BEKENTENISSEN VAN EEN BURGER

Sándor Márai, geboren op 11 april 1900 in het Hongaarse Kassa (nu Košice, Slowakije), studeerde letterkunde in Leipzig, Frankfurt en Berlijn. Vanaf 1929 schreef hij vele romans, verhalen, gedichten, essays en toneelstukken en werd een gevierd auteur in Hongarije. Gedurende de nazitijd leidde Márai in Boedapest een teruggetrokken leven, in 1948 ontvluchtte hij zijn land vanwege het communisme. Deze vrijwillige ballingschap duurde de rest van zijn leven. Zijn boeken werden in Hongarije verboden en verschenen vrijwel onopgemerkt in het buitenland. De laatste jaren van zijn leven leidde hij met zijn vrouw en aangenomen zoon een eenzaam bestaan in San Diego, waar hij op 22 februari 1989 zelfmoord pleegde. Márai wordt door literatuurliefhebbers algemeen beschouwd als een van de belangrijkste Europese schrijvers van de twintigste eeuw. Van Márai verschenen bij Wereldbibliotheek de romans Gloed (2000), De erfenis van Eszter (2000), De opstandigen (2003), De gravin van Panna (2004), Kentering van een huwelijk (2005) en De nacht voor de scheiding (2006). In 2002 verscheen het autobiografische Land, land!…

Sándor Márai

Bekentenissen van een burger

Uit het Hongaars vertaald door Henry Kammer

WERELDBIBLIOTHEEK • AMSTERDAM

De vertaler ontving voor deze vertaling een werkbeurs van de Stichting Fonds voor de Letteren

Oorspronkelijke titel Egy polgár vallomásai (1935)

Omslagontwerp Nico Richter

Omslagfoto © Hulton-Deutsch Collection/Corbis

© Erven Sándor Márai

© 2007 Nederlandse vertaling Henry Kammer en Uitgeverij Wereldbibliotheek bv

www.wereldbibliotheek.nl

ISBN 978 90 284 4214 6

Deze digitale editie is gemaakt naar de vierde druk, 2008, met
ISBN 978 90 284 2208 7

Om juridische redenen besloot Sándor Márai de derde druk van de Hongaarse editie van Bekentenissen van een burger vooraf te laten gaan door de volgende tekst:

Deze derde, herziene druk bevat de definitieve tekst van het boek. De personages van de roman zijn fictief: bestaansrecht en persoonlijkheid hebben ze alleen op deze pagina’s, in werkelijkheid bestaan ze niet en hebben ze ook nooit bestaan.

S. M., 1940

DEEL I

HOOFDSTUK 1

1

Gebouwen met twee verdiepingen waren er maar weinig in onze stad, hooguit een stuk of tien: het huis waarin wij woonden, twee kazernes van het Hongaarse leger en een paar openbare gebouwen. Later kwam daar nog de pompeuze villa van de legercommandant bij, die ook twee verdiepingen had en zelfs een elektrische lift. Ons huis, dat aan de Főstraat was gelegen, zag er typisch grootstedelijk uit. Het was een echte huurkazerne, met een brede voorgevel, een ruime ingang en brede trappen. Op die trappen van dat altijd tochtige trappenhuis installeerden zich elke ochtend marktkooplui – mensen met dikke wollen jekkers en bontmutsen, die daar spek aten, hun pijp rookten en op de traptreden spuugden. Elke etage van het huis had aan de straatkant een lange rij ramen; wie ze telde, kwam op twaalf ramen per verdieping. De woningen op de eerste etage, dus ook de onze, waren van smalle balkons voorzien, die sommige bewoners, zoals wij, opluisterden door aan de ijzeren balustrade bakken met geraniums te hangen, waarvan de bloemen hele guirlandes vormden. ‘Verfraai uw stad!’ was het parool en er ontstond zelfs een vereniging om de verwerkelijking van dit loffelijke idee te bevorderen. Ons huis met zijn rode bakstenen voorgevel was buitengewoon fraai en bovenal voornaam, het was het eerste werkelijk ‘moderne’ huis in de stad. Om het nog fraaier te maken had de architect onder de ramen tal van gipsen versieringen laten aanbrengen en hij had ook het inwendige van het huis voorzien van alles waarmee een eerzuchtige architect aan het eind van de negentiende eeuw een huurhuis kon opsmukken.

In onze stad leken alle huizen, ook huurhuizen waarin meer dan één gezin woonde, eengezinswoningen. De eigenlijke stad was bijna onzichtbaar, ze was naar binnen toe gebouwd en strekte zich achter de gevels van de lage huizen uit. Wierp een vreemdeling door een van de poortgewelven een blik naar binnen, dan zag hij vier of vijf huizen op de binnenplaats, die daar door de kinderen en de kleinkinderen van de bewoners waren gebouwd. Als een zoon trouwde, plakte hij eenvoudig een vleugel aan de aanwezige gebouwen. Aldus hield de stad zich op de binnenplaatsen schuil. Ook de mensen die in die bijna onzichtbare huizen woonden, waren naar binnen gericht: ze waren jaloers van aard en leefden argwanend en behoedzaam. In de loop van de tijd had elke familie een verborgen stadswijkje voor zichzelf gebouwd, een klein huizenblok waarvan de onderdelen geen zelfstandige eenheden vormden, maar door de gevel aan de straatzijde werden vertegenwoordigd. Het mag dus geen wonder heten dat de huurkazerne, waarin mijn ouders kort na de eeuwwisseling hun intrek hadden genomen, in onze omgeving als een regelrechte wolkenkrabber werd beschouwd en dat het pand indertijd, toen de aannemer het opleverde, in de hele provincie gespreksstof was geweest. Het was een echt sombere huurkast, zoals er in de hoofdstad in die tijd al honderden waren gebouwd, met talrijke huurwoningen, waskeukens, een centrale verwarming, dienstbodentoiletten bij de bijtrappen en lange, bochtige, van tralies voorziene galerijen op de bovenverdiepingen, kortom een huis zoals de mensen in onze stad nog nooit hadden gezien. De centrale verwarming was voor die tijd iets nieuws, maar ook de dienstbodentoiletten trokken veel aandacht, want eeuwenlang had niemand zich er om bekommerd waar de dienstboden hun behoefte deden, misschien wel uit tact. De ‘moderne’ architect die ons huis had ontworpen, was voor onze streek werkelijk een vernieuwer geweest toen hij het misschien wel onmisbaarste onderdeel van zijn creatie dupliceerde, zodat de dames en heren hun wc niet meer met hun dienstmeisjes hoefden te delen. In mijn schooljaren schepte ik vaak op over het verbazingwekkende feit dat in ons huis de dienstbodes hun eigen toiletten hadden, hoewel de meisjes die nooit gebruikten omdat ze daar veel te beschaamd en schroomvallig voor waren. Waar ze hun behoefte dan wel deden, wist niemand, vermoedelijk op plaatsen die al eeuwenlang, ja sedert de aanvang der tijden met dit doel door dienstmeisjes werden bezocht.

