LIEFDE EN SCHADUW

Isabel Allende werd in 1942 uit Chileense ouders geboren in de Peruaanse hoofdstad Lima. In Chili werkte ze onder meer voor een feministisch vrouwenblad; ze publiceerde talrijke artikelen, kinderboeken en toneelstukken, en verzorgde verschillende televisieprogramma’s. Na de militaire staatsgreep in 1973, waarbij haar oom, president Salvador Allende, de dood vond, vestigde ze zich met haar kinderen in Venezuela. Momenteel woont en werkt ze als schrijfster en journaliste in San Francisco (vs). Enkele van haar romans zijn verfilmd, ze ontving verschillende literaire prijzen en ze is sinds 2004 ambassadrice voor de Hans Christiaan

Andersen-stichting.

Isabel Allende

Liefde en schaduw

WERELDBIBLIOTHEEK • AMSTERDAM

Vertaald uit het Spaans door Giny Klatser

Omslagontwerp Karin van der Meer

Omslagfoto © Clayton Bastiani / Trevillion Images

Oorspronkelijke titel De amor y de sombra

© 1984 Isabel Allende

© 1986 voor Nederland: Uitgeverij Wereldbibliotheek bv

www.wereldbibliotheek.nl

ISBN 978 90 284 4180 4

Deze digitale editie is gemaakt naar de dertigste druk, 2011, met
ISBN 978 90 284 2389 3

Inhoud

Deel 1

Een lente

Deel 2

De schaduwen

Deel 3

Lief vaderland

Dit is het verhaal van een vrouw en een man die elkaar onmetelijk lief hadden en zo konden ontsnappen aan de alledaagsheid van het bestaan. Ik heb het in mijn geheugen gegrift en gekoesterd zodat de tijd het niet zou uitwissen en pas nu, in de sprakeloze nachten van deze plaats, kan ik het eindelijk vertellen. Dat doe ik voor hen en voor anderen die mij hun levensgeschiedenissen hebben toevertrouwd en tegen mij zeiden: hier, schrijf op, opdat ze niet vervliegen in de wind.

I.A.

Deel 1

Een lente

Alleen de liefde en haar wijsheid maakt ons weer onschuldig.

Violeta Parra

De warmte van de eerste zonnige dag verdampte de vochtigheid die zich in de wintermaanden in de aarde had opgehoopt en koesterde de broze botten van de bejaarden die over de speciaal voor hen aangelegde tuinpaden wandelden. Alleen de melancholische man was in bed blijven liggen, het zou geen zin hebben hem naar buiten te brengen in de frisse lucht. Zijn ogen zagen slechts zijn eigen nachtmerries en zijn oren waren doof voor het tumult van de vogels. Josefina Bianchi, de actrice, was gekleed in de lange zijden japon die ze een halve eeuw geleden altijd gedragen had als ze Tsjechov declameerde en ze droeg een parasol om haar huid van gebarsten porselein te beschermen. Langzaam schuifelde ze vooruit tussen de perken die binnenkort weer overdekt zouden zijn door bloemen en meikevers.

‘Arme jongens,’ mompelde de tachtigjarige vrouw glimlachend. Tussen de vergeet-mij-nietjes nam ze een lichte beroering waar en vermoedde daarin de aanwezigheid van haar aanbidders, die altijd anoniem van haar gehouden hadden en zich nu schuilhielden tussen de planten om haar te bespieden.

De kolonel had zich met behulp van het aluminium looprek dat zijn wattebenen moest ondersteunen, een paar centimeter verplaatst. Om het aanbreken van de lente te vieren en voor het groeten van de nationale vlag, wat iedere ochtend punctueel moest gebeuren, had hij de medailles die Irene van karton en blik voor hem had gemaakt, op zijn borst geprikt. Als zijn zwoegende longen het toelieten schreeuwde hij bevelen naar de troepen en beval hij de beverige overgrootvaders zich van het Marsveld te verwijderen, aangezien ze anders door de infanteristen met hun kloeke paradepas en hun glimmende laarzen onder de voet konden worden gelopen. Als een onzichtbare gier wapperde de vlag naast de telefoonpaal in de lucht, zijn soldaten stonden stokstijf in de houding en staarden stram voor zich uit, tromgeroffel van tamboers, krachtige stemmen hieven het geheiligde volkslied aan dat alleen voor zijn oren te horen was. Hij werd gestoord door een verpleegster in gevechtstenue, zwijgzaam en achterbaks als zulke vrouwen zijn, in haar hand een doekje om het kwijl af te vegen dat uit zijn mondhoeken droop en zijn overhemd nat maakte. Hij had haar graag een decoratie willen verlenen of haar in rang willen bevorderen, maar ze had zich alweer omgedraaid en liet hem met zijn goede bedoelingen links liggen. Ze had hem nog gewaarschuwd dat ze hem drie klappen op zijn billen zou verkopen als hij het weer in zijn broek deed. Ze had er genoeg van om andermans stront op te ruimen. ‘Over wie heeft dat malle mens het toch?’ vroeg de kolonel zich af. Ze bedoelde zeker de rijkste weduwe van het domein; die was de enige in het legerkamp die luiers gebruikte omdat haar spijsverteringsorganen verwoest waren door een schot van een kanon, zodat ze voorgoed aan een rolstoel gekluisterd was, al was zelfs dat geen reden om haar te ontzien. Als ze heel even niet oplette, werden haar linten en speldjes gestolen, de wereld zat vol schurken en gauwdieven.

‘Houdt de dief! Ze hebben mijn schoentjes gestolen!’ gilde de weduwe.

‘Stil oma, straks horen de buren u nog,’ beval de verzorgster die de stoel duwde om haar in de zon te zetten.

De invalide vrouw bleef beschuldigingen roepen tot ze buiten adem was en haar mond wel moest houden wilde ze niet stikken. Ze had echter nog genoeg kracht in haar reumatische vingers om naar de wellusteling te wijzen die stiekem zijn gulp had opengemaakt om de dames zijn beklagenswaardige penis te laten zien. Niemand maakte zich daar druk om, met uitzondering van een iel dametje in rouwkleren dat altijd met een zekere vertedering naar die verdroogde vijg keek. Ze was verliefd op de bezitter ervan en ’s avonds liet ze de deur van haar kamer open om hem tot een besluit te brengen.

‘Ramera!’ commandeerde de weduwe prevelend, maar ze kon een glimlach niet onderdrukken omdat ze ineens moest terugdenken aan lang vervlogen tijden, toen ze nog een echtgenoot had, die haar met goudstukken placht te betalen voor het voorrecht tussen haar dikke dijen te mogen binnendringen, iets wat veelvuldig gebeurde. Ze had ten slotte een zak vol gehad, die zo zwaar was dat geen zeeman hem op zijn schouder had kunnen nemen.

‘Waar zijn mijn goudstukken?’

