EVA LUNA

Van Isabel Allende zijn bij Wereldbibliotheek verschenen

Liefde en schaduw

Het goud van Tomás Várgas

Het huis met de geesten

Eva Luna

Het oneindige plan

Paula

Afrodite

Fortuna’s dochter

Portret in sepia

De stad van de wilde goden

Het rijk van de gouden draak

Het woud van de pygmeeën

Herinnering aan mijn Chili

Zorro

Inês, vrouw van mijn hart

De som der dagen

Het eiland onder de zee

Het negende schrift van Maya

Ripper

De Japanse minnaar

De winter voorbij

Bloemblad van zee

Wat wij willen

Violeta

Isabel Allende

Eva Luna

Uit het Spaans vertaald
door Giny Klatser

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

Eerste druk 1988

Zesendertigste druk 2022

Oorspronkelijke titel Eva Luna

© 1987 Isabel Allende

© 1988 Uitgeverij Wereldbibliotheek

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp bij Barbara

Omslagfoto © Sarah Jarrett / Arcangel

NUR 302

ISBN 978 90 284 4176 7

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de zesendertigste druk, 2022, met
ISBN 978 90 284 5230 5

Daarop zei hij tot Sheherazade:

‘Allah zij met je zuster,

vertel ons een verhaal

waarmee we de nacht kunnen

doorbrengen…’

Duizend-en-één-nacht

Een

Ik heet Eva. Volgens het boek dat mijn moeder raadpleegde om een naam voor me uit te kiezen betekent die naam leven. Ik ben geboren in een achterkamer van een naargeestig huis en opgegroeid tussen oude meubelen, boeken in het Latijn en mummies van mensen. Toch ben ik daar niet melancholiek door geworden want ik ben ter wereld gekomen met in mijn geheugen een vleugje oerwoud. Mijn vader, een Indiaan met gele ogen, was afkomstig van de plaats waar honderd rivieren samenstromen, hij droeg de geur van het oerwoud en de hemel had hij nooit rechtstreeks in de ogen gekeken, omdat hij was opgegroeid onder de kruinen van de bomen en het licht hem als iets onbetamelijks voorkwam. Consuelo, mijn moeder, had haar jeugd doorgebracht in een sprookjesland waar avonturiers eeuwenlang op zoek waren geweest naar de stad van zuiver goud die de veroveraars aanschouwd hadden toen ze zich over de rand van de afgronden van ambitie bogen. Dat landschap had een onuitwisbaar stempel op mijn moeder gedrukt en op de een of andere wijze was het haar gelukt dat stempel op mij over te dragen.

Toen Consuelo nog niet eens kon lopen en niet meer was dan een naakt, met modder en uitwerpselen overdekt schepseltje, hadden missionarissen haar tegenstribbelend opgetild en over de loopbrug aan boord van het schip gebracht, als een kleine Jonas die is uitgespuugd door een zoetwaterwalvis. Nadat ze haar gewassen hadden, stelden ze vast dat er geen twijfel aan bestond dat ze een meisje was. Dat zaaide enige verwarring, maar ze was er nu eenmaal en ze konden haar moeilijk in de rivier gooien, dus deden ze haar een luier om om haar schaamte te bedekken, druppelden haar ogen in met citroensap om de infectie te genezen die haar belette haar ogen te openen, en doopten haar met de eerste meisjesnaam die hun in gedachten kwam. Zonder veel omslag en zonder zich het hoofd te breken over waar ze vandaan kwam, voedden ze haar op in de overtuiging dat als Gods voorzienigheid haar in leven had gehouden tot het moment waarop zij haar gevonden hadden, die ook wel zou waken over haar lichamelijk en geestelijk welzijn, of haar in het ergste geval net als andere onschuldige schepselen ten hemel zou voeren. Zonder vaste plaats in de strikte hiërarchie van de missie groeide Consuelo op. Ze was geen echte dienstmeid, ze bekleedde niet dezelfde rang als de Indianen van de school en als ze vroeg wie van de paters haar vader was kreeg ze voor haar brutaliteit een draai om haar oren. Mij vertelde ze dat ze door een sloep van een Hollandse koopvaarder op de oever was achtergelaten, maar dat is een verhaal dat ze vast veel later heeft bedacht om van mijn hinderlijke gezeur af te zijn. Ik geloof dat ze er in feite geen idee van had wie haar verwekt hadden of hoe ze daar terechtgekomen was.

De missiepost was een kleine oase te midden van een weelderige vegetatie, die, in zichzelf verward, van de rand van het water tot aan de voet van de monumentale geologische gewrochten groeide, welke zich als vergissingen van God naar het firmament verhieven. De tijd is er scheefgegroeid en het menselijk oog wordt bedrogen door de afstanden, die de reiziger ertoe verleiden in cirkels rond te lopen. De vochtige, zware atmosfeer is afwisselend bezwangerd met de geuren van bloemen, kruiden, zweet van mensen en de adem van dieren. Het is er drukkend heet, geen zuchtje wind brengt verlichting, de stenen gloeien en het bloed kookt in de aderen. Bij het vallen van de avond wordt de lucht gevuld met fosforescerende muskieten, die met hun steken eindeloze nachtmerries veroorzaken, en in de nacht is het geritsel van de vogels en het gekrijs van de apen duidelijk te horen, evenals het verre geraas van watervallen, die hoog in de bergen ontspringen en met veel gekletter neerstorten. Het eenvoudige, uit stro en leem opgetrokken gebouw met de toren van gekruiste boomstammen, en daarin een klok om op te roepen voor de mis, balanceerde, net als de andere hutten, op palen, die diep in de modder staken van een rivier met drabbig water, waarvan de einders verloren gingen in de weerspiegeling van het licht. Het leek alsof de behuizingen dreven, tussen geruisloze kano’s, vuilnis, kadavers van honden en ratten en onverklaarbare witte bloemen.

