgelopen. De politie nam niet de moeite om haar te zoeken, er waren te veel gevallen zoals zij, en die keer maakten Willies contacten met justitie ook niets uit. De arts, een lange, beschaafde Filippijn, had haar door zijn enorme vasthoudendheid weten te redden toen ze brandend van de koorts het ziekenhuis was binnengekomen; hij kende haar al van eerdere keren. Hij vertelde Willie dat hij zijn dochter snel moest zien te vinden, anders zou ze doodgaan. Om gered te kunnen worden diende ze een aantal weken enorme doses antibiotica toegediend te krijgen, zei hij, want een terugval moest voorkomen worden, die zou fataal zijn. We bevonden ons in een ruimte met gele wanden, plastic stoelen, en aidsposters en afbeeldingen van mammografieën aan de muur, vol patiënten die op hun beurt wachtten om zo snel mogelijk behandeld te worden. De dokter zette zijn bril met ronde glazen en een stalen montuur af en maakte hem schoon met een papieren zakdoekje, terwijl hij onze vragen bedachtzaam beantwoordde. Hij voelde geen sympathie voor Willie, noch voor mij, die hij misschien aanzag voor Jennifers moeder. In zijn ogen waren wij schuldig, wij hadden haar verwaarloosd en nu kwamen we bij hem krokodillentranen huilen, veel te laat. Hij weigerde ons details te geven want dat was vertrouwelijke informatie, maar uit zijn woorden kon Willie afleiden dat haar botten in broze stokjes waren veranderd, dat ze talloze infecties had en dat haar hart op het punt stond het op te geven. Al negen jaar lang was Jennifer bezig met haar dans met de dood.

We hadden haar de weken daarvoor in het ziekenhuis gezien, toen ze met haar polsen aan haar bed lag vastgebonden, zodat ze in haar koortsdelirium haar katheters niet los kon trekken. Ze was verslaafd aan haast alle mogelijke drugs, van nicotine tot heroïne; ik heb geen idee hoe haar lichaam zo veel misbruik had weten te weerstaan. Omdat ze het niet voor elkaar kregen ook maar één gezonde ader te vinden om de medicijnen in te injecteren, besloten ze een katheter in te brengen in een borstader. Na een week werd Jennifer ontslagen van de intensive care en brachten ze haar over naar een kamer met drie bedden, die ze met andere patiëntes deelde, waar ze niet langer lag vastgebonden en niet meer zo streng in de gaten werd gehouden als daarvoor. Daar zocht ik haar dagelijks op en bracht voor haar mee waar ze om vroeg, parfum, nachthemden, muziek – maar alles verdween. Ik veronderstel dat haar trawanten haar buiten de bezoekuren om van drugs kwamen voorzien, die zij dan bij gebrek aan geld met mijn cadeautjes betaalde. Als onderdeel van de behandeling, om haar te helpen bij het afkicken, kreeg ze methadon toegediend, maar ze stopte alles wat haar leveranciers naar binnen smokkelden in het infuus. Een paar keer moest ik haar wassen. Ze had gezwollen enkels en voeten, haar lichaam zat onder de bloeduitstortingen en de plekken van geïnfecteerde naalden, overal zaten littekens en ze had een piratenstreep op haar rug. ‘Een messteek,’ verklaarde ze laconiek.

Willies dochter was een blond meisje met grote ogen, net zo blauw als die van haar vader, maar er waren weinig foto’s bewaard gebleven van haar als kind en niemand die zich nog herinnerde hoe ze was geweest: de beste leerling van de klas, gehoorzaam en netjes. Ze leek etherisch. Ik leerde haar in 1988 kennen, toen ik net naar California was verhuisd om bij Willie te gaan wonen, toen ze nog mooi was, hoewel ze al een ontwijkende blik in haar ogen had en er een waas van leugenachtigheid om haar heen hing die haar omvatte als een donkere halo.

