DE GRAVIN VAN PARMA

Sándor Márai, geboren op 11 april 1900 in het Hongaarse Kassa (nu Košice, Slowakije), studeerde letterkunde in Leipzig, Frankfurt en Berlijn. Vanaf 1929 schreef hij vele romans, verhalen, gedichten, essays en toneelstukken en werd hij een gevierd auteur in Hongarije. Gedurende de nazitijd leidde Márai in Boedapest een teruggetrokken leven, in 1948 ontvluchtte hij zijn land vanwege het communisme. Deze vrijwillige ballingschap duurde de rest van zijn leven. Zijn boeken werden in Hongarije verboden en verschenen vrijwel onopgemerkt in het buitenland. De laatste jaren van zijn leven leidde hij met zijn vrouw en aangenomen zoon een eenzaam bestaan in San Diego, waar hij op 22 februari 1989 zelfmoord pleegde. Márai wordt door literatuurliefhebbers algemeen beschouwd als een van de belangrijkste Europese schrijvers van de twintigste eeuw. Bij Wereldbibliotheek verschenen de romans Gloed (2000), De erfenis van Eszter (2000), De opstandigen (2003), De gravin van Parma (2004), Kentering van een huwelijk (2005), De nacht voor de scheiding (2006) en De meeuw (2009). In 2002 verscheen het autobiografische Land, land!… en in 2007 Bekentenissen van een burger.

Sándor Márai

De gravin van Parma

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

Uit het Hongaars vertaald door Margreeth Schopenhauer

Omslagontwerp Robert Nix

Omslagillustratie Sir John Everett Millais (Louise Jopling Row, 1879)

Oorspronkelijke titel Vendégjáték Bolzánóban

De oorspronkelijke uitgave verscheen in 1940

© Erven Sándor Márai / Vörösvary-Weller Publishing, Toronto

© 2004 Nederlandse vertaling: Margreeth Schopenhauer en

Uitgeverij Wereldbibliotheek bv

www.wereldbibliotheek.nl

ISBN 978 90 284 4221 4

Deze digitale editie is gemaakt naar de achtste druk, 2010, met
ISBN 978 90 284 2363 3

Voorwoord

Ongetwijfeld zal de lezer bij de beschrijving van mijn held direct denken aan Giacomo Casanova, de legendarische avonturier uit de achttiende eeuw.

Tegen die associatie kan ik niet veel inbrengen en sommigen zullen mij dat wellicht niet in dank afnemen. Mijn held vertoont inderdaad een treffende gelijkenis met die rondzwervende, stateloze avonturier die tot alles in staat leek en zich desalniettemin, of juist daardoor, ongelukkig moet hebben gevoeld; die in de nacht van 31 oktober van het jaar 1756 via allerlei capriolen en een touwladder uit de Piombi, de beruchte Loden Kamers van Venetië, wist te ontsnappen samen met de uit zijn orde gezette monnik Balbi, om vervolgens het gebied van de Republiek te ontvluchten en richting München te trekken.

Het enige argument dat ik er tegenin kan brengen, is dat het mij bij de beschrijving van mijn held niet te doen was om de historische feiten rond deze avonturier, maar om diens karakter.

Uit zijn beroemde Memoires heb ik dan ook alleen het tijdstip van zijn vlucht en de omstandigheden waaronder dit gebeurde overgenomen.

Voor het overige berust mijn roman op fantasie.

Sándor Márai

Een heer uit Venetië

In Mestre zei hij de gondeliers vaarwel. Bijna was hij hier toch nog in handen van de politie gevallen door toedoen van Balbi, die op het moment dat ze met de postkoets zouden vertrekken, opeens spoorloos verdwenen bleek te zijn. Na eindeloos zoeken had hij hem ten slotte in een koffiehuis aangetroffen, waar de monnik doodgemoedereerd een kop chocola zat te drinken en ondertussen een dienstertje het hof maakte.

Eenmaal in Treviso aangekomen was zijn beurs aardig geslonken. Haastig hadden ze zich daar uit de voeten gemaakt en door de San Tomaso-poort de stad verlaten, om via allerlei afgelegen landerijen en door de bossen hun tocht verder te voet voort te zetten. Tegen de avond doemden de eerste huizen van Valdepiadene op. Om zijn lastige reisgenoot zonder verdere plichtplegingen te verstaan te geven dat hun wegen zich hier voorlopig moesten scheiden, haalde hij zijn dolk te voorschijn en hief die dreigend op voor Balbi’s gezicht.