‘Waar hebt u het over, oma?’ vroeg de verzorgster achter de rolstoel afwezig.

‘Jij hebt ze van me gestolen! Ik zal de politie roepen!’

‘Niet zo zeuren, oudje,’ antwoordde de ander zonder zich op te winden.

De aan één kant verlamde man hadden ze op een bank gezet met een plaid over zijn benen, ondanks zijn half verlamde gezicht was hij blijmoedig en waardig. Zijn onbruikbare hand zat in zijn broekzak, in zijn andere hand hield hij een lege pijp. Zijn verstelde colbert met leren stukken op de ellebogen getuigde van Britse elegantie. Hij wachtte altijd op de post en eiste daarom dat hij dicht bij het hek werd gezet, waar hij Irene kon zien binnenkomen en uit haar gezicht kon opmaken of ze een brief voor hem bij zich had. Naast hem in de zon zat een treurige oude man, met wie hij nooit sprak omdat ze vijanden waren, ook al waren ze alle twee vergeten wat de oorzaak van de onenigheid was geweest. Soms richtten ze per ongeluk toch het woord tot elkaar, zonder antwoord te krijgen, maar dat kwam eerder voort uit doofheid dan uit vijandigheid.

Op het balkon van de eerste verdieping, waar de grote violieren nog geen blad of bloem hadden, was Beatriz Alcántara de Beltrán verschenen. Ze droeg een linzekleurige broek van gemzeleer en een Franse blouse in dezelfde tint, die paste bij haar oogschaduw en haar ring met malachiet. Ze had een lichte ochtendmake-up op, ze was fris en rustig nadat ze haar yoga-oefeningen had gedaan om te ontspannen en de dromen van de nacht kwijt te raken, in haar hand een glas vruchtesap ter bevordering van de spijsvertering en om haar huid lichter te maken. Ze haalde diep adem toen ze zag dat de lucht weer begon te betrekken en ze rekende uit hoeveel dagen het nog duurde voor ze met vakantie zou gaan. Het was een strenge winter geweest en ze had haar bruine kleur helemaal verloren. Ze keek nauwlettend naar de tuin beneden die er door de onduikende lente prachtig uitzag, maar ze had geen oog voor het licht op de stenen muur en de prilheid van de vochtige aarde. De tweejarige klimop had de laatste vorst overleefd, de blaadjes glinsterden nog van de nachtdauw en het gastenhuis met zijn houten vakwerk en deuren stond er verveloos en triest bij. Ze besloot het huis te laten schilderen. Haar ogen telden de bejaarden en gleden langs alle kleine details om zich ervan te vergewissen dat al haar orders waren opgevolgd. Behalve de depressieve stakker, die meer dood dan levend in zijn bed was blijven liggen, ontbrak er niemand. Haar blikken richtten zich ook op de verzorgsters, ze zag de schone, gestreken schorten, de gladgekamde haren en de schoenen met rubberzolen. Ze glimlachte voldaan. Alles liep dus op rolletjes en het gevaar van de aanhoudende regen, die een epidemie tot gevolg had kunnen hebben, was geweken zonder haar ook maar één patiënt af te nemen. Met een beetje geluk was ze nog een paar maanden langer verzekerd van haar inkomen, aangenomen dat ook de bedlegerige zieke de hele zomer zou overleven.

Vanaf haar waarnemingspost zag Beatriz hoe haar dochter Irene de tuin van ‘Gods wil’ binnenging. Met afkeer stelde ze vast dat zij geen gebruik maakte van de zijdeur, die toegang gaf tot de privé-patio en de trap naar het appartement op de eerste verdieping, die zij als woning hadden ingericht. Ze had die aparte toegang speciaal laten maken om niet via het bejaardenhuis te hoeven als ze haar eigen woning wilde verlaten of binnengaan. Het verval maakte haar neerslachtig en ze oefende haar toezicht liever uit vanaf een afstand. Haar dochter liet echter geen gelegenheid voorbijgaan om de gasten een bezoek te brengen. Ze scheen genoegen te scheppen in hun gezelschap en het leek wel of ze een taal had ontdekt die hun doolheid en geheugenzwakte kon overbruggen. Nu liep ze er rond en deelde, met het oog op hun kunstgebitten, zachte snoepjes uit. Ze zag haar op de halfverlamde toelopen en hem een brief tonen. Omdat hij dat zelf niet kon met zijn ene bruikbare hand, maakte zij de brief voor hem open en bleef fluisterend naast hem zitten. Daarna maakte het meisje een wandelingetje met de andere oude heer en hoewel haar moeder vanaf het balkon niet kon horen wat ze zei, wist ze dat ze het samen hadden over zijn zoon, schoondochter en de baby, het enige onderwerp waar hij belangstelling voor had. Irene had voor allen een glimlach, een liefkozing, een paar minuten van haar tijd. Intussen bedacht Beatriz op haar balkon dat het haar wel nooit zou lukken om dat zonderlinge jonge meisje met wie zij zo weinig gemeen had, te begrijpen. Ineens was de wellustige opa op Irene toegekomen. Hij legde allebei zijn handen op haar borsten en betastte ze, eerder nieuwsgierig dan wellustig. Gedurende enkele ogenblikken, die haar moeder eindeloos schenen, bleef ze roerloos staan, tot een van de verzorgsters in de gaten kreeg wat er gebeurde en haar te hulp snelde. Maar Irene hield haar tegen. ‘Laat hem toch, hij doet niemand kwaad,’ glimlachte ze. Op haar lippen bijtend verliet Beatriz haar observatiepost. Ze begaf zich naar de keuken waar Rosa, de dienstbode, de groente voor het middagmaal aan het snijden was en naar het hoorspel op de radio luisterde. Ze had een rond, donker en leeftijdloos gezicht, ontzaglijke heupen, een zachte schoot en enorme dijen. Ze was zo dik dat ze haar benen niet over elkaar kon slaan of zelf op haar rug kon krabben. ‘Hoe was jij je achterkant, Rosa?’ had Irene gevraagd toen ze nog klein was en helemaal verrukt van het gastvrije logge lichaam dat ieder jaar een kilo zwaarder werd. ‘Kind, wat jij toch voor ideeën hebt! Dikte is een van de zeven schoonheden,’ had Rosa daarop onveranderlijk geantwoord, getrouw aan haar gewoonte om in spreekwoorden te spreken.

‘Ik maak me zorgen over Irene,’ zei haar mevrouw en ging op een kruk haar vruchtesap met kleine teugjes zitten opdrinken.