Helemaal vol van die nieuwe liefde met Willie was ik niet eens verbaasd toen hij me op een winterse zondag meenam naar een gevangenis, aan de oostkant van de Baai van San Francisco. We moesten lang wachten op een ongastvrije binnenplaats, in de rij met andere bezoekers, over het algemeen zwarten en Latijns-Amerikanen, tot de hekken opengingen en ze ons binnenlieten in een naargeestig gebouw. Ze scheidden de paar mannen van de vele vrouwen en kinderen. Ik weet niet hoe het Willie verging, maar bij mij nam een geüniformeerde matrone mijn tas in beslag, duwde me door een gordijn, en voelde met haar handen op plekken waar niemand dat zou hebben gedurfd, ruwer dan nodig was, misschien omdat mijn accent me verdacht maakte. Gelukkig had een boerin uit El Salvador, die net als ik iemand kwam bezoeken, me in de rij al gewaarschuwd geen stennis te schoppen, want dat zou de boel alleen maar erger maken. Eindelijk troffen Willie en ik elkaar weer in een soort trailer die speciaal was ingericht voor het gevangenisbezoek, een lange, smalle ruimte, in tweeën gedeeld met kippengaas, waar Jennifer achter zat. Ze verbleef al een paar maanden in de gevangenis: ze was schoon en goed gevoed en zag eruit als een schoolmeisje op zondag, in schril contrast met het rauwe uiterlijk van de andere gevangenen. Ze ontving haar vader met een onverdraaglijke triestheid. De jaren daarna merkte ik dat ze altijd huilde in Willies gezelschap, uit schaamte of uit wrok, ik weet het niet. Willie stelde me kort voor als ‘een vriendin’ – hoewel we toch al enige tijd samenwoonden – en ging met zijn armen over elkaar en zijn blik op de grond gericht voor het kippengaas staan. Ik observeerde hen van dichtbij en ving tussen het gemurmel van alle andere stemmen flarden op van hun gesprek.

‘Waarom dit keer?’

‘Dat weet je al, waarom vraag je het dan? Haal me hier weg, papa.’

‘Dat kan ik niet.’

‘Maar je bent toch advocaat?’

‘De laatste keer heb ik je gewaarschuwd dat ik je niet nog eens zou helpen. Als je voor dit leven hebt gekozen, zul je de consequenties moeten nemen.’

Ze veegde haar tranen af met haar mouw, maar ze bleven langs haar wangen stromen terwijl ze naar haar broers en naar haar moeder vroeg. Vlak daarna namen ze afscheid en werd zij weggeleid door dezelfde geüniformeerde vrouw die mijn tas had gecontroleerd. Ze had toen nog een sprankje onschuld, maar zes jaar later, toen ze ontsnapte aan de zorgen van de Filippijnse arts in het ziekenhuis, was er al niets meer over van het meisje dat ik in die gevangenis had leren kennen. Op haar zesentwintigste zag ze er uit als een vrouw van zestig.

Toen we buiten kwamen regende het en Willie en ik renden kletsnat de twee huizenblokken langs die ons scheidden van de parkeerplaats waar we de auto hadden neergezet. Ik vroeg hem waarom hij zijn dochter zo vreselijk kil behandelde, waarom hij haar niet naar een afkickcentrum stuurde in plaats van haar achter de tralies te laten zitten.

‘Omdat het veiliger is,’ antwoordde hij.

‘Kun je niets doen? Er moet toch een behandeling bestaan!’

‘Het is zinloos, ze heeft nog nooit hulp willen accepteren, en ik kan haar niet meer dwingen, ze is meerderjarig.’

‘Als het mijn dochter was, zou ik hemel en aarde bewegen om haar te redden!’

‘Het is jouw dochter niet,’ zei hij met een soort ingehouden verbittering.