Consuelo was ook vanuit de verte gemakkelijk te herkennen aan haar lange rode haar, dat als een vuurschicht opschoot tussen het eeuwige groen van deze natuur. Haar speelkameraadjes waren een paar Indiaantjes met bolle buikjes, een brutale papegaai die het onzevader opzei doorspekt met lelijke woorden en een aap die met een ketting vastzat aan een tafelpoot en zo nu en dan door haar werd vrijgelaten om in het oerwoud een bruid te gaan zoeken, maar steeds weer terugkwam om zich op dezelfde plaats te gaan zitten vlooien. Ook toen al trokken daar protestanten rond die bijbels uitdeelden, tegen het Vaticaan predikten, en in zon en regen hun orgeltjes meezeulden om het gezang van bekeerlingen in openbare bijeenkomsten te begeleiden. Deze concurrentie eiste zo veel aandacht op van de katholieke priesters, dat ze weinig tijd hadden om op Consuelo te letten, die getaand door de zon, slecht gevoed met maniok en vis, belaagd door parasieten en gestoken door de muskieten, zo vrij als een vogeltje, toch kans zag in leven te blijven. Ze moest enige hulp bieden bij huishoudelijk werk en aanwezig zijn bij de godsdienstoefeningen en enkele lessen in lezen, rekenen en catechismus, maar afgezien daarvan had ze geen verplichtingen; ze zwierf rond en rook hier en daar aan de bloemen, zat de dieren achterna en vulde haar hoofd met beelden, geuren, kleuren en smaken, met van de grens meegebrachte verhalen en door de rivier meegevoerde mythes.

Ze was twaalf jaar toen ze de kippenman leerde kennen. Een door de buitenlucht gebruinde Portugees, uiterlijk hard en droog, innerlijk een en al lach. Zijn rondfladderende vogels slikten elk glimmend dingetje dat ze tegenkwamen door, zodat hun eigenaar later hun krop kon opensnijden en een paar korrels goud kon oogsten, niet voldoende om rijk van te worden maar net genoeg om zijn illusies te voeden. Op een ochtend ontwaarde de Portugees het meisje met de blanke huid en de vurige haardos, met haar rok opgetrokken en haar benen ondergedompeld in het moeraswater en hij dacht weer eens een aanval te hebben van de derdedaagse koorts. Van verrassing floot hij tussen zijn tanden, wat klonk als de aansporing voor een paard om zich in beweging te zetten. Het gefluit sneed door de ruimte en zij keek op, hun blikken kruisten elkaar en op beider gezicht verscheen een glimlach. Sinds die dag ontmoetten ze elkaar regelmatig, hij om met open mond naar haar te kijken en zij om Portugese liedjes te leren.

‘Laten we goud gaan oogsten,’ zei de man op een dag.

Ze liepen het oerwoud in, tot waar ze de klok van de missiepost niet meer konden zien en drongen steeds dieper in de dichte begroeiing langs paadjes die alleen hij wist te vinden. De hele dag waren ze op zoek naar de kippen, ze maakten klokkende geluiden en als ze ze in het gebladerte ontdekten, vingen ze ze in de vlucht.

Terwijl zij ze tussen haar benen in bedwang hield, sneed hij met een scherpe snee hun krop open en stak zijn vingers erin om de korrels eruit te halen. De kippen die niet doodgingen werden met naald en draad dichtgenaaid om hun meester te blijven dienen, de anderen stopten ze in een zak om ze in het dorp te verkopen of als lokmiddel te gebruiken; van de veren stookten ze een vuurtje omdat die ongeluk brachten en snotziekte veroorzaakten. Tegen de avond keerde Consuelo met verwarde haren, blij en met bloed besmeurde kleren terug. Ze nam afscheid van haar vriend, stapte van de hangladder van de boot op het terras en stootte haar neus aan de vier weerzinwekkende sandalen van twee fraters uit Estremadura die haar met hun armen over hun borst gekruist en met een vreselijke walging op hun gezicht stonden op te wachten.

‘Het is de hoogste tijd dat jij naar de stad vertrekt,’ zeiden ze.

Al haar smeekbeden waren vergeefs. Ze gaven haar zelfs geen toestemming om de aap of de papegaai mee te nemen, twee metgezellen die ongeschikt waren voor het nieuwe leven dat haar wachtte. Samen met vijf Indiaanse meisjes werd ze meegenomen; om te verhinderen dat ze uit de prauw zouden springen en in de rivier zouden verdwijnen, waren ze met de enkels aan elkaar gebonden. De Portugees nam afscheid van Consuelo zonder haar aan te raken, met een lange blik, en hij gaf haar als herinnering een klompje goud mee dat aan een koordje hing en de vorm had van een kies. Dat zou zij vrijwel haar hele leven om haar hals dragen, totdat ze de man ontmoette die ze het als blijk van haar liefde kon geven. Het laatste wat hij van haar zag was een figuurtje met een verschoten katoenen schort, een strooien hoed op haar oren gedrukt, blootsvoets, dat hem treurig vaarwel wuifde.

De reis ging eerst per prauw over de zijarmen van de rivier door een verbijsterend landschap, vervolgens op de rug van een muildier over plateaus met steile wanden, waar het denken onmogelijk werd gemaakt door de nachtelijke koude en ten slotte per vrachtwagen door vochtige prairies, door wouden met wilde bananen en dwergananassen, en over verzilte, zanderige wegen, maar het meisje verwonderde zich nergens over, want wie het eerste daglicht zag in het meest hallucinerende gebied van de hele wereld verbaast zich nergens meer over. Gedurende de lange reis schreide ze alle tranen die ze in zich had, zonder nog één traan over te laten voor nog komende droefenis. Toen ze volkomen uitgehuild was, perste ze haar lippen op elkaar en nam het vaste besluit ze nog slechts te openen voor de allernoodzakelijkste antwoorden. Dagen later kwamen ze aan in de hoofdstad. De fraters brachten de doodsbange meisjes naar het klooster van de Zusters van Barmhartigheid, waar een non de ijzeren poort opende met een gevangenissleutel en hen vervolgens voorging naar een ruime, lommerrijke binnenplaats met rondom galerijen en in het midden een fontein van beschilderde tegels waar duiven, lijsters en kolibries zich laafden. In de schaduw zaten jonge meisjes gekleed in grijze uniformen in een kring matrassen te naaien met kromme naalden, of rieten manden te vlechten.