Rosa gaf geen antwoord, maar om haar tot verdere ontboezemingen aan te sporen zette ze wel de radio uit. Haar mevrouw verzuchtte, ik moet met mijn dochter praten, ik heb er geen idee van in wat voor nesten ze zich steekt of wat dat voor snotneuzen zijn met wie ze omgaat. Waarom gaat ze niet tennissen op de club, waar ze tegelijk jongelui van haar eigen stand kan leren kennen? Onder het mom van haar werk doet ze precies waar ze zin in heeft, ik heb journaliste altijd al een verdacht beroep gevonden, echt iets voor onbetekenende mensen, als haar verloofde zou weten wat Irene allemaal uithaalt, zou hij het nooit goedkeuren. De aanstaande echtgenote van een legerofficier kan zich zulke vrijheden nu eenmaal niet permitteren, hoe vaak heb ik haar dat nu al niet verteld? En ze hoeven bij mij niet aan te komen met praatjes dat het ouderwets is om je goede naam te beschermen, het is waar dat de tijden veranderen, maar zo sterk nu toch ook weer niet. Aan de andere kant, militairen behoren tegenwoordig tot de hoogste stand, Rosa, dat is niet meer zoals vroeger. Ik heb schoon genoeg van al dat buitenissige gedoe van Irene, ik heb zelf genoeg aan mijn hoofd, zo gemakkelijk is mijn leven niet, dat weet jij ook wel. Sinds Eusebio met de noorderzon vertrokken is en mij liet zitten met geblokkeerde bankrekeningen en genoeg schulden voor een ambassade, heb ik wonderen moeten verrichten om op een enigszins fatsoenlijk niveau te kunnen voortmodderen. Maar alles is verschrikkelijk moeilijk, de oude mensen zijn een last, als het erop aankomt geloof ik dat ze meer geld en moeite kosten dan ze inbrengen, het kost de grootste moeite om ze hun pensiongeld te laten betalen, vooral die vervloekte weduwe, die is altijd achter met haar maandgeld. Zo fantastisch is die hele onderneming uiteindelijk niet. Ik heb absoluut geen zin om mijn dochter ook nog achterna te lopen om erop te letten dat ze crème op haar gezicht smeert en zich kleedt zoals God het bevolen heeft om haar verloofde niet de stuipen op het lijf te jagen. Ze is oud genoeg om op zichzelf te letten, vind je ook niet? Kijk eens naar mij, hoe zou ik eruitzien als ik niet zo volhardend was geweest? Ik zou een gezicht hebben als een landkaart vol rimpels en kraaiepootjes om mijn ogen, net als de meesten van mijn vriendinnen, en overal bobbels en plooien. Maar ik heb nog steeds hetzelfde figuur en de gladde huid als toen ik twintig was. Nee, van mij kan niemand zeggen dat ik een lui leventje leid, integendeel, ik sloof me uit voor al die toestanden.

‘Ledigheid is des duivels oorkussen, mevrouw.’

‘Waarom praat jij niet eens met mijn dochter, Rosa? Ik denk dat ze eerder naar jou luistert dan naar mij.’

Rosa legde haar mes op tafel en bekeek haar mevrouw zonder enige sympathie. In principe was ze het nooit met haar eens, en vooral als het om Irene ging. Ze kon niet hebben dat ze kritiek had op het kind, al moest ze toegeven dat in dit geval de moeder gelijk had. Ook zij had haar graag aan de arm van kapitein Gustavo Morante, getooid met maagdelijke bloemen en in een wolk van een bruidssluier, uit de kerk zien komen schrijden tussen twee rijen geheven sabels door, maar haar kennis van de wereld, die ze had opgestoken uit hoorspelen en televisieseries, had haar duidelijk gemaakt wat er afgeleden en doorstaan moet worden alvorens een mens uiteindelijk het geluk bereikt.

‘Laat u haar toch met rust, mevrouw. Wie kwetterend geboren wordt, gaat zingend dood. Bovendien zal Irene niet oud worden, dat zie je aan haar afwezige blik.’

‘Mens, in godsnaam! Wat verkoop jij toch een onzin!’

Irene kwam de keuken in als een wervelwind van katoenen rokken en wapperende haren. Ze kuste beide vrouwen op de wang en maakte de deur open om in de ijskast te snuffelen. Haar moeder was eigenlijk van plan om een geïmproviseerde speech tegen haar af te steken maar in een helder ogenblik begreep ze dat elk woord zinloos was. Dat jonge meisje met vingerafdrukken op haar linkerborst stond even ver van haar af als een astronaut.

‘De lente is begonnen, Rosa. Binnenkort staan de vergeet-mijnietjes weer in bloei,’ zei Irene en knipoogde daarbij samenzwerend. Rosa wist wat ze daarmee bedoelde omdat ze allebei dachten aan de pasgeborene die uit het luchtrooster was komen vallen.

‘Heb je nog nieuws?’ vroeg Beatriz.

‘Ik moet een reportage maken, mama. Ik ga een soort heilige interviewen. Ze zeggen dat ze wonderen verricht.’

‘Wat voor soort wonderen?’

‘Ze haalt wratten weg, ze geneest slapeloosheid en hyperventilatie, ze geeft vertwijfelden moed en ze laat het regenen,’ lachte Irene.

Beatriz zuchtte diep zonder op wat voor manier dan ook te laten merken dat ze de humor van haar dochter kon waarderen. Rosa ging verder met het klein snijden van de wortels en naar het hoorspel luisteren en mompelde intussen binnensmonds dat dode heiligen geen wonderen meer verrichten als er ook levende heiligen zijn. Irene ging weg om zich te verkleden en haar bandrecorder te halen. Zo meteen zou Francisco Leal, met wie ze altijd samenwerkte en die de foto’s maakte, haar komen afhalen.

Digna Ranquileo keek naar het land en zag de voortekenen van de wisseling van het seizoen.

‘Eerdaags worden de dieren weer bronstig en gaat Hipólito weer op weg met het circus,’ mompelde ze tussen twee gebeden door.

Ze had de gewoonte om met God te spreken. Terwijl ze die dag druk bezig was met het klaarmaken van het ontbijt, prevelde ze vol overgave lange gebeden en bekentenissen. Haar kinderen zeiden haar dikwijls dat die evangelische gewoonte de lachlust van iedereen opwekte. Waarom deed ze het niet zwijgend en zonder haar lippen te bewegen? Daar trok ze zich niets van aan. Ze onderging de Heer als een fysieke aanwezigheid in haar leven, die haar nader stond en aan wie ze meer had dan aan haar man, die ze alleen ’s winters te zien kreeg. Veel gunsten had ze Hem nooit getracht te vragen omdat ze ervaren had dat smeekbeden uiteindelijk de ergernis wekken van hemelse wezens. Ze beperkte zich dan ook tot het vragen van raad voor haar talloze twijfels en vergiffenis voor haar eigen zonden en die van anderen waarbij ze terloops ook bedankte voor de een of andere minder belangrijke zegening: de regen was opgehouden, Jacinto had geen koorts meer, de tomaten in de moestuin waren gerijpt. Niettemin had ze de Verlosser de laatste weken regelmatig lastig gevallen met hulpkreten voor Evangelina.