De architect had zich kennelijk volledig kunnen uitleven en was niet in zijn creativiteit belemmerd geweest door het gebod zuinig om te springen met ruimte of materialen. Onze woning had twee ingangen. Een daarvan was bereikbaar via het trappenhuis en gaf toegang tot een vestibule die ongeveer de omvang van een woonkamer had en met een spiegelkast was gemeubileerd. Aan de wand van dit vertrek hingen een geborduurde kleerborstelhanger en een hertegewei. Doordat men vergeten had in dit vertrek een radiator te plaatsen, was het er ’s winters ijzig koud en bevroren de bontjassen van de gasten bijna aan de kapstok. De ingang bij de vestibule was eigenlijk de ‘hoofdingang’ van onze woning en om die reden werd hij alleen gebruikt om voorname bezoekers binnen te laten. Dienstmeisjes, familieleden, ja zelfs mijn grootouders betraden de woning uitsluitend via de galerij, waar een kleine glazen deur naast de keuken eveneens toegang tot de woning gaf. Deze deur was echter niet van een bel voorzien, zodat bezoekers tegen het keukenraam moesten tikken. Ook vrienden van ons gezin namen deze weg. De hoofdingang en de vestibule met het hertegewei werden slechts twee- à driemaal per jaar gebruikt: op mijn vaders verjaardag en op carnavalsavonden. Op een keer vroeg ik mijn moeder of ik als bijzondere gunst en bij wijze van verjaarscadeau onze woning ook eens via het trappenhuis en de vestibule mocht binnengaan – op een gewone doordeweekse dag en uitsluitend voor mijn eigen plezier!

De binnenplaats van ons huis was rechthoekig en zeer ruim. In het midden ervan waren twee opvallende gemeenschapsvoorzieningen aangebracht: een rek waarop kleden konden worden uitgeklopt – een stellage die veel overeenkomst vertoonde met een kloeke galg – en een put met een elektrisch aangedreven rad, dat de woningen van water voorzag. Waterleiding was in die tijd nog een onbekend begrip in onze stad. ’s Ochtends en ’s avonds begaf de vrouw van de conciërge zich naar de put om de kleine elektromotor die het rad aandreef aan te zetten en zo lang te laten lopen totdat er water uit de overloop onder de daklijst liep, dat in een dun straaltje op de binnenplaats neerkwam, een fenomeen waaruit kon worden afgeleid dat alle reservoirs, ook dat op de bovenste verdieping, volledig waren gevuld. Dit uitzonderlijke schouwspel lokte vooral ’s avonds alle huisbewoners die het niet beneden hun waardigheid achtten ernaar te staan gapen, vooral kinderen en dienstmeisjes. In die tijd begon elektrische verlichting steeds meer in zwang te komen en de meeste huizen in de stad waren er al van voorzien, maar toch werden in de woningen waar al elektriciteit aanwezig was, dikwijls ook nog gasgloeilampen gebruikt. Ook olielampen waren nog populair. Mijn grootmoeder bijvoorbeeld gebruikte voor de verlichting van haar kamer een petroleumhanglamp en ze heeft tot haar dood toe geen andere lampen in huis gehad. En toen ik, om me goed op het eindexamen te kunnen voorbereiden, voor een jaar bij een onderwijzer in een naburige stad in de kost werd gedaan – de man was behalve onderwijzer ook kantor –, heb ik dagelijks bij het licht van een petroleumlamp zitten blokken en patiencen. Ik moet er wel aan toevoegen dat ik die omstandigheid ook toen al als ouderwets ervoer en dat het mijn gevoel van eigenwaarde kwetste dat ik onder zulke primitieve omstandigheden moest leven. In mijn kinderjaren pronkten mijn ouders graag met onze elektrische verlichting, maar meestal, en zeker als we geen gasten hadden, aten we bij het zachte licht van een melkwitte gaslamp. Doordat de lampen moeilijk aan te steken waren, hing er in onze woning vaak een gaslucht. Later vond een handige constructeur een veiligheidsontsteking uit, een dun platina plaatje, dat op het kousje van de lamp werd gemonteerd. Als er gas langs stroomde, begon dit plaatje te trillen en werd het gloeiend heet, zodat het gas zonder lucifer tot ontbranding kwam. Mijn vader, dol op technische nieuwigheden, was een der eersten in de stad die zijn kroonluchters van een dergelijk veiligheidssysteem liet voorzien. Maar ook wij gebruikten soms olielampen, vooral in de keuken, en de conciërge verlichtte het trappenhuis met petroleumlampen. De mensen hadden bewondering voor elektriciteit, maar vertrouwden er niet op.

De centrale verwarming in onze woning ratelde en klotste meer dan dat ze warmte gaf. Mijn moeder liet, omdat ze het stoomwonder niet vertrouwde, in de studeerkamer van de kinderen een tegelkachel plaatsen.¹ Al deze wonderbaarlijke zaken uit het begin van de twintigste eeuw verzwaarden het leven eerder dan dat zij het verlichtten. De uitvinders gebruikten de consument om hun nog onvolmaakte vindingen uit te proberen, wat niet zelden narigheden veroorzaakte. Een decennium later knetterde, siste en knalde de wereld al door het gebruik van elektriciteit, stoom en ontploffingsmotoren, maar in mijn kindertijd waren de stoutmoedige vernieuwers nog druk bezig hun producten te verbeteren en kleefden er alle mogelijke gebreken aan de vindingen waarmee ze de onnozele liefhebbers van nieuwigheden opzadelden. De elektrische lampen knipperden en gaven slechts een vaag, gelig licht en de stoomverwarming begaf het altijd precies op het moment dat het ijzig koud was. En als ze wel werkte, verspreidde ze een broeikasachtige, vochtige warmte in huis, zodat we dikwijls met onze gezondheid kwakkelden. Maar een mens behoorde nu eenmaal ‘met zijn tijd mee te gaan’. Niet iedereen was daartoe echter bereid, mijn moeders zuster verwarmde haar huis bijvoorbeeld met een porseleinen houtkachel, die het zo goed deed dat wij soms ons eigen huis ontvluchtten om ons in de gelijkmatige warmte van welriekende blokken beukenhout te kunnen koesteren.