‘In het gebed of in de inspanning zal de mens verlichting vinden voor zijn zonden. Ik ben niet gekomen om heiligen te genezen maar om zieken te verzorgen. De herder verheugt zich meer over het weervinden van één schaap dat was afgedwaald dan over zijn gehele bijeengebleven kudde. Het woord Gods, geloofd zij zijn heilige naam, amen,’ luidden zo ongeveer de woorden die de non, haar handen verstopt tussen de plooien van haar habijt, uitsprak.

Consuelo begreep niets van haar geprevel en ze besteedde er ook geen enkele aandacht aan want ze was doodmoe en ze voelde zich terneergeslagen omdat ze nu opgesloten was. Ze had zich nooit eerder tussen muren bevonden en toen ze omhoogkeek en zag dat de hemel was gereduceerd tot een klein vierkant stukje, dacht ze dat ze zou stikken. Toen ze van haar reisgenoten werd gescheiden en werd meegenomen naar het kantoor van de moederoverste had ze er geen idee van dat dat was vanwege haar huid en haar lichte ogen. De zusters hadden in jaren geen meisje zoals zij in huis gehad, maar uitsluitend meisjes met gemengd bloed en afkomstig uit de allerarmste wijken of Indiaanse meisjes, die met bruut geweld door de missionarissen waren meegesleept.

‘Wie zijn je ouders?’

‘Weet ik niet.’

‘Wanneer ben je geboren?’

‘In het jaar van de komeet.’

Reeds toen had Consuelo de gewoonte ontwikkeld de haar ontbrekende informatie aan te vullen met verdichtsels. De allereerste keer dat ze over de komeet had horen spreken, had ze besloten dat tijdstip tot haar geboortedatum uit te roepen. In haar jeugd had iemand haar ooit verteld dat het hemelwonder door de hele wereld met angst en beven tegemoetgezien was. Men stelde zich voor dat de komeet zou opdoemen als een draak van vuur, en dat de staart, bij het eerste contact met de atmosfeer, de gehele planeet in giftige gassen zou hullen, en de hitte van gesmolten lava een einde zou maken aan elke vorm van leven. Sommige mensen benamen zichzelf het leven om niet verzengd door de hitte te sterven, anderen hadden op het laatste moment liever vergetelheid gezocht in vreetpartijen, dronkenschap of ontucht. Zelfs de Weldoener raakte onder de indruk toen hij zag hoe de hemel zich groen kleurde en hoorde hoe onder de invloed van de komeet mulatten steil haar en Chinezen kroeshaar hadden gekregen, en hij gaf opdracht tot het vrijlaten van een aantal opstandelingen, die al zo lang gevangen hadden gezeten dat ze zich niet meer konden herinneren wat daglicht was. Enkelen van hen hadden het zaad van de opstandigheid echter nog behouden en waren bereid geweest dat aan komende generaties door te geven. Consuelo was altijd verrukt geweest van het idee geboren te zijn te midden van zoveel gruwel, hoewel het praatje de ronde deed dat alle op dat moment geborenen afstotelijk waren en dat ook nog jaren nadat de komeet als een bol van ijs en sterrestof uit het gezicht verdwenen was, zouden blijven.

‘Om te beginnen moet die duivelsstaart eraf,’ besloot moederoverste, terwijl ze met haar beide handen de vlecht van glanzend koper woog die op de rug van de nieuwe pupil hing. Ze gaf opdracht het haar kort te knippen en het hoofd te wassen met een mengsel van bleekwater en Aureolina Onirem om de luizen te vernietigen en de aanmatigende kleur te verzwakken. Bij die operatie viel de helft van het haar uit en de rest kreeg een leemachtige kleur, die meer in overeenstemming was met het temperament en de doelstellingen van de religieuze instelling dan de originele vlammende haardos.

Consuelo zou daar drie jaar blijven, met kou in haar lichaam en in haar ziel, listig en alleen, en ze kon niet geloven dat het schrale zonnetje op de binnenplaats hetzelfde was als de zon die het oerwoud stoofde, haar thuis dat ze had moeten achterlaten. Profaan tumult drong hier niet binnen, net zo min als de nationale welvaart, die was ontstaan toen iemand een put had geslagen waaruit in plaats van water een zwarte blubber opspoot, die zo dik en stinkend was als de uitwerpselen van dinosaurussen. Het vaderland zat midden in een zee van aardolie. Dat wekte de dictatuur enigszins uit zijn verdoving. Het fortuin van de tiran en zijn familieleden nam zo enorm in omvang toe dat er zelfs voor de andere mensen iets overschoot. In de steden werd enige vooruitgang merkbaar, in de petroleumvelden werden oude tradities aan het wankelen gebracht door stoere, uit het noorden gekomen opzichters, en een vleugje modernisme maakte de rokken van de vrouwen korter, maar in het klooster van de Zusters van Barmhartigheid had dat alles geen enkele invloed. Daar begon het leven om vier uur ’s morgens met de eerste gebeden; de dag verliep volgens een onwrikbare regelmaat en werd ’s middags klokslag zes uur besloten, het tijdstip voor het boetgebed om de geest te reinigen en zich voor te bereiden op de eventuele dood, want de nacht kon een reis zonder terugkeer zijn. Lange stiltes, gangen met geboende tegels, geur van wierook en lelies, gemurmel van smeekbeden, banken van donker hout, witte wanden zonder versiering. God was een totalitaire aanwezigheid. Afgezien van de nonnen en enkele dienstboden, woonden in het reusachtige uit lemen bakstenen en dakpannen opgetrokken gebouw slechts zestien, meest in de steek gelaten meisjes of wezen, die geleerd werd schoenen te dragen, met vork en mes te eten en eenvoudig huishoudelijk werk te verrichten, zodat ze later ergens een baantje zouden kunnen krijgen als dienstbode. Voor iets anders achtte men hen ongeschikt. Uiterlijk onderscheidde Consuelo zich van de andere meisjes, en de nonnen, die ervan overtuigd waren dat dit geen toeval was maar een teken van Gods goedertierenheid, beijverden zich haar het geloof bij te brengen in de hoop dat ze zou besluiten tot het klooster toe te treden en de Kerk te dienen, doch al hun inspanningen liepen stuk op de instinctieve afweer van het meisje. Ze was best bereid het te proberen maar slaagde er niet in de tirannieke god te aanvaarden die de zusters haar predikten, ze gaf de voorkeur aan een wat vrolijker, moederlijker, meelevender godsbeeld.