‘Genees haar,’ smeekte ze die ochtend terwijl ze het vuur in de keuken oppookte en de vier stenen zo rangschikte dat de pot boven de brandende houtblokken recht bleef staan. ‘Genees haar, mijn God, voor ze haar naar het gekkenhuis brengen.’

Nooit, ook niet terwijl er een stoet van smekelingen om een wonder kwam verzoeken, had zij geloofd dat de aanvallen van haar dochter symptomen van heiligheid konden zijn. Nog minder geloofde ze in tartende duivels, zoals de brutale buurvrouwen beweerd hadden nadat ze in de stad een film hadden gezien over exorcisme, waar schuim op de mond en weggedraaide ogen tekenen zijn van satan. Door haar gezond verstand, haar jarenlange ervaring als moeder van een groot gezin, was ze tot de slotsom gekomen dat hier sprake was van een lichamelijke en geestelijke ziekte die niets te maken had met goddelijkheid of hekserij. Volgens haar kwam het door het inenten op jeugdige leef tijd of door de op komst zijnde menstruatie. Ze had zich altijd verzet tegen de Geneeskundige Dienst, die de huizen langsging om de kinderen te pakken die zich verstopten tussen de planten in de moestuin of onder de bedden. Ook al schopten de kinderen en had zij gezworen dat ze al behandeld waren, hadden ze toch altijd kans gezien om hen te vangen en ze zonder pardon in te enten. Ze wist zeker dat die vloeistoffen zich in het bloed ophoopten en de oorzaak waren van veranderingen in het gestel. Daar stond tegenover dat menstruatie weliswaar een natuurlijke gebeurtenis is in het leven van iedere vrouw, maar bij sommigen toch hitsigheid en verdorven gedachten veroorzaakte. Zowel het een als het ander zou de oorzaak kunnen zijn van die vreselijke kwaal, toch wist ze één ding zeker: zoals dat gaat bij de ergste ziektes zou haar dochter steeds verder achteruitgaan; als ze niet binnen afzienbare tijd zou opknappen, zou ze volslagen gek worden of in het graf eindigen. Er waren al eerder kinderen van haar jong gestorven, aan een epidemie of overvallen door een onvermijdelijk ongeluk. Zulke dingen gebeurden in ieder gezin. Als het een heel jong kind betrof, huilden ze er niet om want dan werd het meteen door de wolken meegevoerd naar de engelen, waar het een goed woordje deed voor de achterblijvers op aarde. Het zou veel smartelijker voor haar zijn om Evangelina te verliezen, te meer omdat ze tegenover haar echte moeder voor haar moest instaan. Ze zou niet graag de indruk willen wekken dat ze haar verwaarloosd had, want dat zouden de mensen dan achter haar rug van haar zeggen.

Van het gezin was Digna altijd als eerste op en ze ging als laatste naar bed. Bij het kraaien van de haan was ze al in de keuken om hout te stapelen op de kolen van de vorige avond die nog een beetje gloeiden. Vanaf het ogenblik dat ze water opzette voor het ontbijt had ze geen tijd meer om te zitten. Ze was altijd bezig met de kinderen, de was, het eten, de moestuin en de dieren. Voor haar waren alle dagen gelijk zoals een rozenkrans met eendere kralen, die haar leven bepaalde. Rust was haar onbekend en alleen als ze weer een kind ter wereld bracht hield ze het bed. Haar leven was een aaneenschakeling van routines waarvan de variatie slechts bepaald werd door de seizoenen. Voor haar bestonden er slechts werk en vermoeidheid. Het rustigste moment van de dag was de schemering, dan nam ze haar naaiwerk en haar draagbare radio en verplaatste zich naar een ver universum waarvan ze niet veel begreep. Haar lot scheen niet beter of slechter dan dat van anderen. Soms kwam ze tot de slotsom dat ze een gelukkige vrouw was, haar Hipólito gedroeg zich tenminste niet als een ongelikte boer, hij werkte in het circus, een kunstenaar, hij trok rond en zag wat van de wereld, en als hij weer thuiskwam had hij altijd wonderbaarlijke verhalen te vertellen. Ik zal niet ontkennen dat hij graag een glaasje wijn drinkt, maar als het erop aankomt is het een goeie kerel, dacht Digna. In de tijd dat het vee naar buiten moest, als er gezaaid en geoogst moest worden, stond ze overal alleen voor, maar die dampende echtgenoot bezat kwaliteiten die veel goed maakten. Alleen als hij dronken was, had hij haar weleens durven slaan en alleen als Pradelio, haar oudste zoon, niet in de buurt was, want waar de jongen bij was had Hipólito Ranquileo zijn hand nog nooit tegen haar opgeheven. Ze genoot meer vrijheid dan andere vrouwen, ze ging bij de buurvrouwen op bezoek zonder toestemming te vragen, ze kon naar de godsdienstoefeningen van de Ware Evangelische Kerk gaan en ze had haar kinderen opgevoed in haar geest. Ze was gewend om zelf beslissingen te nemen en alleen ’s winters, als hij weer thuis was, boog ze haar hoofd, sprak ze zachtjes en vroeg ze alvorens iets te doen zijn advies, uit respect. Toch had ook dat seizoen zijn voordelen, zelfs als het er vaak op leek dat regen en armoede voorgoed op de aarde waren neergedaald. Het was een periode van rust, de velden rustten, de dagen leken korter, ’s morgens werd het later licht. Om kaarsen te sparen kropen ze altijd al om vijf uur in bed en onder de behaaglijke warmte van de dekens kon ze waarderen dat een man heel wat waard is.

Dank zij zijn artistieke beroep had Hipólito nooit iets te maken gehad met boerenvakbonden of andere nieuwerwetse dingen van de vorige regering. Toen alles weer net zo geworden was als in grootvaders tijd, hadden ze hem dan ook met rust gelaten en er viel helemaal geen ellende te betreuren. Als dochter en kleindochter van boeren was Digna voorzichtig en argwanend. Ze had ook nooit geloofd in de woorden van de assessoren en had vanaf het eerste begin geweten dat het slecht zou aflopen met de landhervorming. Ze had dat altijd gezegd, maar niemand had aandacht aan haar woorden besteed. Haar gezin had meer geluk gehad dan het gezin Flores, de echte ouders van Evangelina, of dat van vele andere landarbeiders die in dat avontuur vol beloften en verwarringen al hun hoop en verwachting de bodem hadden zien inslaan.