Over de grote binnenplaats van ons huis gierde bijna altijd een snijdende wind, want de noordzijde ervan, die uitzicht bood op hoge, ook ’s zomers besneeuwde bergen, was volledig open. Deze bergen, die de vorm hadden van een onregelmatig gebit, omringden de stad bijna volledig. Aan het twee verdiepingen tellende hoofdgebouw van ons huis waren aan weerskanten vleugels aangebouwd, die de binnenplaats gedeeltelijk omgaven; deze vleugels hadden maar één verdieping. De binnenplaats zelf bood onderdak aan een eengezinswoning van twee kamers, die door de conciërge werd bewoond. Dit alles was zeer uitgestrekt en nam veel ruimte in beslag. Omdat de architect kennelijk niet verwachtte dat het pand volledig verhuurd zou kunnen worden, had hij de vleugels die zich langs de binnenplaats uitstrekten niet nodeloos hoog gemaakt. Het huis straalde op alle mogelijke manieren de nieuwe tijd uit en verkondigde de zegeningen van het kapitalisme, dat volgens de toenmalige leuzen vooruitstrevend, opbouwend en ondernemend was. Het was het eerste huis in de stad dat niet gebouwd was met de bedoeling dat de bewoners er al hun levensdagen zouden slijten. Naar mijn weten zijn de mensen die er in het begin van de eeuw woonden inmiddels ook allemaal verhuisd. Doordat het huis een typische huurkazerne was, bood het veel gezinnen onderdak. Leden van oude patriciërsfamilies in onze stad zouden er niet graag een appartement hebben gehuurd. Ze keken een beetje neer op de ontwortelde nieuwkomers die daar woonden.

2

Eigenlijk vond mijn vader diep in zijn hart ook dat het voor een heer van stand onbetamelijk was huur te betalen en in andermans huis te wonen, daarom deed hij zijn uiterste best om een eigen huis te verwerven, maar voordat hij hierin slaagde ging er een flinke tijd voorbij, ruim vijftien jaar. In dat eigen huis kwam ik nog slechts als bezoeker, want ik was toen al student. Overigens bewaar ik geen goede herinneringen aan dat veel te grote, bijna luxueuze pand. Mijn kinderjaren bracht ik in het huurhuis door. Als ik aan ‘thuis’ denk, zie ik de grote binnenplaats van het huis in de Főstraat voor me, met alles wat daarbij hoorde: de lange, getraliede galerijen, het rek om kleden op te kloppen en de put met de elektromotor. Ondanks de warme gevoelens die ik bij deze beelden krijg, meen ik me te herinneren dat ons huis een ongezellige, ja bijna naargeestige indruk maakte. De bewoners wisten zich nauwelijks te herinneren hoe ze daar terechtgekomen waren, ze onderhielden geen vriendschappen met elkaar en ze hadden nauwelijks onderlinge contacten. Bovendien waren ze net als de mensen in India in kasten, klassen en religieuze groepen verdeeld. In de oude huizen in de stad, die geen bovenverdieping hadden, was het heel anders gesteld, daar woonden hele families bij elkaar – mensen die elkaar misschien niet altijd graag mochten, maar die in ieder geval onlosmakelijk met elkaar waren verbonden.

In ons huis woonden ook twee joodse gezinnen: een ‘modern’ en ‘progressief’, en een orthodox. De leden van het eerstgenoemde gezin waren wereldse en verburgerlijkte joden, die veel geld hadden, wat bleek uit het feit dat ze de hele voorkant van de tweede verdieping had gehuurd. Ze gedroegen zich nogal gereserveerd en hoogmoedig en lieten duidelijk blijken dat ze geen prijs stelden op contact met hun huisgenoten. De orthodox-joodse familie woonde aan de achterzijde van de binnenplaats op de begane grond. Het was een zeer kinderrijk, in armoede levend gezin, dat zich op een eigenaardige manier uitbreidde. Deze mensen kregen namelijk geregeld bezoek van familieleden, die bij hen bleven hangen. De orthodoxen leefden met zijn allen in drie donkere kamers aan de achterzijde van de binnenplaats. Op feestdagen, als ze ook nog gasten hadden, waren die kamers boordevol druk pratende en gesticulerende mensen, zodat je de indruk kreeg dat er geen religieus feest werd gevierd, maar dat er een volksvergadering aan de gang was. Deze ‘arme joden’ droegen merendeels Galicische gewaden en namen de joodse religieuze voorschriften stipt in acht. Of ze werkelijk zo arm waren als werd beweerd, weet ik natuurlijk niet. Hoe het ook zij, hun christelijke huisgenoten waren meer op hen gesteld dan op de rijke, gereserveerde ‘modernen’. Het gebeurde aanvankelijk maar zelden dat iemand van de ‘arme joodse familie’ op de begane grond zijn merkwaardige kapsel lieten bijsnoeien en zijn traditionele kleding voor het burgerpak verwisselde. Hij gooide dan zijn kaftan en muts van vossenbont weg, ging naarde kapper, liet zijn baard afscheren en trok iets moderns aan. Op den duur kwam dit echter steeds vaker voor en de kinderen van de orthodoxen gingen naar de gewone burgerschool, enkelen zelfs naar het gymnasium. Na een jaar of tien, vijftien woonden er in ons huis geen joden met kaftans meer en ook in de stad zag je ze nog maar zelden. In ons huis woonden zo veel joodse kinderen dat ik ze me niet eens meer allemaal voor de geest kan halen. De arme joden op de begane grond gingen vriendschappelijk en bijna familiaal met ons christenen om. Als gevolg hiervan werd er in huis op welwillende, ja bijna liefkozende toon over hen gesproken. We hadden het over ‘onze joden’, die uiterst ‘brave’ en ‘fatsoenlijke’ lieden waren, en we verkondigden bijna trots dat in die grote, moderne huurkazerne van ons joden woonden, echte joden, zoals het betaamde.

Met de voorname joodse huurders op de tweede verdieping hadden we daarentegen nauwelijks contact. Die mensen leidden een waarachtig mondain leven, hun kinderen werden op katholieke scholen opgeleid en de moeder van het gezin, een magere, sombere vrouw met een hartkwaal, speelde prachtig piano en liet haar kleren in de stad maken. De vrouwen in ons huis die tot de kleine of gegoede burgerij behoorden, waren natuurlijk jaloers op haar. Velen van hen konden moeilijk verdragen dat de welgestelde dame zulke mooie kleren droeg, dat maakte haar onsympathiek in hun ogen. Ook ikzelf vond het onrechtvaardig en ongepast dat onze bovenburen, die, hoe je ook over hen dacht, ‘slechts’ joden waren, welvarender waren en op grotere voet leefden dan mensen als wij. Ik kon het niet verkroppen dat onze joodse bovenbuurvrouw zich eleganter kleedde en meer tijd had om piano te spelen en auto te rijden dan mijn moeder. Er zijn tenslotte grenzen, dacht ik.