In die tijd hing er een jonge gelovige om Jennifer heen, zo iemand die door de boodschap van Jezus van de alcohol af is geraakt en zich nu met hetzelfde fanatisme aan de godsdienst wijdt als voorheen aan de fles. We hebben hem een paar keer in de gevangenis ontmoet, op bezoekdagen, steevast met de bijbel in zijn hand en de beate glimlach van de uitverkorenen Gods op zijn gezicht. Hij groette ons met het medelijden dat zo iemand bewaart voor mensen die in de nevelen van het kwaad leven, wat Willie gek van woede maakte, maar op mij het beoogde effect sorteerde: ik schaamde me. Ik heb maar heel weinig nodig om me schuldig te voelen. Soms nam hij me apart om op me in te praten en terwijl hij uit het Nieuwe Testament citeerde – ‘Jezus zei tegen degenen die de overspelige vrouw wilden stenigen: “Wie van u zonder zonden is, laat die het eerst een steen naar haar werpen.”’ – keek ik gefascineerd naar zijn slechte gebit en probeerde ik de rondvliegende speekselspetters te ontwijken. Ik heb geen idee hoe oud hij was. Als hij zijn mond hield leek hij heel jong, door zijn krekelgezicht en zijn sproeten, maar die indruk vervloog zodra hij het met zijn schelle stem en brede gebaren op een preken zette. Aanvankelijk wilde hij Jennifer inlijven in de rijen der rechtvaardigden door haar te overtuigen van de logica van zijn geloof, maar daar was ze niet vatbaar voor. Vervolgens probeerde hij het met kleine cadeautjes, die meer resultaat opleverden: voor een handjevol sigaretten liet ze zich zijn evangelische preken een tijdje aanleunen. Toen Jennifer in vrijheid werd gesteld, stond hij haar bij de poort op te wachten, met een schoon overhemd aan en besprenkeld met parfum. Hij placht ons diep in de nacht op te bellen om ons te vertellen hoe het met zijn beschermelinge ging en Willie te sommeren berouw over zijn zonden te tonen en de Heer in zijn hart toe te laten, want dan zou hij het doopsel der uitverkorenen kunnen ontvangen en zich met zijn dochter verenigen onder de bescherming van de goddelijke liefde. Hij had geen idee wie hij voor zich had: Willie is de zoon van een extravagante prediker en is opgegroeid in een tent waar zijn vader, met een dikke tamme slang om zijn lichaam gewikkeld, zijn zelfverzonnen godsdienst oplegde aan de gelovigen; vandaar dat hij gillend wegloopt zodra iets maar riekt naar een preek.

De evangelisator was bezeten van Jennifer, door haar verblind als een mot rond een lamp. Hij werd heen en weer geslingerd tussen zijn geloofsijver en zijn vleselijke lusten, tussen zijn wens de ziel van die Maria Magdalena te redden en zich in haar lichaam te verlustigen, dat enigszins afgeleefd maar nog steeds opwindend was, zoals hij ons met zo veel openhartigheid bekende dat we niet eens de draak met hem konden steken. ‘Maar aan het delirium van de onkuisheid zal ik ontkomen, want ik trouw met haar,’ verzekerde hij ons met die merkwaardige woordkeuze van hem, en vervolgens stak hij een heel betoog af over kuisheid en huwelijk dat ons verbijsterd achterliet. ‘Die vent is gek of homoseksueel,’ luidde Willies commentaar, maar toch klampte hij zich vast aan het idee van dat huwelijk, omdat die goedbedoelende idioot zijn dochter misschien kon redden. Maar toen Jennifers aanbidder voor haar neerknielde en haar ten huwelijk vroeg, lachte ze hem schaterend uit. De prediker vond de dood in een havenkroeg, waar hij op een avond bruut in elkaar werd geslagen toen hij daar de vreedzame boodschap van Jezus wilde verspreiden onder zeelieden en stuwadoors die niet in de stemming waren voor het christendom. We werden niet langer in het holst van de nacht gewekt met zijn messiaanse toespraken.