Hipólito Ranquileo bezat de deugden van een goede echtgenoot, hij was rustig, absoluut niet opvliegend of gewelddadig, voor zover ze wist had hij geen andere vrouwen of ergere ondeugden. Ieder jaar bracht hij wat geld thuis en daarbij nog het een of ander vaak onbruikbaar maar altijd welkom cadeau, tenslotte gaat het om het gebaar. Hij bezat een hoffelijk karakter, een eigenschap die hij nooit had afgelegd zoals sommige andere mannen die zodra ze getrouwd zijn, hun vrouwen als beesten behandelen, zei Digna, en daarom had ze zijn kinderen gebaard met vreugde en zelfs met een zeker welbehagen. Als ze aan zijn liefkozingen dacht, moest ze altijd blozen. Haar man had haar nog nooit naakt gezien, kuisheid is punt één, zei ze, maar de bekoring van zijn intimiteiten was er niet minder om. Ze was verliefd op hem geworden omdat hij alles zo mooi wist te zeggen en had besloten zijn vrouw te worden voor God en voor de burgerlijke stand. Daarom had hij haar niet mogen aanraken en was ze als maagd het huwelijk ingegaan. Ze hoopte dat haar dochters hetzelfde zouden doen zodat ze gerespecteerd zouden worden en niemand van hen zou kunnen zeggen dat ze lichtzinnig waren. Maar toen waren de tijden anders geweest en nu bleek het steeds moeilijker om de meisjes in de gaten te houden. Zodra je je hoofd omdraait zitten ze bij de rivier, stuur je ze naar het dorp om suiker, dan blijven ze uren onderweg, ik sloof me uit om ze fatsoenlijk aan te kleden en zij hijsen hun rokken op, knopen hun blouse open en smeren verf op hun gezicht. O Heer, help me om ze groot te brengen tot ze trouwen, pas dan zal ik rust hebben, laat de tegenspoed van de oudste zich niet nog eens herhalen, vergeef haar, Heer, het was nog een kind en ze heeft nauwelijks beseft wat ze deed, het is allemaal zo snel gegaan voor het arme kind, ze heeft niet eens de tijd gehad om er als een mens bij te gaan liggen, staande tegen de wilg daar achteraan heeft ze het gedaan, als een hond; ik pas op de andere meisjes zodat ze zich niet vergooien aan de eerste de beste groenzoeter, deze keer vermoordt Pradelio hem en over ons hele huis zou rampspoed komen; ik heb al genoeg schade en schande te verduren met Jacinto, die arme jongen, hij kan het ook niet helpen dat er een smet op hem rust.

Jacinto, de jongste van het gezin, was eigenlijk haar kleinzoon, de bastaard van haar oudste dochter en een vreemde kerel die in de herfst was komen vragen of hij in hun keuken mocht slapen. Jacinto was zo handig geweest om in de tijd geboren te worden dat Hipólito met het circus langs de stadjes trok en Pradelio in militaire dienst was. Door die omstandigheden was er dus geen man thuis geweest om wraak te nemen, zoals eigenlijk verplicht was. Digna had geweten wat haar te doen stond: ze had de pasgeborene onder haar hoede genomen en gevoed met merriemelk, de moeder had ze naar de stad gestuurd om een betrekking te zoeken als dienstbode. Toen de mannen weer thuiskwamen, was het een feit geweest wat ze hadden te accepteren. Later waren ze aan de aanwezigheid van de baby gewend geraakt en ten slotte behandelden ze hem als nog een eigen kind. Hij was niet de enige die als kind van een ander in het gezin Ranquileo opgroeide, er waren vóór Jacinto wel vaker kinderen binnengehaald: in de steek gelaten wezen die op zekere dag aan de deur klopten. In de loop der jaren vergat men de bloedverwantschap en bleven alleen de gewoonte en de genegenheid.

Net als iedere ochtend, wanneer de dageraad achter de bergen gloorde, vulde Digna de kalebas met matéblaadjes voor haar man en zette ze zijn stoel in het hoekje bij de deur waar de lucht het zuiverst was. Ze stampte een paar klontjes suiker fijn en deed twee schepjes in iedere blikken kroes voor de poleithee van de oudste kinderen. Ze bevochtigde het oudbakken brood van de vorige dag en legde het op de gloeiende kolen, ze goot de melk voor de kinderen door een zeef en in een zwartgeblakerde ijzeren koekepan klutste ze een mengsel van eieren en uien.

Vijftien jaren waren er verlopen sinds de dag dat Evangelina geboren was in het ziekenhuis van Los Riscos, maar het stond Digna nog net zo helder voor de geest alsof het gisteren gebeurd was. Ze was al zo dikwijls bevallen dat de geboorte snel verlopen was en net als altijd had ze zich op haar ellebogen steunend opgericht om de baby uit haar buik te zien komen en de gelijkenis met haar andere kinderen vast te stellen: het steile donkere haar van hun vader en de lichte huid waar zijzelf zo trots op was. Toen ze haar dan ook een in doeken gewikkelde baby gebracht hadden en ze zag dat het kind een vrijwel kaal hoofdje met wat lichtblond dons had, twijfelde ze er geen seconde aan dat dit haar kind niet was. Haar eerste opwelling was om het te weigeren en te protesteren, maar de verpleegster had haast, vertikte het om naar haar argumenten te luisteren, duwde haar het bundeltje in de armen en verdween. Het meisje begon te huilen en met een gebaar zo oud als de wereld knoopte Digna haar nachthemd open en gaf het kind de borst; intussen vertelde ze aan de andere vrouwen op de gemeenschappelijke zaal van de kraamafdeling dat er een vergissing in het spel was: dit was niet haar dochter. Toen ze klaar was met voeden, stond ze enigszins moeizaam op om het probleem uit te leggen aan de hoofdzuster, maar die gaf haar ten antwoord dat ze zich wel zou vergissen, zoiets was in dit ziekenhuis nog nooit voorgekomen, het zou in strijd zijn met de voorschriften als er kinderen verwisseld werden. Ze voegde er nog aan toe dat de zenuwen haar zeker parten speelden en zonder verdere omslag gaf ze haar een injectie in haar arm. Daarna werd ze weer naar bed gestuurd. Uren later werd Digna Ranquileo wakker van het gejammer van een andere kraamvrouw, helemaal aan de andere kant van de zaal.

‘Ze hebben mijn dochtertje verwisseld!’ gilde ze.

Gealarmeerd door het geschreeuw kwamen verpleegsters, artsen en zelfs de directeur van het ziekenhuis toesnellen. Van die gelegenheid maakte Digna gebruik om zo keurig mogelijk naar voren te brengen wat haar probleem was. Ze hield er niet van om mensen te krenken. Ze legde uit dat ze een donkerharige baby ter wereld had gebracht en dat ze haar er een met gelig haar hadden gegeven die absoluut niet op haar andere kinderen leek. Wat zou haar man wel denken als hij de baby te zien kreeg?