‘Dat is de Heilige Maagd Maria,’ legden de zusters haar uit.

‘Is zij God?’

‘Nee, de moeder Gods.’

‘Ja, maar wie heeft het voor het zeggen in de hemel, God of zijn moeder?’

‘Zwijg, dwaze meid, zwijg en bid. Smeek de Here je het licht te schenken,’ raadden ze haar aan.

Consuelo ging in de kapel zitten en keek naar het altaar, dat bekroond werd door een angstaanjagend realistische Christus. Ze probeerde de rozenkrans op te zeggen maar al snel dwaalden haar gedachten af naar nooit eindigende avonturen, waarin de herinneringen aan het oerwoud werden afgewisseld door figuren uit de Heilige Schrift, elk met hun eigen lading aan hartstocht, vergelding, martelaarschap en wonderen. Alles zoog ze gulzig op, de rituele woorden van de mis, de zondagse preken, de vrome geschriften, de nachtelijke geluiden, de wind tussen de pilaren op de galerij, de onnozele gezichten van de heiligen en de kluizenaars in hun nissen in de kerk. Ze leerde haar mond te houden en bewaarde haar onmetelijke rijkdom aan fabels als een geheime schat totdat ik haar in de gelegenheid stelde de woordenstroom die ze met zich meedroeg te spuien.

Consuelo bracht zoveel tijd in de kapel door, roerloos, haar handen gevouwen, en met de kalmte van een herkauwer, dat in het klooster de mare de ronde ging doen dat ze gezegend was en hemelse visioenen had; de moederoverste echter, die een praktische Catalaanse was en minder geneigd in wonderen te geloven dan de andere nonnen van de congregatie, besefte dat er geen sprake was van heiligheid maar eerder van ongeneeslijke dagdromerij. Aangezien het meisje ook geen enkel enthousiasme toonde voor matrassen naaien, hosties bakken of manden vlechten beschouwde zij de vorming als beëindigd en plaatste haar als dienstmeisje bij een buitenlandse dokter, professor Jones. Ze bracht haar eigenhandig naar een ietwat bouwvallig maar door de Franse architectuur toch indrukwekkend herenhuis, dat zich aan de rand van de stad verhief aan de voet van een heuvel, die nu door de autoriteiten is uitgeroepen tot Nationaal Park. De eerste indruk die Consuelo van die man kreeg was zo overweldigend dat het maanden duurde voor ze haar angst voor hem kwijtraakte. Ze zag hem de kamer in komen met een slagersschort voor en een vreemd metalen instrument in zijn hand. Hij begroette hen niet, beet de non vier onbegrijpelijke zinnen toe en stuurde Consuelo met een soort gegrom naar de keuken zonder haar een blik waardig te keuren, te veel in beslag genomen door zijn bezigheden. Zij had hem echter wel aandachtig opgenomen. Zo’n dreigende figuur had ze nooit eerder gezien, maar ze moest toegeven dat hij net zo mooi was als een gouden bidprentje van Jezus, hij had net zo’n vorstelijke blonde baard en ogen van een onmogelijke kleur.

De enige baas die Consuelo in haar leven zou hebben, was jaren bezig geweest met het perfectioneren van een methode om doden te conserveren. Het geheim daarvan zou hij ten slotte meenemen in zijn graf, tot opluchting van de gehele mensheid. Hij werkte ook aan een middel om kanker te genezen, omdat hij had vastgesteld dat deze ziekte weinig voorkomt in malariagebieden en daaruit de conclusie had getrokken dat hij kankerpatiënten kon genezen door ze te laten steken door malariamuggen. Eenzelfde logica bracht hem ertoe gekken, van geboorte of uit roeping, op hun kop te slaan, omdat hij in de Gaceta del Galeno gelezen had over iemand die ten gevolge van een hersentrauma in een genie veranderd was. Hij was een overtuigd anti-socialist. Hij had berekend dat indien alle rijkdommen van de wereld verdeeld zouden worden dit elke inwoner van de planeet vijfendertig cent zou opleveren, en dus waren revoluties zinloos. Hij straalde gezondheid en kracht uit, hij leed onder een slecht humeur, bezat de kennis van een geleerde en de slinkse streken van een koster. Zijn balsemformule was, zoals vrijwel alle grote uitvindingen, van een bewonderenswaardige eenvoud. Bij hem was er geen sprake van ingewanden verwijderen, de schedel ledigen, het lichaam onderdompelen in formaline en weer vullen met teer en poetskatoen, om het er ten slotte te laten uitzien als een gerimpelde pruim met een verbijsterde blik in de ogen van beschilderd glas. Hij onttrok eenvoudig alle bloed aan het nog verse lijk en verving dat door een vloeistof, die het lichaam conserveerde alsof het nog in leven was. Hoewel bleek en koud, ging de huid niet tot ontbinding over, het haar bleef stevig en in sommige gevallen bleven de nagels niet alleen op hun plaats zitten maar groeiden ze ook nog door. Het enige onaangename bijverschijnsel was een zurige, doordringende geur, maar daaraan raakten de familieleden in de loop der jaren gewend. In die tijd waren er niet veel patiënten die zich vrijwillig leenden om zich te laten steken door genezende insekten of om zich te laten knuppelen ter verhoging van hun intelligentie. Als balsemdeskundige had hij echter reeds vermaardheid verworven aan de andere zijde van de oceaan en hij ontving regelmatig bezoek van Europese geleerden of zakenlieden uit de Verenigde Staten die eropuit waren hem zijn recept afhandig te maken. Ze vertrokken altijd met lege handen. Zijn beroemdste geval, waardoor hij in de gehele wereld in aanzien kwam, was dat van een in de stad bekende advocaat. Bij zijn leven had de man blijk gegeven van liberale neigingen, waarop de Weldoener opdracht had gegeven hem na afloop van een voorstelling van de operette La Paloma in de Stadsschouwburg te doden. Doorzeefd door ontelbare kogels maar met ongeschonden gelaat werd het nog warme lichaam naar professor Jones gebracht. Aangezien die een voorstander was van totalitaire regimes en niets moest hebben van de democratische staatsvorm, die volgens hem vulgair was en te veel leek op het socialisme, beschouwde hij het slachtoffer als zijn ideologische vijand, maar hij nam toch de taak ter hand om hem te conserveren. Het resultaat was dermate geslaagd dat de overledene door zijn familie in de bibliotheek werd gezet, in zijn beste pak en met een pen in zijn rechterhand. Tientallen jaren verdedigden ze hem tegen de motten en het stof als een herinnering aan de wreedheid van de dictator, die niet de moed had in te grijpen, aangezien het één ding is om van leer te trekken tegen een levende maar een geheel andere zaak om op te treden tegen een dode.