Toen ze klein was kroop Jennifer altijd weg in hoekjes, zich verstoppend, terwijl haar twee jaar oudere broertje Lindsay alle aandacht van de volwassenen naar zich toe trok. Niemand die hem aankon. Ze was een goedgemanierd meisje, raadselachtig, met een voor haar leeftijd te volwassen gevoel van humor. Ze kon om zichzelf lachen met een heldere, aanstekelijke schaterlach. Niemand had er ook maar enig idee van dat ze ’s nachts door een raam wegglipte, tot ze op vele kilometers van huis werd gearresteerd in een van de meest louche wijken van San Francisco, waar zelfs de politie nauwelijks durfde te komen. Ze was vijftien jaar. Haar ouders waren een paar jaar eerder gescheiden; ze gingen beiden op in hun eigen wereld en waren zich wellicht niet bewust van de ernst van het probleem. Op het eerste gezicht herkende Willie het meisje niet dat daar op het politiebureau rillend in een cel lag, zwaar opgemaakt, niet in staat op haar benen te staan of een woord uit te brengen. Uren later, veilig in haar eigen bed en iets helderder van geest, beloofde Jennifer haar vader haar leven te beteren en nooit meer zo iets stoms te doen. Hij geloofde haar. Alle jonge mensen struikelen en vallen wel eens; hij was zelf als kind ook in aanraking met justitie gekomen. Dat was op zijn dertiende, in Los Angeles, en zijn zonden hadden bestaan uit ijsjes pikken en marihuana roken met de Mexicaanse straatschoffies uit zijn wijk. Op zijn veertiende, toen hij zich realiseerde dat als hij zichzelf niet aanpakte, er niets van hem terecht zou komen omdat er niemand was die hem kon helpen, had hij afstand genomen van de straatbendes en besloot hij zijn school af te maken, een baantje te nemen om een universitaire opleiding te kunnen betalen, en advocaat te worden.

Nadat Jennifer was ontsnapt uit het ziekenhuis en aan de goede zorgen van de Filippijnse arts, wist ze te overleven, want ondanks haar ogenschijnlijke teerheid was ze ijzersterk. We hoorden een hele tijd niets van haar. In die winter bereikte ons nog wel het vage bericht dat ze zwanger zou zijn, maar dat verwierpen we als onmogelijk; ze had ons zelf verteld dat ze geen kinderen kon krijgen, ze had haar lichaam te zeer misbruikt. Drie maanden later kwam ze naar Willies kantoor om hem om geld te vragen, iets wat ze zelden deed; ze knapte haar zaken liever alleen op, want dan hoefde ze niemand tekst en uitleg te geven. Haar ogen schoten wanhopig alle kanten op, zoekend naar iets wat ze niet kon vinden, haar handen beefden maar haar stem klonk vast.

‘Ik ben zwanger,’ kondigde ze haar vader aan.

‘Maar dat kan toch niet!’ riep Willie uit.

‘Dat dacht ik ook, maar kijk…’ Ze knoopte het mannenhemd dat tot op haar knieën hing open en liet een bobbel ter grootte van een grapefruit zien. Het was een meisje en ze zou in de zomer ter wereld komen. Ik noem haar Sabrina. Dat heb ik altijd een mooie naam gevonden.

Elk leven een roman

In 1993 heb ik me bijna het hele jaar opgesloten om jou te schrijven, Paula, het was een jaar van tranen en herinneringen, maar aan een lange tour langs verschillende steden in de Verenigde Staten viel niet te ontkomen. Het oneindige plan moest gepromoot worden, een roman die is geïnspireerd op het leven van Willie; het boek was net verschenen in het Engels, maar ik had het twee jaar eerder geschreven en het was al in verschillende Europese talen vertaald. De titel had ik van Willies vader gestolen, die zijn zwervende godsdienst ‘Het oneindige plan’ noemde. Willie had al zijn vrienden mijn boek cadeau gedaan, volgens mij heeft hij de complete eerste oplage gekocht. Hij was er zo verrukt over dat ik hem eraan moest herinneren dat het fictie was en niet zijn biografie. ‘Mijn leven ís een roman,’ zei hij daarop.