De directeur van de inrichting werd kwaad: domme wijven, onhebbelijke mensen, in plaats van dat ze dankbaar zijn dat ze hier verpleegd worden gaan ze spektakel maken. Het had de twee vrouwen beter geleken wijselijk hun mond te houden en een gunstiger gelegenheid af te wachten. Digna had er spijt van dat ze naar het ziekenhuis was gegaan en ze gaf zichzelf de schuld van wat er gebeurd was. Tot dan toe waren al haar kinderen thuis geboren met de hulp van Mamita Encarnación, die vanaf de eerste maanden de zwangerschap controleerde en aan de vooravond van de bevalling verscheen en bleef totdat de moeder in staat was zelf haar werk weer te doen. Ze bracht altijd kruiden om de verlossing sneller te laten verlopen mee, een door de bisschop gezegende schaar, warme, schone doeken, genezende kompressen, smeerseltjes tegen tepelontsteking, zwangerschapsstrepen en breuken, naaigaren en haar niet te evenaren kennis. Terwijl ze bezig was alles in gereedheid te brengen voor het komende kindje, kletste ze aan één stuk en vertelde ze de kraamvrouw de laatste plaatselijke roddels en andere verhalen die ze zelf verzon om haar af te leiden zodat de tijd vlugger ging en het lijden lichter werd. Al meer dan twintig jaar had dat kleine beweeglijke vrouwtje, onveranderlijk gehuld in een geur van rook en lavendel, bij de geboorte van vrijwel alle baby’s in de streek geholpen. Ze rekende nooit iets voor haar diensten maar toch kon ze van haar beroep leven omdat iedereen die haar erkentelijk was langs haar hoeve ging om iets te brengen, eieren, fruit, brandhout, gevogelte, een haas of een onlangs bij de jacht geschoten patrijs. Ook ten tijde van de zwartse armoede, als de oogst mislukt was en de dieren droog stonden, ontbrak het hoognodige niet in het huis van Mamita Encarnación. Ze kende alle geheimen van de natuur wat betreft geboorte en bovendien talloze onfeilbare manieren om abortus op te wekken, met behulp van kruiden of het uiteinde van een kaars. Alleen als zij vond dat het gerechtvaardigd was, deed ze dat. Waar haar kennis faalde, ging ze volgens haar intuïtie te werk. Als het kind dan ten slotte het levenslicht zag, knipte ze met haar wonderschaar de navelstreng door om het kracht en gezondheid te geven en vervolgens onderzocht ze de baby van top tot teen om zich ervan te overtuigen dat er uiterlijk niets vreemds aan te zien was. Als ze een afwijking ontdekte die een voorbode was van een kommervol bestaan of een zware opgave zou worden voor anderen, liet ze de pasgeborene meteen aan zijn lot over, maar als het erop leek dat alles volgens Gods gebod was, dankte ze de hemel en zond het kind met een paar flinke klappen op de billetjes het zorgelijk bestaan in. De moeder liet ze bernagie drinken om het kwade bloed en kwalijke sappen te verdrijven, ricinusolie om de ingewanden te reinigen en bier met rauw geklutste eierdooiers voor het zog. Ze bleef een dag of drie, vier het huishouden doen, ze kookte, veegde, zorgde dat voor het hele gezin het eten op tafel kwam en bemoederde de kinderschaar. Zo was het bij alle bevallingen van Digna Ranquileo gegaan, maar toen Evangelina geboren moest worden, zat de baker in de gevangenis wegens het onwettig uitoefenen van de geneeskunst en kon haar niet komen verplegen. Om die reden en om geen andere had Digna haar toevlucht moeten zoeken tot het ziekenhuis van Los Riscos, waar ze vond dat ze nog slechter behandeld werd dan een veroordeelde. Zodra ze binnenkwam hadden ze een pleister met een nummer op haar pols geplakt, ze schoren haar schaamhaar weg, wasten haar met koud water en een desinfectiemiddel zonder zich af te vragen of ze daardoor misschien nooit meer borstvoeding zou hebben, en legden haar op een bed zonder lakens naast een vrouw die in dezelfde omstandigheden verkeerde. Nadat ze zonder er toestemming voor te vragen alle gaten in haar lijf betast hadden, lieten ze haar bevallen onder het licht van een lamp en voor de ogen van iedereen die zin had om haar te begluren. Dat had ze allemaal zonder één klacht te uiten doorstaan, maar toen ze het ziekenhuis verliet met een dochtertje in haar armen dat niet van haar was en een kop als een boei van schaamte, had ze gezworen dat ze van haar levensdagen nooit meer één voet in een ziekenhuis zou zetten.

Digna was klaar met het bakken van de uienomelet en riep haar gezin naar de keuken. Iedereen verscheen met zijn stoel. Zodra de kinderen begonnen te lopen, kregen ze van haar een stoel toegewezen die hun persoonlijk en onvervreemdbaar eigendom was. In de gemeenschappelijke armoede van het gezin Ranquileo was dat het enige eigendom. Zelfs de bedden werden gedeeld en alle kleren werden bewaard in grote tenen manden w’aar ieder lid van het gezin ’s morgens uithaalde wat hij nodig had. Niets had een eigenaar.

Hipólito Ranquileo slurpte luidruchtig zijn maté naar binnen en vanwege zijn los in het tandvlees wiebelende tanden, waarvan er ook nog een paar ontbraken, kauwde hij langzaam op zijn brood. Hij had er altijd gezond, hoewel niet erg sterk uitgezien, maar hij begon nu oud te worden, plotseling lieten de jaren hun sporen na. Volgens zijn vrouw was dat te wijten aan het zwervende circusbestaan, altijd maar rondtrekken zonder vast doel, slecht eten en omdat hij van die onzedelijke spullen op zijn gezicht moest smeren, wat door God toegestaan is aan straatmadelieven maar die voor een fatsoenlijk mens fnuikend zijn. In enkele jaren was de flinke knappe kerel die zij als bruidegom genomen had, veranderd in een miezerig mannetje, met een door het grimassen maken verkreukeld gezicht en een neus als een kruik, dat te veel hoestte en midden onder het praten in slaap viel. In de maanden van koude en gedwongen werkloosheid placht hij om de kinderen te vermaken zijn clownspak aan te trekken. Onder de witte schmink en de grote rode tot een grijns geopende mond, zag zijn vrouw de sporen van vermoeidheid. Aangezien hij begon af te takelen werd het steeds moeilijker voor hem om werk te vinden en zij hoopte stiekem dat hij zich ooit aan het land zou gaan wijden en haar zou helpen bij het vele werk. De vooruitgang was niet meer tegen te houden en de nieuwe verordeningen rustten als molenstenen op Digna’s schouders. Ook de boeren moesten zich aanpassen aan de markteconomie. Zowel het land als wat het voortbracht was in de vrije concurrentie gekomen en de welstand van de mensen was afhankelijk van het rendement, hun ondernemingsgeest en doelmatigheid. Zelfs de ongeletterde Indianen moesten hetzelfde lot ondergaan. Voor degenen die geld bezaten leverde dat veel winst op omdat ze de bezittingen van arme landbouwers, zoals de Ranquileo’s, voor een paar centavos opkochten of voor negenennegentig jaar huurden. Zij had echter de plaats waar ze geboren was en haar kinderen had grootgebracht niet willen verlaten om in zo’n nieuwerwetse plattelandskazerne te gaan wonen. De bazen ronselden daar iedere dag het werkvolk dat ze nodig hadden en gingen op die manier moeilijkheden met de landarbeiders uit de weg. Daar was het helemaal armoe troef. Ze had graag gezien dat haar gezin de zes hectaren waaruit haar erfdeel bestond, zelf zou bewerken, maar het was steeds moeilijker gebleken om zich te handhaven tegenover de grote ondernemers, vooral zonder de steun van een echtgenoot om haar in al die moeilijke kwesties bij te staan.