Toen Consuelo haar oorspronkelijke angst eenmaal overwonnen had en begreep dat het slachtersschort en de graflucht van haar baas te verwaarlozen bijkomstigheden waren en dat hij in feite een gemakkelijk te verdragen, kwetsbare en in sommige opzichten zelfs sympathieke man was, voelde ze zich volkomen op haar gemak in dat huis, dat in haar ogen, vergeleken met het klooster, een paradijs was. Hier stond niemand bij zonsopgang op om de rozenkrans te bidden voor het heil van de mensheid en ook vroeg niemand haar op een hand erwten te knielen om met het eigen lijden te boeten voor de schuld van anderen. Net als voorheen in het gebouw van de Zusters van Barmhartigheid waarden ook in dit grote huis geheimzinnige geesten rond. Hun aanwezigheid werd door iedereen waargenomen, behalve door professor Jones, die hardnekkig staande hield dat ze er niet waren omdat het wetenschappelijk bewijs ervoor ontbrak. Hoewel haar de zwaarste taken werden opgedragen vond het meisje tijd voor haar dagdromerijen, zonder dat iemand haar stoorde omdat haar zwijgzaamheid werd opgevat als wonderlijke deugdzaamheid. Ze was sterk, klaagde nooit en gehoorzaamde zonder tegenspreken, zoals ze dat bij de nonnen geleerd had. Behalve vuilnis wegbrengen, kleren wassen en strijken, de plee schoonmaken, dagelijks het ijs voor de koelkasten in ontvangst nemen, dat in grof zout verpakt op de rug van een muilezel werd aangevoerd, hielp ze professor Jones bij het bereiden van het recept in grote apothekersflessen, verzorgde ze de lijken, verwijderde het stof en het kraakbeen tussen de gewrichten, trok hen kleren aan, kamde hun haar en kleurde hun wangen met rouge. De geleerde was in zijn nopjes met zijn hulpje. Voordat zij bij hem kwam werken, had hij altijd alles alleen gedaan, in het diepste geheim. In de loop van de tijd raakte hij gewend aan Consuelo’s aanwezigheid en stond hij haar toe hem in het laboratorium te helpen, omdat hij veronderstelde dat die zwijgzame vrouw niet het geringste gevaar opleverde. Hij vond het zo vanzelfsprekend dat ze altijd in de buurt was als hij haar nodig had, dat hij als hij zijn jasje had uitgetrokken en zijn hoed had afgezet, hij die zonder achter zich te kijken liet vallen in de zekerheid dat zij klaar stond om ze op te vangen nog voor ze de grond raakten. Aangezien ze zijn blinde vertrouwen nooit beschaamde, rekende hij ten slotte volkomen op haar. Zodoende was Consuelo, afgezien van de uitvinder zelf, de enige op de hele wereld die beschikte over de wonderbaarlijke formule, maar ze had niets aan die kennis want het idee om haar baas te bedriegen en zijn geheim te gelde te maken zou nooit in haar opkomen. Ze had een hekel aan het gedoe met de lijken en begreep niet wat de zin was van het balsemen. Zij dacht dat als dat nuttig was, de natuur daarin zelf voorzien zou hebben en lijken niet tot ontbinding zou laten overgaan. Tegen het eind van haar leven vond ze toch nog een verklaring voor de oude zucht van de mensheid om de overledenen te bewaren, ze ontdekte dat, als men de doden binnen handbereik had, het gemakkelijker was ze in de herinnering te bewaren.

Zo verliepen er voor Consuelo vele jaren zonder schokkende gebeurtenissen. Nieuwe ontwikkelingen in de buitenwereld werd ze niet gewaar omdat ze van de besloten wereld van de nonnen was overgegaan in die van het huis van professor Jones. Er was wel een radio om de nieuwsberichten te horen maar die werd zelden aangezet. Er werd uitsluitend geluisterd naar de operaplaten die de baas op zijn fonkelnieuwe grammofoon draaide. Kranten kwamen er niet in huis, alleen wetenschappelijke tijdschriften. Voor wat er in het land of in de wereld gebeurde had de geleerde geen enkele belangstelling. Hij interesseerde zich meer voor abstracte kennis, historische feiten of voorspellingen over een hypothetische toekomst, dan voor de laag-bij-de-grondse noden van de actualiteit. Het huis was een reusachtig doolhof van boeken. Langs alle wanden waren de banden opgestapeld van de vloer tot aan het plafond; donkere, muf ruikende in leer gebonden, zacht aanvoelende, krakerige, banden met goud op snee, met gouden titels, met ragdunne bladzijden, met verfijnde typografie. Alle werken van het universele denken bevonden zich hier in schijnbaar willekeurige orde op planken, hoewel professor Jones de plaats van elk boek uit zijn hoofd wist. De werken van Shakespeare steunden tegen Het Kapitaal, de maximes van Confucius rijden zich aaneen met Het Leven der Zeehonden, kaarten van oude zeevaarders rustten naast gotische romans en gedichten uit India. Consuelo was dagelijks uren bezig met het afstoffen van de boeken. Als ze met de laatste plank klaar was moest ze weer beginnen bij de eerste, maar toch deed ze dit werk het liefst. Ze pakte de boeken voorzichtig beet, veegde het stof er liefkozend af, sloeg de bladzijden om en verdiepte zich een paar minuten in de eigen wereld van elk boek. Ze leerde zowel de boeken kennen als hun plaats op de plank. Ze vond nooit de moed te vragen of ze een boek mocht lenen, ze nam ze altijd stiekem mee naar haar kamer om ze ’s nachts te lezen en ze de volgende dag weer terug te zetten.