Met de orthodoxe joden, ook met hun kinderen, konden we het beter vinden. Omdat ze hun joodse identiteit vrijmoedig erkenden, afwijkende eetgewoonten hadden, traditionele kleding droegen, bijzondere feesten vierden en een eigenaardig en moeilijk verstaanbaar dialect spraken, een geheimzinnige mengeling van Duits, Jiddisch en Hongaars, kortom, omdat ze vrijwillig erkenden en zelfs benadrukten dat ze anders waren dan wij, beschouwden we hen meer als een interessante exotische stam dan als indringers. De orthodoxen waren in onze ogen onhandige, bijna hulpeloze vreemdelingen, met wie je als goed christen een beetje medelijden diende te hebben en die je behoorde te helpen. Mijn moeder liet de moeder van het orthodoxe gezin, die elk jaar op het kraambed lag, af en toe wat ingemaakte groente of fruit brengen, en de joden beantwoordden deze attentie door ons met Pasen in een sneeuwwitte doek gewikkelde matzes te sturen, die wij vriendelijk dankend aannamen en belangstellend bekeken, maar, naar ik me herinner, nooit aanroerden, zelfs de dienstmeisjes deden dat niet. We hadden medelijden met dit gezin en accepteerden het, maar eigenlijk alleen zoals men een onderworpen negerstam aanvaardt. Mijn moeder maakte zelfs wel eens een praatje met de moeder van het orthodoxe gezin, maar natuurlijk alleen vanaf het balkon, bijvoorbeeld wanneer ze de grote schoonmaak aan het doen was; om het gesprek op gang te brengen, riep ze haar dan een paar vriendelijke woorden toe. De uitgemergelde en eeuwig zogende vrouw, die een pruik droeg omdat ze bijna geen haar meer had, antwoordde dan zachtjes en onderdanig en noemde mijn moeder ‘mevrouw.’ Ik denk niet dat mijn moeder die arme joodse vrouw het tussen hen bestaande standsverschil wilde laten voelen, want dat was beslist onnodig; de joden van de begane grond wisten heel goed dat dat er was en ze hadden absoluut niet de neiging om vrijpostig te worden. Pas veel later merkte ik dat de joden hun geïsoleerde positie minstens zo zorgvuldig probeerden te handhaven als de christelijke gezinnen, ja misschien deden ze er nog wel meer moeite voor. Ze gingen elke mogelijkheid tot contact zo veel mogelijk uit de weg en gedroegen zich wat dat betreft nog hoogmoediger en terughoudender dan wij. Hoewel de huisbewoners dus nauwelijks met de ‘arme joden’ omgingen, steunden ze hen wel als dat nodig was. Ook hun feesten en buitenissige gewoonten ergerden ons niet, we sloegen die juist welwillend en goedkeurend gade. Natuurlijk maakten de ‘progressieven’ geen hut op de binnenplaats, zoals de regels van het Loofhuttenfeest voorschreven, en gingen ze slechts zelden naar de synagoge. Op een keer, toen mijn vader op reis was geweest, vertelde hij verbaasd en een beetje verontwaardigd dat hij bij deftige joden in de trein had gezeten die in de tropen verbouwde en in watten verpakte druiven als reisproviand bij zich hadden, druiven in het vroege voorjaar! Over deze reiservaring van mijn vader raakten mijn ouders de hele avond niet uitgepraat, hun verbluftheid grensde aan ongerustheid. Vooral mijn moeder wond zich op over de joodse spilzucht, die ze onbetamelijk noemde.

De twee joodse gezinnen in ons huis gingen niet met elkaar om want de ‘progressieven’ deden alsof ze op een andere planeet leefden. De man, een corpulente kaalkop, was glasfabrikant en moest daardoor dikwijls op reis. Hij behandelde zijn vroeg oud geworden, melancholieke vrouw nogal slecht en bedroog haar met zijn caissières – een feit dat natuurlijk algemeen bekend was in de stad. De vrouw verdroeg haar weinig benijdenswaardige lot bijna op de romantische wijze van een filmheldin: ze speelde voor het open raam heel mooi, maar net iets te nadrukkelijk en te langdurig piano. Iedereen in ons huis wist dat de fabrikant en zijn vrouw de joodse voedingsregels niet in acht namen en onder andere ham aten en in de keuken reuzel gebruikten – een leefwijze die de niet-joodse huisbewoners om de een of andere reden niet aanstond. Zo er al een ‘joods probleem’ was in ons door matig verdienende burgermensen bewoonde huis, werd dat geenszins veroorzaakt door het orthodoxe gezin op de begane grond. We hadden zonder uitzondering meer sympathie voor de Galiciërs met hun kaftans en lange haarlokken dan voor de volmaakt geassimileerde glasfabrikant en zijn gezinsleden. De voorname, burgerlijke levensstijl van de progressieven wekte bij ons een eigenaardig soort jaloezie op; er was iets wat wij hun misgunden, maar wat, wisten we zelf niet. Als wij christenen de fabrikant en zijn huisgenoten een enkele keer wel eens ontmoetten, gedroeg de man zich beleefd, hoewel onverschillig, maar de orthodoxe joden op de begane grond behandelde hij hooghartig en neerbuigend. Nooit verboden onze ouders ons de omgang met de orthodoxe kinderen, die door hun bleke gezichten, grote ogen en eigenaardige, ouwelijke kleding net kleine volwassenen leken en die onder het spelen altijd een hoedje droegen. Hoewel ze op oude mannetjes leken, waren het absoluut geen lieverdjes of doetjes en in het vuur van het spel noemden ze ons, christelijke kinderen, niet zelden spottend sjabbesgojim,* wat we hun niet erg kwalijk namen, met name niet omdat we niet wisten wat dat betekende. Die vijf, zes orthodoxe kinderen ravotten vrolijk met ons mee op de binnenplaats, waar we het grootste deel van de dag doorbrachten, terwijl de spruiten van de glasfabrikant, die door een Fräulein naar school werden gebracht en gedeeltelijk aan huis les kregen, zorgvuldig de omgang met de joodse proletariërs vermeden. Ze namen nooit aan een gemeenschappelijk spelletje deel, wat mij zo kwetste dat ik op een middag het oudste zoontje van de fabrikant, dat al in de derde klas zat, de kelder in lokte en in de ketelruimte opsloot. Toen me dat gelukt was, ging ik met het voldane gevoel van iemand die een lastig karweitje heeft opgeknapt naar huis, waar ik met geen woord van mijn daad repte. Zelfs ’s nachts, toen de politie op zoek was naar het verdwenen kind en het hele huis weergalmde van het hysterische gegil en gekrijs van de fabrikantenvrouw, volhardde ik in mijn zwijgen. Pas de volgende ochtend trof de stoker de jongen in de ketelruimte aan. Het vreemdste van het geval was wel dat het slachtoffer me nooit heeft verraden. De slome, traag reagerende jongen met zijn slaperige ogen zweeg koppig toen hij werd ondervraagd, en ook later vertelde hij niemand wie hem in de kelder had opgesloten. Hij heeft me mijn wandaad ook niet voor de voeten geworpen en zelfs jaren later, toen we bevriend waren geraakt, roerde hij het geval nooit aan. Misschien voelde hij dat hij die behandeling had verdiend. Kinderen hebben dikwijls een feilloos oordeel.