Digna Ranquileo had medelijden met haar man. Het lekkerste deel van de stoofpot, de grootste eieren, de zachtste wol om sokken en truien te breien had ze altijd voor hem bewaard. Ze trok kruidenmengsels voor zijn nieren, om zijn gedachten te verzetten, om het bloed te zuiveren, om beter te slapen, maar het was duidelijk dat Hipólito oud begon te worden, ondanks al haar goede zorgen. Op dit moment waren twee kinderen ruzie aan het maken om een restje omelet en hij bekeek ze onverschillig. Onder normale omstandigheden zou hij tussenbeiden gekomen zijn om ze uit elkaar te slaan, maar nu had hij alleen oog voor Evangelina, zijn blikken volgden haar alsof hij bang was dat ze, net als in het circus, plotseling in een monster zou veranderen. Op dit uur was het meisje er één in een kluwen van huiverende, ongekamde kinderen. Niets in haar uiterlijk verraadde wat er over een paar uur zou gaan gebeuren, precies om twaalf uur ’s middags.

‘Genees haar, mijn God,’ herhaalde Digna en ze sloeg haar schort voor haar gezicht zodat de anderen niet zouden zien dat ze in zichzelf praatte.

Die ochtend scheen het zulk zacht weer dat Hilda had voorgesteld om te ontbijten in de keuken, die alleen een beetje verwarmd werd door het smeulende fornuis, maar haar man had haar eraan herinnerd dat ze niet voorzichtig genoeg kon zijn om niet verkouden te worden, als kind had ze al een longaandoening gehad. Volgens de kalender was het nog winter maar uit de kleuren van het ochtendgloren en het gezang van de leeuweriken was af te leiden dat de lente in aantocht was. Ze moesten zuinig zijn met brandstof. Het waren dure tijden maar met het oog op het zwakke gestel van zijn vrouw had professor Leal erop aangedrongen dat de oliekachel werd aangestoken. Het oude apparaat werd door de bewoners dag en nacht van de ene kamer naar de andere meegesleept.

Terwijl Hilda bezig was met de potten en pannen begaf professor Leal zich met een jas aan, een bouffante om en op zijn pantoffels, naar de patio om graankorrels en vers water in de vogelbakjes te doen. Hij zag de kleine knopjes aan de bomen en bedacht dat de takken binnenkort weer vol bladeren zouden zitten en een groene pleisterplaats zouden vormen voor de trekvogels. Hij zag de vogels graag vrij rondvliegen en hij had een geweldige afkeer van kooien, hij vond het onvergeeflijk om de diertjes gevangen te zetten alleen maar vanwege de luxe ze binnen het gezichtsveld te hebben. Ook waar het kleine dingen betrof bleef hij zijn anarchistische principes trouw. Als vrijheid het voornaamste recht van de mens is, dan hadden schepselen, geboren met vleugels aan hun schouders, daar nog meer recht op.

Zijn zoon Francisco riep hem vanuit de keuken om te zeggen dat de thee was ingeschonken en dat José op bezoek gekomen was. De professor versnelde zijn stap. Gewoonlijk kwam zijn zoon op zaterdag niet zo vroeg, hij had het altijd veel te druk met het onvermoeibaar bijstaan van de medemens. Hij zag hem aan de tafel zitten en voor het eerst viel het hem op dat hij al een beetje kaal begon te worden.

‘Wat is er, jongen? Is er iets gebeurd?’ vroeg hij en klopte hem op de schouder.

‘Nee hoor, ouwe. Ik heb gewoon zin in een stevig ontbijt, door mama klaargemaakt.’

Hij was het stevigst en zwaarst gebouwd van het gezin, de enige die niet de lange beenderen en de haviksneus van de familie Leal had. Hij zag eruit als een zuidelijke visser en in zijn uiterlijk bleek niets van zijn verfijnde geest. Hij was meteen na het lyceum naar het seminarie gegaan en behalve zijn vader had niemand zich over die beslissing verbaasd. Als kleine jongen had hij al jezuïtische neigingen gehad en in zijn jeugd verkleedde hij zich met badhanddoeken als bisschop en speelde hij dat hij de mis las. Die voorliefde was nergens uit te verklaren, want van het gezin beleed niemand openlijk een godsdienst, en hoewel zijn moeder katholiek was, was ze sinds haar huwelijk nooit meer naar de mis gegaan. Wat de beslissing van zijn zoon betrof, was het een troost voor professor Leal dat hij een overall droeg in plaats van een soutane, niet in een klooster woonde maar in een arbeiderswijk en dat hij dichter bij de tragische gebeurtenissen van deze wereld stond dan bij de eucharistische geheimenissen. José droeg een van zijn oudste broer geërfde broek, een verschoten overhemd en een grove wollen trui die zijn moeder voor hem gebreid had. Zijn handen waren eeltig van het loodgieterswerk waarmee hij in zijn levensonderhoud trachtte te voorzien.

‘Ik ben een paar cursussen aan het organiseren over het christendom,’ zei hij droog.

‘Dat heb ik gezien,’ antwoordde Francisco met kennis van zaken, want ze waren allebei werkzaam op het gratis adviesbureau van de parochie en hij was op de hoogte van de activiteiten van zijn broer.

‘Ach José, bemoei je toch niet met politiek,’ zuchtte Hilda. ‘Je wilt toch zeker niet nog eens naar de gevangenis, kind?’

Zijn eigen veiligheid was wel het laatste waar José zich druk over maakte. Hij was niet sterk genoeg om de lasten van zijn onfortuinlijke medemens te dragen. Een ondraaglijke druk van pijn en onrecht rustte op zijn schouders. Vaak verweet hij zijn Schepper dat zijn geloof zo zwaar op de proef werd gesteld: als de goddelijke liefde echt bestond, leek zoveel menselijk lijden een scherts. Voor de onmogelijke opgave gesteld om armen te voeden en wezen te hoeden, was de op het seminarie verworven geestelijke glans langzaam verdwenen en was hij ten slotte veranderd in een norse man, verscheurd tussen ongeduld en vroomheid. Voor zijn vader onderscheidde hij zich duidelijk van de andere kinderen omdat die de overeenkomst zag tussen zijn eigen filosofische idealen en dat wat hij aanduidde als het barbaarse christelijke bijgeloof van zijn zoon. Dat troostte hem in zijn verdriet, ten slotte vergaf hij José zelfs zijn religieuze roeping en hij verstopte zijn gezicht niet meer huilend onder zijn kussen om zijn vrouw niet te storen, omdat hij zich ervoor schaamde dat hij een priester in de familie had.