Consuelo had vrijwel geen weet van de woelingen, rampen of vooruitgang in haar tijd, maar ze vernam wel alle bijzonderheden van het studentenoproer in het land omdat dit plaatsvond op een moment dat professor Jones door de stad liep en bijna gedood werd door gardisten te paard. Zij kreeg opdracht kompressen op zijn blauwe plekken te leggen en hem met een zuigfles soep en bier te laten drinken totdat zijn losse tanden weer vast waren gaan zitten. De dokter was uitgegaan om een aantal voor zijn experimenten onontbeerlijke bestanddelen te kopen en had er niet aan gedacht dat het carnaval was, een losbandig feest waarbij ieder jaar vele doden en gewonden te betreuren waren, hoewel ditmaal de dronkemanstwisten in het niet gevallen waren bij het effect van andere gebeurtenissen die de ingeslapen gewetens hadden wakker geschud. Jones stak juist de straat over toen het tumult losbarstte. In werkelijkheid waren de moeilijkheden al twee dagen eerder begonnen, toen de studenten een schoonheidskoningin hadden uitgeroepen in de eerste democratische verkiezing van het land. Nadat ze haar gekroond hadden en bloemrijke redevoeringen hadden afgestoken, waarin sommige tongen waren losgeraakt en hadden gesproken over vrijheid en soevereiniteit, hadden de jongelui besloten een mars te houden. Zoiets was nooit eerder vertoond en de politie had achtenveertig uur gewacht alvorens in actie te komen; dat gebeurde juist op het moment dat professor Jones beladen met flessen en poedertjes uit een apotheek kwam. Hoewel hij de gardisten met getrokken sabel en in volle galop zag komen aanstormen, liep hij gewoon door zonder zijn pas te versnellen omdat hij met zijn hoofd bij een van zijn chemische formules was en al dat rumoer hem ongepast voorkwam. Toen hij weer tot bewustzijn kwam, lag hij op een brancard op weg naar het ziekenhuis voor armoedzaaiers. Hij kon nog net op tijd stamelen dat ze moesten omkeren en hem naar zijn huis brengen. Om te voorkomen dat zijn tanden uit zijn mond vielen, moest hij zijn hand er stijf tegenaan houden. Terwijl hij in de kussens gesteund herstellende was, werden de aanstichters van het oproer door de politie gearresteerd en in het gevang geworpen, maar ze werden niet afgeranseld omdat er onder hen enkele zonen uit vooraanstaande families waren. Hun arrestatie veroorzaakte een golf van solidariteit en tientallen jongelieden meldden zich de volgende dag bij de gevangenissen en politiebureaus om zich vrijwillig gevangen te laten nemen. Iedereen die zich meldde werd ingesloten, maar moest een paar dagen later weer worden vrijgelaten omdat er niet voldoende ruimte in de cellen was voor zoveel jongens en omdat door het geweeklaag van de moeders de spijsvertering van de Weldoener van slag raakte.

Maanden later, toen het gebit van professor Jones al weer stevig vastzat en hij begon te herstellen van de mentale kneuzingen, roerden de studenten zich opnieuw, ditmaal met medewerking van een aantal jonge officieren. De minister van Defensie sloeg de opstand in zeven uur neer. Diegenen die wisten te ontkomen, gingen in ballingschap, waar ze zeven jaar zouden verblijven, tot de dood van de Baas van het Land, die zichzelf de weelde veroorloofde rustig in zijn bed te sterven, in plaats van aan zijn kloten opgehangen aan een lantaarnpaal op het plein, zoals zijn vijanden graag hadden gezien en de ambassadeur van de Verenigde Staten had gevreesd.

Bij het overlijden van de oude leider en het einde van de lange dictatuur had professor Jones op het punt gestaan per schip terug te keren naar Europa. Evenals vele anderen was hij ervan overtuigd dat het land ten onder zou gaan in een niet meer te stuiten chaos. De ministers van Staat, bevreesd voor de mogelijkheid van een volksopstand, kwamen in allerijl in vergadering bijeen, waar iemand opperde professor Jones te laten komen. Ze redeneerden dat als het op zijn paard gebonden lijk van Cid Campeador strijd had kunnen leveren met de Moren, het gebalsemde lijk van president Vitalicio toch ook op zijn tirannentroon moest kunnen blijven regeren. De geleerde verscheen in gezelschap van Consuelo, die zijn koffertje droeg. Zonder een spier te vertrekken keek ze naar de huizen met de rode daken, de trams, de mannen met strohoeden en tweekleurige schoenen, de merkwaardige mengeling van luxe en verkwisting van het Paleis. In de maanden van de doodsstrijd waren de veiligheidsmaatregelen verslapt en de eerste uren na zijn dood verkeerde het land in opperste verwarring. Er was niemand die de bezoeker en zijn assistente tegenhield. Ze liepen door vele gangen en salons om ten slotte het vertrek binnen te gaan waar de machtige man, vader van een honderdtal bastaards, heerser over leven en dood van zijn onderdanen en bezitter van een ongehoord fortuin, op zijn doodsbed lag, gekleed in een doodshemd, met geiteleren handschoenen aan en kletsnat van zijn eigen urine. Buiten stonden de leden van zijn gevolg en een aantal concubines te beven, terwijl de ministers aarzelden of ze naar het buitenland zouden vluchten of zouden blijven om te zien of de mummie van de Weldoener het lot van het vaderland kon blijven bepalen. Professor Jones boog zich over het lijk en bekeek het belangstellend alsof het een insekt was.