De joodse kinderen van de benedenverdieping gingen geleidelijk normale burgerkleding dragen, maar het gezin richtte jaarlijks nog wel een soort tent van dekens en tapijten op de binnenplaats op. In dit eigenaardige bouwsel trok het enigszins excentrieke en zwijgzame gezinshoofd zich ’s middags voor geruime tijd terug. Zijn zonen beweerden dat hij daar zat te bidden. Op een keer gluurden we door een spleet tussen de dekens om te zien wat hij deed, maar we zagen alleen dat hij midden in de tent op een stoel zat en somber voor zich uit staarde. Waarschijnlijk verveelde de man zich. Op een ochtend, toen we wakker werden, was er grote beroering in het huis. In kaftan gehulde joden liepen af en aan en in de woning van de orthodoxen op de begane grond krioelden tientallen onbekenden door elkaar. We wisten absoluut niet wat er aan de hand was en kwamen daar pas achter toen een van de jongens, de negenjarige Lajos, zich door de menigte naar buiten worstelde en met een zorgelijk gezicht op gewichtigdoenerige toon vertelde wat er was gebeurd.

‘Mijn vader is vannacht overleden.’ Bijna terloops en met onnavolgbare superioriteit voegde hij eraan toe: ‘Om je dood te ergeren!’

Ook de rest van de dag gedroeg hij zich zo hoogmoedig, zijn blaaskakerij was eenvoudig niet langer te verdragen. Daarom gaven we hem tegen zonsondergang een pak slaag, hoewel daar eigenlijk geen reden voor was.

3

Wij woonden op de eerste verdieping en naast onze woning hield een bank kantoor. Oorspronkelijk was de bank in drie langwerpige, donkere kamers gehuisvest. Het trappenhuis gaf toegang tot de kamer van de directeur, daarnaast was de kamer van de kassier, en de boekhouding was ondergebracht in een vertrek dat op de binnenplaats uitkeek. De werkkamer van mijn vader en het kantoor van de bankdirecteur hadden een gemeenschappelijke muur. In die muur was een ‘geheime opening’ uitgehakt en als de directeur mijn vader iets wilde meedelen of geven, opende hij eenvoudigweg het metalen luikje dat de opening afsloot om hem een brief, een document of een te betwisten wissel aan te reiken. Deze patriarchale handelwijze voldeed tientallen jaren en de bank voer er wel bij. De boekhouding werd door twee oude vrijsters bijgehouden en als kassier fungeerde een voortijdig gepensioneerde ritmeester der huzaren, die zijn veranderde omstandigheden met een verongelijkt gezicht verdroeg en even luidruchtig te keer ging tegen de boeren die geld kwamen lenen of rente kwamen betalen, als vroeger in de kazerne tegen zijn soldaten. Die ritmeester had ontslag genomen uit dienst om met zijn geliefde – een arm onderwijzeresje – te kunnen trouwen. Toen dat eenmaal gelukt was, kon hij zijn draai niet meer vinden in het leven; hij verlangde vol weemoed naar zijn vroegere leven terug, begon te drinken en vervloekte de dwaze wereldorde die ritmeesters der huzaren tot kassiers degradeerde. Dikwijls sprak hij met gretige blikken en krachtdadige woorden de hoop uit dat er ‘eindelijk iets zou gebeuren’. Ik heb nooit iemand zo gelukkig gezien als op de eerste dag van de wereldoorlog deze afgedankte ritmeester der huzaren, toen hij zijn oude uniform weer mocht aantrekken en rinkelend met zijn sabel de bank binnenschreed om afscheid te nemen van zijn voormalige superieuren, die hem opeens met grote eerbied bejegenden. Tijdens het gesprek draaide hij zijn knevel op en hij reageerde op vragen met korte, afgemeten zinnen. Eindelijk was er, godzijdank, ‘iets gebeurd’. De man ging, als zoveel anderen, vol geestdrift de oorlog in, maar sneuvelde al in het eerste oorlogsjaar.

Maar in de tijd dat dat bescheiden bankje – ‘onze bank’ – in de donkere vertrekken op de eerste verdieping bloeide en gedijde, was de oorlog nog ver weg. De klanten van de bank, mannen in bontjekkers met ransels over hun schouder, stonden in het trappenhuis te wachten tot er over hun lot werd beslist. De meesten van hen waren arme Slowaakse boeren uit de noordelijke districten van de provincie, waar de oogsten altijd tegenvielen.* Wie daar een paar hectare land had, gold al als herenboer, maar de schrale grond en de armzalige weilanden stelden zelfs iemand die honderden hectare grond had niet in staat een herenleven te leiden. Deze Slowaken uit de omgeving van de stad spraken nauwelijks Hongaars, ze bedienden zich van een eigenaardig klinkend mengtaaltje van Slowaaks en Hongaars, zoals ook de Slowaakse dienstmeisjes deden. De conversatietaal van de plaatselijke ‘betere kringen’ was officieel het Hongaars, maar thuis, onder elkaar, spraken de mensen het Duitse dialect van de Tatra-regio, zelfs degenen die uit puur Hongaarse streken afkomstig waren. Dit alles had niets krampachtigs. De sfeer in de stad was Hongaars, maar als de mannen na het avondeten in pantoffels en hemdsmouwen een boom opzetten, gingen ze al spoedig over in het Duits, zelfs de heren.