‘Eigenlijk ben ik gekomen om jou te halen, broer,’ zei José zich tot Francisco wendend. ‘Er is een meisje in mijn wijk dat je moet onderzoeken. Ze is een week geleden verkracht en sindsdien houdt ze zich stom. Jij zult je psychologische kennis moeten toepassen, want voor zulke problemen biedt God geen oplossing.’

‘Vandaag kan ik onmogelijk, ik moet foto’s maken met Irene, maar ik zal morgen naar het meisje komen kijken. Hoe oud is ze?’

‘Tien.’

‘Mijn God! Wat voor monster doet zo’n onschuldig kind zoiets aan?’ riep Hilda uit.

‘Haar vader.’

‘Hou op, alsjeblieft!’ beval professor Leal. ‘Willen jullie je moeder ziek maken?’

Francisco schonk voor allemaal thee in en gedurende enige tijd zwegen ze, op zoek naar een onderwerp van gesprek geschikt om Hilda te verlossen van haar ontsteltenis. Als enige vrouw in een gezin van mannen had ze het altijd weten te winnen met zachtheid en bescheidenheid. Ze konden zich niet herinneren dat ze haar ooit verbitterd hadden gezien. In haar aanwezigheid was er nooit ruzie gemaakt door de jongens, werden er geen schuine moppen verteld en werd er niet gevloekt. Als kind was Francisco altijd bang geweest dat zijn moeder ooit, niet langer opgewassen tegen het harde leven, ongemerkt zou verdwijnen en als een nevel helemaal zou opgaan in het niets. Daarom was hij altijd dicht bij haar in de buurt gebleven, hij had haar omhelsd en zich aan haar kleren vastgeklampt in een wanhopige poging om haar tegen te houden, haar hele aanwezigheid, haar warmte, de geur van haar schort, de klank van haar stem. Dat was nu allemaal al lang geleden maar van al zijn gevoelens was zijn zwak voor haar het standvastigst gebleven.

Nadat Javier getrouwd was en José naar het seminarie was gegaan, was Francisco alleen bij zijn ouders achtergebleven. Hij had nog steeds dezelfde kamer als toen hij klein was, met vurehouten meubels en planken volgepropt met boeken. Het was zo nu en dan weleens in hem opgekomen om op zichzelf te gaan wonen maar als het erop aankwam beviel het gezelschap van zijn familie hem best en wilde hij zijn ouders ook geen onnodig verdriet bezorgen. Zij vonden dat er maar drie redenen waren voor een kind om het ouderlijk huis te verlaten: oorlog, huwelijk of priesterschap. Later zouden ze er daar nog één aan toevoegen: voor de politie vluchten.

Het huis van de Leals was klein, ouderwets, eenvoudig en het moest hoognodig worden geschilderd en opgeknapt. ’s Nachts kreunde het zachtjes als een vermoeide, reumatische oude vrouw. Het was jaren geleden door professor Leal zelf ontworpen. Volgens hem was het enige dat echt onmisbaar was, een ruime keuken, waar alle huiselijk verkeer kon plaatsvinden en waar een clandestiene drukpers kon staan, een patio om de was op te hangen en naar de vogels te kijken en genoeg kamers om de bedden van de kinderen neer te zetten. Al het overige was afhankelijk van de ruimheid van geest en de levendigheid van het intellect, zei hij altijd als iemand zich beklaagde over de benauwdheid of de eenvoud. Daar hadden ze zich in geschikt en er was altijd voldoende ruimte en medewerking geweest om in moeilijke omstandigheden verkerende vrienden of voor de oorlog gevluchte familieleden uit Europa op te vangen. Het was een hartelijk gezin. Midden in de puberteit, toen ze hun snor al moesten scheren, kropen de jongens zelfs nog ’s morgens bij hun ouders in bed om de krant te lezen of om zich door Hilda op hun rug te laten krabben. Nadat de oudste jongens vertrokken waren, vonden de Leals dat het huis veel te groot was, ze zagen in alle hoeken schaduwen en hoorden echo’s in de gang, maar toen werden er kleinkinderen geboren en was het gewone geroezemoes teruggekeerd.

‘De daken moeten gerepareerd worden en de goten vernieuwd,’ zei Hilda steeds als het regende en het weer ergens lekte.

‘Waarom? We hebben ons huis in Teruel toch nog, en zodra Franco doodgaat, keren we terug naar Spanje,’ antwoordde haar man daarop.

Professor Leal had van de terugkeer naar zijn vaderland gedroomd vanaf de dag dat het schip hem van de kusten van Europa verwijderd had. Uit woede tegen de Caudillo had hij gezworen dat hij geen sokken meer zou dragen zolang die vent niet onder de grond lag, maar hij had er geen idee van gehad dat het tientallen jaren zou duren voor zijn wens in vervulling zou gaan. Zijn gelofte had hem eeltige voeten bezorgd en ook wel moeilijkheden bij het uitoefenen van zijn beroep. Het kwam wel voor dat hij belangrijke personen ontmoette of dat hij als gecommitteerde werd aangewezen voor het afnemen van examens op lagere scholen of lycea. Dan wekten zijn blote voeten in zijn grote schoenen met rubberzolen bevreemding. Maar hij was veel te trots en hij had liever dat men hem als een zonderlinge buitenlander of als een armoedzaaier die geen geld had om sokken te kopen beschouwde dan dat hij uitlegde waarom hij dat deed. De enige keer dat hij met zijn gezin naar de bergen had kunnen gaan om van dichtbij van de sneeuw te genieten, was hij in het hotel achtergebleven met stijve voeten, die blauw zagen van de kou.

‘Trek toch sokken aan, man. Franco merkt toch niets van die belofte van jou,’ smeekte Hilda.

Hij had haar een vernietigende blik vol eigenwaarde toegeworpen en was alleen bij de kachel blijven zitten. Zodra zijn oude vijand gestorven was, had hij een paar felrode sokken aangetrokken waarin zijn hele existentiefilosofie tot uitdrukking kwam, maar binnen een half uur had hij ze alweer moeten uittrekken. Hij had zo lang geen sokken gedragen dat hij er niet meer tegen kon. Omdat hij daar niet voor uit wilde komen, had hij gezworen dat hij zonder sokken zou blijven lopen tot de val van de generaal die met ijzeren vuist zijn tweede vaderland regeerde.

‘Jullie moeten ze me aantrekken als ik dood ben, verdomme,’ zei hij. ‘Ik wil naar de hel met rode sokken aan.’