Hij noemde hem een punt in Bolzano waar zij elkaar weer zouden ontmoeten, zodat Balbi weinig andere keus bleef dan zich met een blik vol onbegrip en verwijt aarzelend op weg te begeven. Zoals hij in zijn sjofele vodden wegstrompelde in de richting van het olijvenbos, steeds weer vol argwaan omkijkend, had hij veel weg van een schurftige hond die door zijn baas van het erf wordt verjaagd. Toen de monnik eindelijk tussen de kale stammen uit het zicht was verdwenen, vervolgde hijzelf zijn tocht naar het dorp, waar hij, vertrouwend op zijn feilloze intuïtie, rechtstreeks afliep op het huis van de commandant van de politie om daar onderdak te vragen. Diens echtgenote, een hartelijke vrouw, liet hem zonder verdere vragen binnen, zette hem een warme maaltijd voor en zag er op toe dat zijn wonden verzorgd werden. Tijdens zijn ontsnapping uit de gevangenis had hij bij de klauterpartij over de loden daken zijn knieën, enkels en ellebogen opengehaald, zodat zijn benen en armen onder het geronnen bloed zaten. Al half in slaap hoorde hij nog vaag beneden iemand roepen dat de commandant weggeroepen was om hem, de voortvluchtige vreemdeling, op te sporen.

De volgende ochtend maakte hij zich dan ook voor dag en dauw uit de voeten, overnachtte vervolgens in Pergine om op de derde dag in een koets gezeten Bolzano binnen te rijden. Dit dankzij een oude kennis die hij onderweg tegen het lijf was gelopen en die hij zonder veel scrupules zes dukaten afhandig had gemaakt.

Balbi stond hem daar al op te wachten. Zonder op te zien reed hij hem voorbij en liet de koetsier even later halt houden voor herberg Het Hert, waar hij de herbergier op hoge toon verzocht twee kamers in orde te brengen. De herbergier, duidelijk niet op zijn gemak, nam de haveloze gast van top tot teen op zoals die daar stond, zonder verdere bagage in zijn zijden rokkostuum, waarvan niet veel meer over was dan wat rafelige flarden, en zonder jas – onderweg was hij die ergens kwijtgeraakt – terwijl de gure novemberwind door de nauwe stegen van Bolzano gierde.

‘De mooiste kamers, zei u?’ vroeg hij, van zijn stuk gebracht.

‘De mooiste kamers!’ antwoordde de gast zonder blikken of blozen, ‘en laat voor vanavond een haantje klaarmaken, niet één, maar drie, met gepofte kastanjes en zeg er tegen de kok nadrukkelijk bij dat hij olie gebruikt in plaats van die ranzige boter die jullie hier allemaal schijnen te gebruiken bij het braden. En een fles cyperwijn erbij! Sinds ik het grondgebied van de Republiek heb verlaten, heb ik nog nergens een behoorlijke maaltijd gekregen! Wat sta je me aan te gapen? Is m’n pak niet goed genoeg voor meneer? Je vraagt je af waar m’n bagage blijft, waarom we hier met lege handen staan? Lezen jullie hier de krant niet? Wel eens van de Leydener Gazet gehoord, uilskuiken?’ riep hij met schorre stem uit. Onderweg had hij een flinke kou opgelopen, waardoor hij nauwelijks meer stem had en gekweld werd door een benauwende hoest.’ Heb je dan helemaal niks gehoord over die edelman uit Venetië, die met zijn secretaris en knecht bij de grens is beroofd? Heeft de politie nog geen navraag gedaan?’

‘Nee, heer,’ stotterde de herbergier beduusd.

Balbi kon zijn lachen nauwelijks bedwingen. En zo kregen ze uiteindelijk toch de mooiste kamers. Een zitkamer met twee grote openslaande ramen met uitzicht op het marktplein, tafels en stoelen met vergulde poten en een Venetiaanse spiegel boven de schouw. In een aangrenzend vertrek stond een Frans hemelbed. Balbi kreeg een kamer aan het eind van de gang en was daar zichtbaar mee in zijn nopjes toen hij vlak daarnaast de smalle en steile trap ontwaarde die naar de dienstbodekamers op zolder voerde. ‘Mijn secretaris’, met die benaming was hij voorgesteld aan de herbergier.

‘De politie,’ probeerde de herbergier nog, ‘is bij ons heel streng. Die zal zo wel langskomen. Elke vreemdeling wordt hier geregistreerd.’

‘Dan zeg je maar,’ antwoordde hij luchtig, ‘dat je een voorname gast hebt. Een heer…’

‘Ja maar, ik moet toch…’ begon de waard weer, terwijl hij nieuwsgierig opkeek en voor de zekerheid ook maar zijn muts afnam en een diepe buiging maakte.

‘Een heer uit Venetië,’ ging de gast onverstoorbaar verder op een toon alsof hij met die woorden, die hij stuk voor stuk benadrukte, een voorname titel of hoge rang aanduidde.