Tot de stralende, door niets vertroebelde, ja glorieuze herinneringen van mijn kindertijd behoort dat we een bank in huis hadden, een echte bank met een kassier en baar geld, waar je alleen maar naartoe hoefde te gaan en iets moest ondertekenen om uit handen van het personeel een som geld te ontvangen. In die tijd was het bankbedrijf inderdaad een door niets vertroebelde, overzichtelijke en eenvoudige activiteit. De boeren schaarden zich ’s ochtends, met in hun ransel een voorraadje spek en brandewijn en een door de gemeentesecretaris opgesteld uittreksel van het kadaster, in de rij en wachtten op hun beurt. Elke middag om twaalf uur kwam de commissie bijeen die de kredietwaardigheid van de boeren moest onderzoeken. Die commissie bestond uit de directieleden en de directeur van de bank, twee bejaarde priesters, en een jurist. Tijdens de korte bestuursvergadering stemden de mannen over de leningen van honderd of tweehonderd kronen, waarna in het kantoor van de boekhouder de wissels werden uitgeschreven, zodat de cliëntèle al na de middag naar huis kon met het geleende geld. De overvloed aan geld die kenmerkend was voor die tijd, had ook zijn weerslag op onze stad. Er werd nog persoonlijk krediet verleend en er werden door de ritmeester-kassier wel eens wissels uitbetaald die de houder bij wijze van attentie van een relatie of minnaar had gekregen. Als de leentermijn was verstreken, betaalde de boer. Deed hij dat niet, dan werden er van zijn vijf hectaren twee of drie geveild. De koper was dan steevast de bank. Het bankbedrijf was zo eenvoudig en natuurlijk, zo consequent en rustig, dat het wel een natuurverschijnsel leek. De bank floreerde en breidde zich steeds meer uit. Wij kinderen die in dat grote huis woonden, waren buitengewoon trots op die vriendelijke, gemoedelijke bank. Kinderen zijn minstens zo geïnteresseerd in de financiële geheimen van de volwassenen als in de raadselen van het geslachtsleven. Wij wisten heel goed dat de primitieve, zware brandkast de kostelijke materie bevatte waarover de meeste gesprekken van de volwassenen gingen. Ook zagen we natuurlijk de onderdanige gezichten van degenen die geld kwamen lenen en hoorden we hun huilerige, klaaglijke verzoeken en het met een grafstem uitgesproken ‘Ik kus uw hand’ waarmee ze alle personeelsleden van de bank groetten, zelfs de boden. Wij kinderen vonden het een geruststellende en verheffende gedachte dat er in ons huis een bank was, een welwillende bank die aan een familie toebehoorde. We meenden dat ons niets ernstigs kon overkomen omdat we in dat huis woonden en dus bij de bank hoorden. Ik denk dat onze ouders dezelfde mening waren toegedaan. Het huis was eigendom van de bank, die de bewoners die dat nodig hadden graag uitstel gaf van de verplichting om huur te betalen en hun zelfs kleine kredieten verleende. We hadden het gevoel dat het geld van de bank ook een beetje ons familiebezit was. Ja, de wereld was toen nog ruimhartig, gemoedelijk en argeloos: de huurders gingen naar de bank om geld te lenen, alsof die het hoofd van hun familie of een rijk familielid was, en de bank verleende hun het gevraagde krediet graag omdat het hoogst onwaarschijnlijk leek dat deze debiteuren het huis zouden ontvluchten om onder hun verplichting tot terugbetaling uit te komen. Kinderen hebben een aangeboren, verfijnd gevoel voor financiële aangelegenheden. We meenden dat wij, gelukkigen die in de schaduw van de bank waren geboren en onder haar patronaat opgroeiden, ons bij de oerbron van het aardse welzijn bevonden en dat ons ook in ons latere leven nooit iets onaangenaams kon overkomen zolang we goede maatjes bleven met dat vriendelijke, goedhartige bankje. Die niet bepaald verheven zienswijze en dat groteske gevoel zouden me nog lange tijd vergezellen, ook in mijn studiejaren en gedurende mijn buitenlandse omzwervingen. Hoewel de bank toen allang failliet was gegaan, voelde ik, als het om geldzaken ging, nog altijd een bepaalde rust en zekerheid, alsof ik van kindsbeen af aan uitstekende betrekkingen met het kapitaal had onderhouden en dit voor mij, zijn vroegere speelkameraad, nooit wreed kon zijn.

De bank floreerde en gedijde en iedereen die met haar verbonden was, zelfs de bedienden en de boden, voer daar wel bij. Een van de bankbedienden richtte een zangkoor op, een ander bracht het tot schrijver en publiceerde een tweedelig werk met verhalen over de vervallen kastelen en burchten in de omgeving. Alle medewerkers hadden tijd genoeg voor hun liefhebberijen. De bank had van lieverlee te weinig ruimte en begon als een rijk geworden industriebaron te bouwen: op onze binnenplaats verrees haar nieuwe onderkomen, een sprookjesachtig glazen paleis. Het was een wonderbaarlijk fraai bouwwerk, dat veel weg had van een glazen kerk. De voor de bouw benodigde dikke glasplaten werden uit Duitsland aangevoerd en boven de kluis werd een koepel aangebracht van een schoonheid als ik ook in het buitenland maar zelden heb gezien. De boeren noemden het nieuwe bankgebouw ‘Bethlehem’ en de mensen kwamen uit de omliggende dorpen om dit wonder te aanschouwen. Als ze zich onder de glazen koepel bevonden, spraken ze even zacht en ingetogen als in de kerk. Het opwaarts strevende kapitalisme had hier, aan de rand van de wereld, een kapel voor zichzelf gebouwd, een sierlijke en plechtige ruimte, vond iedereen die het bouwwerk aanschouwde. De betekenis van de pompeuze en ietwat megalomane creatie kon ook moeilijk anders worden uitgelegd. In dit gebouw was alles aanwezig wat een bank maar nodig heeft: een kluis met stalen deuren van tientallen centimeters dikte, die door toverwoorden konden worden geopend, een conferentiezaal met gecapitonneerde deuren, eigenaardige, hypermoderne schrijf- en rekenmachines en misschien zelfs geld. Wij, kinderen van het grote huis, waren vooral gefascineerd door de kluis, waarvan de fundamenten precies tegenover de conciërgewoning diep in de aarde waren verzonken. We stelden ons voor dat de safeloketten uitpuilden van edelstenen en andere kostbaarheden. Het was een gelukzalig en opgewekt kapitalisme dat ons een dergelijke sprookjesburcht voor ogen toverde. De enigen wie dit alles niet aanstond, waren de oudere cliënten van de bank, ouderwetse beleggers. Die zagen hun geld liever opgeborgen in de gammele brandkasten in de schemerige vertrekken op de eerste verdieping dan in de onderaardse kluis van het glazen paleis. Als ze dit laatste zagen, schudden ze wantrouwend hun hoofd en mompelden: ‘Waar doen ze het allemaal van?’