Ieders leven is te vertellen als een roman, ieder van ons is de hoofdrolspeler in zijn eigen verhaal. Op dit moment, terwijl ik deze bladzijden schrijf, heb ik zo mijn twijfels. Is alles echt wel gebeurd zoals ik het me nu herinner en zoals ik het vertel? Ondanks dat ik kan teruggrijpen op de correspondentie met mijn moeder, waarin we van dag tot dag min of meer waarheidsgetrouw verslag uitbrengen van zowel de belangrijke als de meer triviale gebeurtenissen in ons leven, zijn de bladzijden die ik nu schrijf subjectief. Willie zei dat Het oneindige plan een kaart was van de weg die hij was gegaan en voegde er nog aan toe dat het jammer was dat Paul Newman een beetje te oud was voor de hoofdrol, als ze het boek zouden verfilmen. ‘Het zal je wel zijn opgevallen dat hij mijn evenbeeld is,’ zei hij met zijn gebruikelijke bescheidenheid. Ik had het me niet gerealiseerd, maar ik heb Willie dan ook niet als jonge man gekend, toen ze vast enorm veel op elkaar leken.

De publicatie van Het oneindige plan in het Engels kwam voor mij op een slecht moment; ik wilde geen mens zien en het idee van een promotietour benauwde me. Ik was ziek van verdriet, geobsedeerd door wat ik had kunnen doen om je te redden en niet had gedaan. Waarom had ik me niet gerealiseerd hoe laks de artsen in dat ziekenhuis in Madrid waren? Waarom had ik je daar niet onmiddellijk weggehaald en naar California gebracht? Waarom, waarom… Ik sloot me op in de kamer waar jij je laatste dagen had doorgebracht, maar zelfs op die heilige plek vond ik geen rust. Er zouden nog vele jaren moeten verstrijken voordat je veranderde in een zachte, constant aanwezige vriendin. In die tijd voelde ik je afwezigheid nog als een lans in mijn borst, een scherpe pijn die me soms op mijn knieën dwong.

Ik maakte me ook zorgen om Nico, want we hadden net vernomen dat je broer eveneens porfyrie had. ‘Paula is niet gestorven aan porfyrie, maar aan medische verwaarlozing,’ benadrukte je broer om mij gerust te stellen, maar ik maakte me toch zorgen, niet eens zozeer om hem als wel om zijn twee kinderen en het derde, dat op komst was. De kinderen zouden die vermaledijde erfenis kunnen hebben meegekregen; we zouden er pas achterkomen als ze oud genoeg waren om de onderzoeken te ondergaan.

Drie maanden na je dood had Celia ons aangekondigd dat ze weer in verwachting was, iets wat ik al vermoedde omdat ze kringen onder haar ogen had alsof ze ’s nachts geen oog dicht deed en omdat ik het had gedroomd, net zoals ik het bij Alejandro en Andrea had gedroomd, nog voordat die hadden bewogen in hun moeders buik. Drie kinderen in vijf jaar was gekkenwerk. Nico en Celia hadden geen vaste baan en hun studentenvisum stond op het punt te verlopen, maar evengoed vierden we het bericht. ‘Maak je geen zorgen, ieder kind wordt met een brood onder de arm geboren,’ luidde het commentaar van mijn moeder toen ze het hoorde. En inderdaad, diezelfde week nog konden we de aanvraagprocedure voor een permanente verblijfsvergunning voor Nico en zijn gezin in gang zetten; ik was na vijf jaar wachten zelf eindelijk Amerikaanse staatsburger en kon garant voor hen staan.