‘Is het waar dat u doden kunt conserveren, dokter?’ vroeg een dikke man met net zo’n snor als de dictator.

‘Mmm…’

‘Dan moet ik u verzoeken dat niet te doen, want het is nu mijn beurt om te regeren, ik ben zijn broer, van hetzelfde stempel en van hetzelfde bloed,’ sprak de ander dreigend en wees op een reusachtige handgranaat die aan zijn riem hing.

Op dat moment verscheen de minister van Defensie en nam de geleerde aan zijn arm mee om onder vier ogen met hem te spreken.

‘U denkt er toch niet over de President te balsemen…’

‘Mmm…’

‘U kunt zich beter verre houden want het is nu mijn beurt om te bevelen, ik heb het leger in de hand.’

In verwarring verliet de professor gevolgd door Consuelo het Paleis. Hij heeft nooit geweten wie hem had laten komen of waarom. Hij vertrok, prevelend dat hij dit soort tropische volkeren wel nooit zou begrijpen en dat hij het beste zou kunnen terugkeren naar zijn geliefde geboortestad, waar de wetten van de logica en de beleefdheid heersten en die hij nooit had moeten verlaten.

De minister van Defensie stelde zichzelf aan het hoofd van de regering zonder precies te weten wat hij moest doen, aangezien hij altijd onder de plak had gezeten van de Weldoener en bij zijn weten in zijn hele loopbaan nooit een enkel initiatief ontplooid had. Er deden zich momenten van onzekerheid voor omdat het volk weigerde te geloven dat president Vitalicio echt dood was en dacht dat de oude man die te zien was in een sarcofaag bedrog was, weer een truc van de tovenaar om zijn critici erin te laten lopen. De mensen sloten zich op in hun huizen en waagden het niet hun neus op straat te laten zien, totdat de gardisten de huizen binnendrongen om de mensen eruit te slaan en ze te dwingen in de rij te gaan staan om de laatste eer te bewijzen aan de Grote Baas, die reeds begon te stinken tussen de maagdelijk witte kaarsen en de uit Florida overgevlogen lelies. De aanblik van de schitterende begrafenisstoet met aan het hoofd verschillende kerkelijke hoogwaardigheidsbekleders in hun fraaiste gewaden kon het volk er ten slotte van overtuigen dat de tiran niet onsterfelijk was geweest. Men ging de straat op om feest te vieren. Het land ontwaakte uit een lange slaap en binnen enkele uren was het gedaan met de treurnis en vermoeidheid waaronder het altijd gebukt had lijken te gaan. De mensen begonnen schuchter te dromen van vrijheid. Ze schreeuwden, dansten, gooiden stenen, sloegen vensters kapot, ze plunderden zelfs een paar landhuizen van de gunstelingen van de regering en staken de grote zwarte Packard met de niet mis te verstane toeter in brand, waarin de Weldoener alom angst zaaiend placht rond te rijden. Daarop maakte de minister van Defensie een eind aan de verwarring, hij nam plaats op de presidentiële zetel, gaf bevel de gemoederen met schoten tot bedaren te brengen en richtte zich vervolgens per radio tot het volk om een nieuwe orde aan te kondigen. Langzamerhand keerde de rust terug. De politieke gevangenen werden uit de gevangenissen gehaald om plaats te maken voor nieuwkomers en er begon een iets progressiever bewind, dat beloofde de natie binnen te voeren in de twintigste eeuw, wat geen onzinnige gedachte was aangezien het land meer dan dertig jaar achterstand had. In dat politieke niemandsland begonnen de eerste partijen op te komen, er werd een parlement gevormd en er was een wedergeboorte van denkbeelden en plannen.

Op de dag dat ze de advocaat, zijn favoriete mummie, ten grave droegen, kreeg professor Jones een woedeaanval die uitmondde in een hersenbloeding. Op aandrang van de autoriteiten, die niet opgezadeld wensten te worden met zichtbare doden van het oude regime, organiseerden de familieleden van de beroemde martelaar van de tirannie een grootse begrafenis, hoewel ze het gevoel hadden dat ze hem levend begroeven, want hij verkeerde nog steeds in goede staat. Jones trachtte met alle middelen te verhinderen dat zijn meesterwerk in een mausoleum zou eindigen, maar vergeefs. Met wijd gespreide armen plaatste hij zich bij de ingang van de begraafplaats in een poging de zwarte koets met de mahoniehouten en met zilver beslagen kist de toegang te beletten, maar de koetsier reed gewoon door en als de dokter niet opzij gesprongen was, zou hij hem zonder pardon overreden hebben. Toen het graf werd gesloten viel de balsemmeester door verontwaardiging getroffen neer, een kant van zijn lichaam verstijfd en de andere kant stuiptrekkend. Met deze plechtigheid verdween achter een marmeren plaat het meest overtuigende bewijs dat de formule van de geleerde in staat was voor onbepaalde tijd de spot te drijven met de ontbinding.

Dat waren de enige opmerkelijke gebeurtenissen in de jaren dat Consuelo in het huis van professor Jones werkte. Wat haar betreft was het enige verschil tussen dictatuur en democratie dat ze nu wel eens naar de bioscoop ging om de films van Carlos Gardel te zien, die vroeger verboden waren voor jongedames, en het feit dat haar patroon sinds zijn woedeaanval veranderd was in een invalide die zij als een baby moest verzorgen. In haar dagelijkse routine kwam niet veel verandering, tot de dag waarop de tuinman gebeten werd door een adder. Het was een grote, sterke Indiaan met zachtaardige trekken, maar zeer gesloten en zwijgzaam; ze had nooit meer dan tien woorden met hem gewisseld, hoewel hij haar gewoonlijk hielp met de lijken, de kankerpatiënten en de idioten. Hij tilde de patiënten op alsof ze zo licht waren als een veer, gooide ze over zijn schouder en droeg ze met grote sprongen de trappen op naar het laboratorium, zonder een spoor van nieuwsgierigheid.