4

De bank werd geleid door een man die wij ‘oom Endre’ noemden, iemand die zijn taak zeer energiek en ijverig vervulde. Oom Endre stamde uit een landelijk bekende familie. Hij had rechten gestudeerd, zoals de meeste jongeren van zijn generatie die in de vrije sector probeerden fortuin te maken en geen genoegen namen met een suffig ambtenaarsbaantje bij een gemeente of een provincie. Als kind heb ik de tijd dat de gentry’s vooral intellectuele beroepen uitoefenden intensief meegemaakt, en later viel het me op dat de literatuur over die tijd een vals beeld geeft van die periode en van de personen die daarin een rol speelden.* Oom Endre wijdde zich met hart en ziel aan zijn werk als bankdirecteur, hoewel deze arbeid hem fysiek en psychisch vreemd was. Hij nam de kantoortijden nauwgezet in acht en deed in geen enkel opzicht denken aan de provinciale, hooghartige ambtenaarstypen die verzot waren op jagen en gokken in casino’s en die tegen middernacht onder een partijtje poker een wissel van hun medespeler accepteerden. De werkelijkheid is altijd anders dan wordt aangenomen. Niemand beschouwde oom Endre als een economisch genie, maar hij zat langer achterter zijn bureau te ploeteren dan dat hij jaagde of kaartte. De goede man las zelfs wel eens een boek of maakte een reis. Hij leefde matig en de geneugten van het leven der gentry’s bleven bij hem waarschijnlijk beperkt tot het dragen van een zegelring. Het bankbedrijf verliep bijna automatisch en leverde steeds meer geld op, wat voor een bank eigenlijk normaal kan worden genoemd. Oom Endre hoefde niet meer te doen dan erop toe te zien dat zijn ondergeschikten bij het toekennen van een lening stipt de voorwaarden voor kredietverlening in acht namen. Het is voor een schrijver heel aantrekkelijk om een directeur van een provinciale spaarbank af te schilderen als iemand die aan de lichtzinnige zonen van zijn relaties onverantwoord hoge kredieten verstrekt en liever in een café een bankbiljet op het voorhoofd van een zigeunerviolist plakt dan in zijn kantoor zegels op contracten. Zo’n personage is natuurlijk een dankbaar onderwerp. Misschien waren er in Sáros of Zemplén wel zulke figuren, maar in onze stad, waar de strenge moraal van de ambtenarenklasse overheerste, zou zo iemand niet lang zijn baan hebben behouden. Oom Endre, de bankdirecteur, verscheen elke morgen stipt op tijd op zijn kantoor, waar hij onmiddellijk zijn elleboogbeschermers omdeed en vervolgens tot de avond zat te pennen. De bank had krediet bij een grote financiële instelling in de hoofdstad. De directeuren daarvan, hoogmoedige joden op leeftijd, kwamen elk jaar op bezoek om oom Endres activiteiten te controleren. Deze bejaarde joden jaagden, tutoyeerden elkaar en gedroegen zich als gentry’s, zodat wij ons soms vrolijk maakten over hun eigenaardige gewoonten. Oom Endre deed als bankdirecteur eigenlijk niets anders dan zijn vader en zijn grootvader hadden gedaan op hun landgoederen en bij het provinciaal bestuur: hij zag erop toe dat de boeren hun verplichtingen nakwamen en de opeisbaar geworden rente betaalden, zoals ze vroeger de herendiensten verrichtten of de helft van de oogst inleverden. Alles was nog precies als vroeger, alleen de vorm was veranderd.

Haalde men in die tijd de boeren het vel over de oren? Ik denk het niet. Ze werden alleen systematisch tot het doen van zekere betalingen gedwongen ‘omdat een mens nu eenmaal niet van de lucht kan leven’. Zolang de bank met boeren te maken had, ging alles goed. Pas later, toen oom Endre wegens ingewikkelde familiale misverstanden het veld moest mimen en zijn plaats werd ingenomen door een financieel deskundige uit de hoofdstad, die met grootse hervormingsplannen kwam – als een bestuursambtenaar die zijn post in een koloniaal gebied betrekt –, ging het mis. De nieuwe directeur verstrekte een groep Poolse wijnhandelaren die in die tijd de tokayerwijnen opkocht, reusachtige beleningskredieten, ongetwijfeld met goede bedoelingen, maar op volstrekt onverantwoorde wijze, temeer omdat hij bij de kredietverstrekking de ingelegde gelden van de spaarders gebruikte. De bank verloor hierdoor veel geld, miljoenen. Mijn vader heeft toen op een eigenaardige manier het geld van de spaarders weten te redden, en wel tot op de laatste cent. Hij vroeg een onderhoud aan met de president-directeur van de financiële instelling in Boedapest waar onze bank van afhankelijk was. Toen deze internationaal bekende, steenrijke en machtige man, van wie de koloniale bestuursambtenaar een beschermeling was, na mijn vaders relaas onverschillig zijn schouders ophaalde en zei: ‘Dan moeten u en de andere heren maar failliet gaan’, antwoordde mijn vader zachtjes: ‘Dat is prima, maar u moet zich wel realiseren dat in de balans ook uw naam zal worden vermeld.’ De president-directeur hief zijn hoofd met een ruk en drukte nerveus op de knop van de bel. Tegen de binnenkomende directeur zei hij: ‘We nemen het verlies voor honderd procent voor onze rekening.’ Dat nobele zinnetje kostte de grote bank in Boedapest vele miljoenen, maar de spaarders kregen hun ingelegde gelden tot op de laatste cent terug, ja ze ontvingen zelfs nog rente ook. Deze sage uit de hoogtijdagen van het kapitalisme heeft mijn vader me vaak verteld.