Willie en ik hadden elkaar in 1987 leren kennen, drie maanden voordat jij Ernesto ontmoette. Iemand heeft je indertijd verteld dat ik je vader vanwege Willie had verlaten, maar ik zweer je dat dat niet zo was. Je vader en ik zijn negenentwintig jaar samen geweest, we zijn elkaar tegengekomen toen ik vijftien was en hij bijna twintig. Toen we besloten te scheiden had ik er geen flauw benul van dat ik drie maanden later Willie zou ontmoeten. De literatuur heeft ons samengebracht: Willie had mijn tweede roman gelezen en was nieuwsgierig, hij wilde me leren kennen toen ik als een komeet door Noord-California trok. Het moet een behoorlijke afknapper voor hem zijn geweest, want ik ben in de verste verte zijn type niet, maar dat wist hij behoorlijk goed te verbergen en tegenwoordig beweert hij zelfs dat hij meteen een ‘spirituele band’ voelde. Ik heb geen idee wat dat is. Wat mijzelf betreft, ik moest snel actie ondernemen, want ik hopte van stad naar stad tijdens die krankzinnige reis. Toen ik je om raad belde vroeg je me stikkend van het lachen waarom ik eigenlijk wilde weten hoe jij erover dacht, als ik toch al had besloten me halsoverkop in het avontuur te storten, en toen ik het aan Nico vertelde riep die ontzet uit: ‘Maar mama, op jouw leeftijd!’ Ik was vijfenveertig, een leeftijd waarop je volgens hem al met één been in het graf stond. Zijn opmerking doordrong me er trouwens wel van dat ik geen tijd te verliezen had, ik moest doorzetten. Mijn haast maakte korte metten met Willies gerechtvaardigde voorzichtigheid.

Ik ga hier nu niet herhalen wat je al weet en wat ik je al zo vaak heb verteld; volgens Willie heb ik wel vijftig versies van hoe onze liefde begon en ze zijn allemaal waar. Om kort te gaan, ik herinner je eraan dat ik een paar dagen daarna mijn oude leven achter me liet en onuitgenodigd op de stoep stond van het huis van de man op wie ik verliefd was geworden. Nico zegt dat ik ‘mijn kinderen in de steek liet’, maar jij studeerde in Virginia en hij was eenentwintig, en op die leeftijd heeft een jongen de zorgen van zijn moeder niet meer echt nodig. Toen Willie eenmaal was bijgekomen van de schokkende verrassing mij met reistas en al voor zijn deur te zien staan, begonnen we vol enthousiasme aan een gemeenschappelijk leven, ondanks de culturele verschillen die ons scheidden en de problemen van zijn kinderen, waar we geen van beiden raad mee wisten. Ik vond het leven van Willie en zijn familie net een slecht toneelstuk waarin niets klopte. Hoe vaak heb ik je niet gebeld om je om raad te vragen? Volgens mij dagelijks. En jij gaf altijd hetzelfde antwoord: ‘Wat is het ruimhartigste dat je in dit geval kunt doen, mama?’

Willie en ik zijn acht maanden later getrouwd, niet op zijn initiatief, maar op dat van mij. Toen ik begreep dat de hartstocht van het eerste moment langzaam veranderde in liefde en dat ik waarschijnlijk in California zou blijven, besloot ik mijn kinderen te laten komen. Ik moest Amerikaans staatsburger zijn als ik me met jou en je broer wilde verenigen, vandaar dat er niets anders voor me op zat dan mijn trots in te slikken en Willie het idee van een huwelijk voor te leggen. Hij reageerde niet bepaald laaiend enthousiast – wat ik diep in mijn hart misschien wel had gehoopt – maar schrok zich kapot, want verschillende vastgelopen liefdes hadden het romantische vuur in zijn hart gedoofd. Uiteindelijk gaf hij toe. Nu goed, eerlijk gezegd was het niet moeilijk: ik had hem tot twaalf uur de volgende dag de tijd gegeven om tot een besluit te komen en was al begonnen mijn koffers te pakken. Een kwartier voordat het ultimatum afliep aanvaardde Willie mijn hand, hoewel hij mijn hardnekkig verlangen Nico en jou in de buurt te hebben, nooit heeft begrepen. In de Verenigde Staten gaan kinderen immers het huis uit zodra ze van school af zijn, en komen ze alleen nog op bezoek met Kerstmis en Thanksgiving Day. Voor Amerikanen is de Chileense gewoonte altijd en eeuwig in clanverband te willen leven ronduit schokkend.

‘Dwing me niet tot een keuze tussen jou en de kinderen,’ waarschuwde ik hem bij die gelegenheid.