‘De tuinman is gebeten door een gifslang, een sucurucú,’ meldde Consuelo aan professor Jones.

‘Breng hem hier zodra hij dood is,’ beval de geleerde met zijn scheve mond, die zich verlekkerde in het vooruitzicht van het bezit van een Indiaanse mummie, die hij in de houding van een snoeiende jongleur als decoratie in zijn tuin zou kunnen zetten. Jones had inmiddels de middelbare leeftijd bereikt en had artistieke neigingen gekregen. Hij droomde van een eigen museum, met beelden van mensen die alle mogelijke beroepen aan het uitoefenen zijn.

Voor het eerst in haar geruisloze bestaan volgde Consuelo een bevel niet op en nam ze zelf een initiatief. Met behulp van de kokkin sleepte ze de Indiaan naar zijn kamer aan de achterste binnenplaats en legde hem op zijn stromatras, vastbesloten hem te redden, want het leek haar een zonde als hij, om een gril van haar baas te bevredigen, veranderd zou worden in een versiersel, en ook omdat ze zo nu en dan een onverklaarbare onrust had gevoeld als ze zag hoe de man met zijn grote, sterke, donkere handen op buitengewoon tedere wijze de planten verzorgde. Ze waste de wond met water en zeep, met het mes om kippen te slachten maakte ze twee diepe sneden en een hele tijd was ze bezig om het giftige bloed uit te zuigen, dat ze in een bak spuugde. Tussendoor spoelde ze haar mond met azijn om zelf niet dood te gaan. Daarop wikkelde ze de man in lappen, gedrenkt in terpentijn, liet hem kruidenaftreksels drinken om te laxeren, legde spinnewebben op de wond en gaf de kokkin toestemming om kaarsen te branden voor de heiligen, al had zij zelf geen enkel vertrouwen in dergelijke redmiddelen. Toen de zieke rode pis begon af te scheiden, haalde ze het Sandelhoutextract uit het kabinet van de professor, een onfeilbaar geneesmiddel tegen ontstekingen van de urinewegen, maar ondanks al haar toewijding kwam er koudvuur in het been en begon de man, zonder dat er een klacht over zijn lippen kwam, zwijgend en geheel bij kennis te zieltogen. Het viel Consuelo op dat de tuinman ondanks zijn panische doodsangst, benauwdheid en pijn, enthousiast reageerde als ze zijn lichaam wreef of hem kompressen oplegde. De onverwachte erectie beroerde het hart van de al rijpe maagd en toen hij haar bij haar arm pakte en smekend aankeek, begreep ze dat het ogenblik gekomen was om haar naam eer aan te doen en hem troost te bieden voor zoveel tegenspoed. Bovendien werd ze zich bewust dat ze in de meer dan dertig jaar van haar leven geen lust had gekend en daar, aangezien ze meende dat dit een aan filmsterren voorbehouden voorrecht was, ook nooit opuit was geweest. Ze besloot zichzelf het genoegen te gunnen en de zieke daar en passant in te laten delen, opdat hij als een tevredener en gelukkiger mens naar de andere wereld zou vertrekken.

Ik heb mijn moeder zo door en door gekend dat ik me, ook al heeft ze mij lang niet alle bijzonderheden verteld, de daarop volgende ceremonie volkomen kan voorstellen. Last van valse schaamte heeft ze nooit gehad en ze gaf altijd glasheldere antwoorden op al mijn vragen, maar wat die Indiaan betrof, placht ze plotseling in een diep zwijgen te verzinken, verloren in haar mooie herinneringen. Ze had haar katoenen ochtendjas, haar onderrok en haar grove gebreide kousen uitgedaan, de haarwrong die ze op voorschrift van de baas in haar hals droeg had ze losgemaakt. Haar lange haar viel langs haar lichaam, en zo, gekleed in dit beste attribuut van haar schoonheid, klom ze bovenop de stervende man, heel voorzichtig om zijn heftig verlangen niet te verstoren. Ze wist niet goed hoe ze te werk moest gaan omdat ze in zulke dingen geen enkele ervaring had, maar haar gebrek aan kennis werd goedgemaakt door haar instinct en haar bereidwilligheid. Onder de donkere huid van de man spanden de spieren zich en ze had het gevoel alsof ze een groot, woest dier bereed. Hem ter plekke bedachte woordjes influisterend en het zweet van hem afwissend met een doek, verplaatste ze haar lichaam naar de juiste plek en begon ze voorzichtig te bewegen, als een echtgenote die gewend is de liefde te bedrijven met een oude man. Plotseling draaide hij haar om en omhelsde hij haar met een door de nabijheid van de dood opgewekte drift. Het kortstondige geluk van beiden verjoeg de schaduwen uit alle hoeken. Zo werd ik verwekt, op het doodsbed van mijn vader.

Wat zowel professor Jones als de Fransen van het slangenhuis gehoopt hadden, die op zijn lichaam aasden voor hun proeven, gebeurde echter niet: de tuinman ging niet dood. Tegen iedere logica in knapte hij op, de koorts zakte, zijn ademhaling werd weer normaal en hij vroeg om eten. Consuelo begreep dat ze ongewild een tegengif voor giftige slangebeten had ontdekt en ze was de zieke met al haar tederheid en enthousiasme blijven verplegen, wanneer hij dat maar vroeg, net zolang tot hij weer op de been was. Niet lang daarna was de Indiaan vertrokken zonder dat zij geprobeerd had hem tegen te houden. Een minuut of twee hielden ze elkaars handen vast en kusten elkaar enigszins treurig. Daarop nam zij de korrel goud aan het inmiddels versleten koord en hing dat om de hals van haar enige minnaar, ter herinnering aan hun gezamenlijke galoppades. Dankbaar en vrijwel gezond ging hij heen. Mijn moeder zegt dat hij glimlachte toen hij vertrok.