5

Gedurende korte tijd, enkele jaren lang, woonde tegenover ons, in een driekamerwoning op de eerste verdieping, mijn peetvader, een jongere broer van mijn vader. Hij was een buitengewoon prikkelbare, rusteloze man. Alle familieleden behandelden hem daarom met de grootst mogelijke tact. Het was een trotse, eenzame natuur. De man was tot ingenieur opgeleid en had zo veel gevoel voor techniek dat, toen hij een jaar als vrijwilliger bij de artillerie had gediend, het leger hem met alle geweld wilde houden en hem had gesmeekt beroepsmilitair te worden, althans dit verhaal deed naderhand in mijn familie de ronde. Hoe het ook zij, vaststaat dat zijn karakter en neigingen, ja zijn hele wezen hem tot het officiersambt voorbestemden. In het burgerleven, vooral in het enigszins geminachte ingenieursberoep, voelde hij zich vreemd. Hij was prikkelbaar, voelde zich voortdurend vernederd en kwam af en toe in botsing met zijn omgeving. In ieder geval wekte hij de indruk een man te zijn die zijn draai niet kon vinden in het leven. Op beroepen als ingenieur of arts werd in die tijd toch al wat neergekeken, men vond ze niet passend voor een gentleman. Jongelui uit gegoede families gingen vanzelfsprekend rechten studeren; klisteren of met tekeninkt en passers prutsen werd als een onbetamelijke bezigheid beschouwd. Het minderwaardigheidscomplex van mijn oom – een psychische storing waar hij zelf geen flauw vermoeden van had, zelfs de jonge Freud, die in die tijd in de kliniek van Charcot hysterische patiënten observeerde, kende deze vakterm nog niet – werd in niet geringe mate versterkt door de maatschappelijke positie van mijn familie in de Hongaarse samenleving, die in de provincie aan het eind van de negentiende eeuw nog bijna feodaal en fel nationalistisch was. Mijn Saksische voorouders waren in de zeventiende eeuw naar Hongarije gekomen en hadden de Habsburgers trouw gediend, zodat keizer Leopold 11 een van mijn voorvaders, die door de familie eerbiedig mijngraaf Kristóf werd genoemd, in de adelstand verhief.* Hij had de leiding over de staatsmijnen in Máramaros.* Pas tijdens de vrijheidsoorlog ontdekte de familie haar Hongaarse hart: enkele familieleden van me vochten in het leger van generaal Bem en mijn overgrootvader Zsigmond werd na de capitulatie bij Világos zelfs gedegradeerd en voor straf eerst naar een Venetiaans en vervolgens naar een Milanees keizerlijk regiment gestuurd, waar hij na verloop van tijd zijn oorspronkelijke rang weer terugkreeg.* Uiteindelijk werd hij als gardeluitenant gepensioneerd. Voor de opstand stond mijn familie echter in een goed blaadje in Wenen en werden mijn verwanten als ‘betrouwbare elementen’ beschouwd. Toen mijn betovergrootvader in 1828 tot ‘consiliarius’ van Oboeda werd benoemd, reisde hij naar Wenen en werd daar door keizer Frans ontvangen.* Ik logeer in De koning van Hongarije, schreef hij vanuit Wenen aan zijn broer in Máramaros. Mijn verblijf hier is zeer kostbaar, voor een verwarmde kamer betaal ik vijf forint per dag. De koning heeft me genadiglijk ontvangen, hij maakte zelfs gewag van onze vader.* ‘Ja, ja, ’ zei hij, ‘auch Sie haben gute Zeignisse bei mir.’ Waarschijnlijk werd de ambtenaar met de Duitse naam die in 1828 zo vriendelijk werd ontvangen en geprezen door de keizer in Wenen, door het hof als regeringsgetrouw beschouwd. Toen de vrijheidsoorlog uitbrak, koos de familie partij voor de opstandelingen en nam een Hongaarse naam aan. Het ministerie van Kossuth bekrachtigde deze naamsverandering met een beschikking, die in augustus 1848 in het Hongaarse staatsblad werd gepubliceerd.* Mijn familieleden waren wat overtuiging en gedrag betreft maniakale Hongaarse patriotten, vooral mijn vader en zijn jongere broer. Die heftige, oprechte vaderlandsliefde van uit den vreemde afkomstige families was een eigenaardig verschijnsel, waartegen de oorspronkelijk Hongaarse adellijke families geen bezwaar hadden. Ze hadden sympathie voor de vreemdelingen die in de Groot-Hongaarse smeltkroes waren verhongaarst,* misschien omdat ze inzagen dat deze mensen over bepaalde on-Hongaarse erfelijke deugden beschikten die het land wel kon gebruiken. Mijn voorouders waren Saksische smeden en ik vermoed dat ik van hen een eigenaardig, dwangmatig, mij volstrekt niet welgevallig en met mijn aard strijdig Pflichtgefühl heb geërfd. Ondanks het Hongaarse patriottisme van deze mensen bleef er een verschil met de oorspronkelijke Hongaren bestaan, een zekere onaangepastheid die ook gedurende honderden jaren van samenleven niet verdween. De psychische geaardheid van mijn familie was op een ingewikkelde maar tastbare wijze katholiek, niet alleen volgens de registers van de burgerlijke stand, maar ook in essentie, wat de denkwijze van de mensen betreft. Protestanten meden wij instinctief, ook in het maatschappelijk verkeer, zoals zij ons eveneens meden. Overigens werd hierover in het dagelijks leven met geen woord gerept.

Mijn vaders jongere broer leed eronder dat hij, ondanks de waardering voor onze familie van de zijde van de ‘echte Hongaren’, door zijn Saksische afstamming, zijn Duits klinkende naam en zijn Oostenrijkse adellijke titel toch niet onvoorwaardelijk tot de grote familie behoorde die het Hongarije van de gentry’s aan het eind van de negentiende eeuw was. Als iemand in onze familie gedurende enige tijd het excentrieke gedrag heeft vertoond dat veel gentry’s kenmerkte, was hij het wel. Hij verzamelde met nooit verflauwende ijver familiepapieren, liet wapens en kronen tekenen en ontwierp het ‘verenigd adelswapen’ van mijn ouders (God weet hoe hij aan de hiervoor benodigde gegevens was gekomen, want mijn moeder was de dochter van een arme Moravische molenaar en ik heb het sterke vermoeden dat haar familie geen adellijke privileges bezat – iets wat mijn moeder en haar verwanten overigens absoluut niets kon schelen). De hoogmoedige fantasieën van deze verwaten, nerveuze geest leidden er uiteindelijk toe dat hij zich steeds meer isoleerde van zijn provinciale omgeving en op een gegeven moment zelfs naar het buitenland vertrok, waar hij langdurig heeft gewoond. Hij ontwierp spoorwegen en tunnels in Bosnië, verhuisde daarna naar Fiume, waar hij in opdracht van een Franse maatschappij de elektriciteitscentrale ontwierp die ook heden ten dage nog de Dalmatische kust van stroom voorziet. Intussen trouwde hij ook nog: hij nam een fijnzinnig, rustig meisje uit de provincie Nográd tot vrouw, een afstammelinge van de grootste klassieke Hongaarse toneelschrijver.* In mijn kindertijd heb ik verscheidene zomers doorgebracht in het kasteel en het park in Nográd,* waar het bejaarde, rusteloze, op zijn levensavond halfkrankzinnige Hongaarse genie strofen van zijn berijmde drama placht te reciteren. Die literaire verwantschap omgaf mijn oom in mijn ogen met een Olympische stralenkrans, hoewel de goede man slechts weinig benul had van literatuur. Voor zijn huwelijk, toen hij nog tegenover ons woonde, leidde hij het typische vrijgezellenleventje dat dikwijls in Franse romans wordt beschreven. Hij hield er zelfs een bediende op na, die hij ooit een oorvijg schijnt te hebben gegeven. Omdat ik dat gehoord had, was ik in mijn kindertijd bang voor hem, later had ik medelijden met hem. De goede man voelde zich in geen van de maatschappelijke klassen waarin de samenleving toen was verdeeld thuis, hij leefde verbitterd en teruggetrokken in een dorp in de provincie Nográd, waar hij zich evenmin thuis voelde als bij ons of bij zijn collega’s in het buitenland. Deze oom was de eerste echte, overtuigde antisemiet die ik leerde kennen. Hij zou ongetwijfeld hogelijk verrast zijn geweest als iemand hem erop had gewezen dat hij blijkens zijn verongelijkte gelaveer tussen de klassen en zijn houding van ‘mijn rijk is niet van deze wereld’, in de grond van zijn wezen oerkatholiek en dus joods was.

¹ Voor noten: zie p. 453 e.v.