‘Dat zou nooit in me opkomen. Maar weet je zeker dat zij ook bij jou in de buurt willen wonen?’ vroeg hij.

‘Een moeder heeft te allen tijde het recht haar kinderen bij zich te roepen.’

Omdat Willie advocaat was, vonden we geen enkele bevriende rechter bereid ons te trouwen en werden we in de echt verbonden door een man die na betaling van vijfentwintig dollar onze marriage license per post had ontvangen. Dat gaf me een naar gevoel. Het was de warmste dag uit de geschiedenis van Marin County. De ceremonie werd gehouden in een Italiaans restaurant zonder airco; de bruidstaart zakte volledig in, de dame die harp speelde viel flauw en de genodigden trokken druipend van het zweet hun kleren uit. De mannen eindigden zonder overhemd en schoenen en de vrouwen zonder kousen en ondergoed. Ik kende niemand, behalve je broer, jou, mijn moeder en mijn Amerikaanse uitgever, die van ver waren gekomen om me bij te staan. Ik heb altijd het vermoeden gehad dat die huwelijksplechtigheid niet helemaal rechtsgeldig was en hoop dat we ooit nog eens de moed kunnen opbrengen om te trouwen zoals het echt hoort.

Ik wil niet de indruk wekken dat ik alleen maar uit eigenbelang ben getrouwd, want voor Willie voelde ik de heroïsche hartstocht waaraan de vrouwen van onze familie nu eenmaal ten prooi vallen, net zoals jou met Ernesto is overkomen. Maar op de leeftijd waarop wij elkaar leerden kennen was er geen noodzaak meer om te trouwen, behalve dan voor die visa. In andere omstandigheden zouden we zijn gaan samenwonen, wat Willie ongetwijfeld liever had gedaan, maar ik piekerde er niet over om afstand te doen van mijn gezin, al leek die tegenstribbelende geliefde nog zo veel op Paul Newman. Met jou en Nico heb ik Chili tijdens de dictatuur in de jaren zeventig verlaten, met jullie ben ik eind jaren tachtig naar Venezuela gevlucht, en met jullie wilde ik in de jaren negentig immigrant worden in de Verenigde Staten. Ik was ervan overtuigd dat je broer en jij veel beter af zouden zijn bij mij in California dan ergens in de wijde wereld, maar ik had er niet op gerekend dat de wet het ons zo moeilijk zou maken. Het leken wel vijf eeuwen, de vijf jaar dat het duurde, en intussen waren jullie getrouwd, Nico met Celia in Venezuela en jij met Ernesto in Spanje, maar dat leek me geen onoverkomelijk bezwaar. Mettertijd is het me gelukt om voor Nico en zijn gezin twee blokken bij ons vandaan een huis te vinden, en als de dood jou niet veel te vroeg had weggesleurd, zou jij nu ook aan mijn zijde leven.

Ik ging op reis, kriskras door de Verenigde Staten, om mijn roman te promoten en de lezingen te geven die ik het jaar daarvoor, toen ik niet bij je vandaan kon, had uitgesteld. Voelde je mijn aanwezigheid, mijn kind? Ik heb het me zo vaak afgevraagd. Wat droomde je, die lange nacht in het jaar van je dood? Je droomde, dat weet ik zeker, want onder je oogleden bewogen je ogen en soms schrok je angstig wakker. In coma liggen moet aanvoelen als gevangenzitten in de dichte mist van een nachtmerrie. Volgens de artsen was je je nergens van bewust, maar dat kan ik haast niet geloven.

Ik had die reis een hele zak pillen bij me: om te slapen, tegen ingebeelde pijnen, om mijn tranen te stoppen en tegen de angst voor de eenzaamheid. Willie kon niet met me mee omdat hij moest werken; zijn kantoor ging zelfs op zondag niet dicht, er zat altijd een enorme stoet mensen in zijn wachtkamer en hij had wel honderd zaken op zijn bureau liggen. Hij zette zich indertijd met hart en ziel in om iets te bereiken in de zaak van een Mexicaanse immigrant die was gestorven na een val van de vijfde verdieping van een bouwproject in San Francisco. Zijn naam luidde Jovito Pacheco en hij was negenentwintig jaar. Het was een drama; officieel bestond hij niet en de bouwonderneming ontkende elke verantwoordelijkheid omdat de man niet op haar loonlijsten voorkwam. De onderaannemer was niet verzekerd en ook bij hem was Pacheco onbekend; hij was een paar dagen daarvoor geronseld en samen met twintig andere illegalen in een vrachtwagen naar het bouwterrein gereden. Jovito Pacheco was boer en had nog nooit op een bouwsteiger gestaan, maar het was een sterke vent en hij wilde dolgraag werken. Niemand die hem erop had gewezen dat hij een valhelm moest dragen. ‘Al moet ik de halve wereld voor het gerecht dagen, ik sleep er een schadevergoeding uit voor dat arme gezin!’ had ik Willie wel duizend keer horen zeggen. Het was kennelijk geen gemakkelijke zaak. Hij had een verbleekte foto van de familie Pacheco op zijn kantoor: vader, moeder, oma, drie kleine kinderen en een baby, allemaal in hun zondagse kleren, op een rijtje in de volle zon op een stoffig plein ergens in Mexico. De enige die schoenen droeg was Jovito Pacheco, een stevige indiaan met een trotse glimlach, zijn armzalige strohoed in de hand.

Op die tour was ik van top tot teen in het zwart, met de smoes dat het een elegante kleur is; zelfs mezelf wilde ik niet toegeven dat ik in de rouw was. ‘Je bent net een Chileense weduwe,’ zei Willie, en hij deed me een brandweerrode shawl cadeau. Ik heb geen idee meer welke steden ik heb bezocht, wie ik heb ontmoet of wat ik heb gedaan, het doet er ook niet toe, ik weet alleen nog dat ik in New York Ernesto heb bezocht. Je man was diep ontroerd toen ik hem vertelde dat ik mijn herinneringen aan jou aan het opschrijven was. We huilden samen en de som van ons verdriet ontketende een hagelbui.

‘Het is heel normaal dat het in de winter hagelt,’ zei Nico toen ik het hem door de telefoon vertelde.

Die weken dat ik ver van de mijnen vandaan was, liep ik rond als een zombie. ’s Avonds viel ik in een onbekend bed, warrig door de slaappillen, en ’s morgens schudde ik mijn nachtmerries met zwarte koffie van me af. Ik telefoneerde met mijn familie in California en mijn brieven naar mijn moeder faxte ik; mettertijd zijn ze verbleekt omdat ze met lichtgevoelige inkt werden geprint. Veel gebeurtenissen uit die periode ben ik kwijt; ik weet zeker dat het maar beter is zo. Ik telde de uren tot ik weer naar huis kon om me opnieuw voor de wereld te verbergen; ik verlangde ernaar bij Willie te slapen, met mijn kleinkinderen te spelen en troost te vinden in het rijgen van halskettingen in het atelier van mijn vriendin Tabra.

Ik hoorde dat Celia gewicht verloor in plaats van aan te komen in haar zwangerschap, dat mijn kleinzoon Alejandro al met een rugzakje om naar de crèche ging en dat Andrea een oogoperatie moest ondergaan. Mijn kleindochter was een schriel kindje met gouden pluishaartjes en ze was vreselijk scheel, met een linkeroog dat alle kanten op schoot. Ze was rustig en stil, ze leek altijd ergens op te broeden en zoog op haar duim terwijl ze zich vastklampte aan een katoenen luier – haar ‘tut’ – die ze nooit losliet. Jij gaf niet om kinderen, Paula. Toen je een keer op bezoek was en er niet onderuit kon Alejandro’s luier te verschonen, bekende je me dat hoe vaker je je neefje zag, hoe minder het moederschap je aantrok. Andrea heb je niet meer gekend, maar de nacht dat je stierf lag ze samen met haar broertje op het voeteneind van je bed te slapen.