Toen boog hij zich over het gastenboek en schreef er met een zwierig gebaar in spitse letters zijn naam in. Zelfs Balbi keek hiervan op. De herbergier, rood van opwinding, wreef met zijn dikke handen over zijn voorhoofd en vroeg zich vertwijfeld af of hij nu eerst de politie zou roepen of op zijn knieën zou vallen om zijn gast de hand te kussen. Zichtbaar in tweestrijd bleef hij staan en wist geen woord uit te brengen. Ten slotte stak hij een lamp aan en ging zijn gasten voor naar boven. De kamermeisjes waren al druk in de weer om de kamers in orde te brengen. Ze brachten grote vergulde luchters met brandende kaarsen naar binnen en kwamen aanlopen met een zilveren kan met warm water en handdoeken van Limburgs linnen.

Langzaam, als een koning te midden van zijn hofhouding, begon de gast zich uit te kleden, waarbij hij de herbergier en de meisjes de vuile kledingstukken één voor één toewierp. Zijn zijden broek, vol plekken geronnen bloed die aan zijn been vastkleefden, moest aan de zijkanten worden opengeknipt. Ten slotte liet hij zich uitgeput in een leunstoel vallen, zette met een laatste krachtsinspanning zijn voeten in de zilveren waskom en kon toen eindelijk zijn ogen sluiten. Af en toe dommelde hij even weg, mompelde wat in zichzelf en schrok dan met een kreet weer wakker. Balbi, de herbergier en de kamermeisjes zagen dit alles met open mond aan en liepen op hun tenen rond om het bed op te maken, de gordijnen dicht te doen en de kaarsen op een enkele na te doven. Toen het diner naar boven werd gebracht moest er langdurig op zijn deur geklopt worden. Na de maaltijd viel hij direct in een diepe slaap om pas de volgende dag tegen het eind van de morgen weer wakker te worden. Stil en vredig lag hij uitgestrekt op zijn bed, als een dode die net gestorven is.

‘Een voornaam heerschap,’ fluisterden de meisjes met een veelbetekenende blik naar elkaar en gingen neuriënd verder met hun werk in de keuken en de kelder. De koets werd schoongemaakt, de afwas gedaan, het hout gehakt, de gasten in de gelagkamer werden bediend, maar alles wat zachter dan gewoonlijk. Af en toe legden ze waarschuwend een vinger op hun lippen, stootten elkaar dan giechelend aan om even later weer met hun gezicht in de plooi op plechtige toon het nieuws te verkondigen aan wie het maar horen wilde. ‘Een voornaam heerschap, dat mag je wel zeggen ja, een heer uit Venetië!’

Die avond verschenen er twee geheim agenten. Zoals overal trok zijn naam, die verdachte, avontuurlijke en gevaarlijke naam, ook hier meteen de aandacht van de politie, maar nu helemaal na het ongelooflijke bericht van zijn ontsnapping. Zij wilden dan ook alles tot in de finesses weten. ‘Sláápt hij…? Geen enkele bagage bij zich, weet u dat zeker?’

‘Alleen een dolk,’ bevestigde de herbergier, ‘dat was z’n hele hebben en houden.’

‘Een dolk dus,’ herhaalden zij en wisselden snel een blik van verstandhouding met elkaar. ‘Wat voor een?’

‘Een Venetiaanse dolk,’ benadrukte de herbergier.

‘En verder had hij niets bij zich, zei u?’

‘Nee, alleen een dolk, dat kan ik u verzekeren.’

Hoogst verbaasd vroegen zij zich af wat ze met deze mededeling aan moesten. Ze zouden er geen moment van opgekeken hebben als hij hier met een rijke buit was aangekomen, met zakken vol edelstenen, gouden kettingen en ringen die hij onderweg had weten te ontfutselen aan het slag dames dat alles altijd maar voetstoots van hem aannam. Het nieuws had zich al als een lopend vuurtje verspreid. Die ochtend al had de prelaat het hoofd van de politie bij zich ontboden en hem opgedragen de ongewenste vreemdeling, zodra die zich vertoonde, de stad uit te zetten. In Tirol en Lombardije deed het verhaal van zijn vlucht direct na de ochtendmis al overal de ronde, en ’s avonds in de kroeg werd er over niets anders meer gepraat.

‘U begrijpt, de uiterste waakzaamheid!’ bezwoeren de agenten de herbergier. ‘Niets, maar dan ook niets mag ons ontgaan! Noteer elk woord dat hij zegt, kijk of hij brieven verstuurt en aan wie, of hij post ontvangt en zo ja, van wie. Dus al zijn gangen gaat u zorgvuldig na! Het schíjnt’ – en nu dempten ze hun stem, bogen zich naar de herbergier toe en fluisterden hem in het oor: ‘Het schijnt dat hij een beschermheer heeft. En niet de eerste de beste, want zelfs de prelaat kan niets tegen hem uitrichten…’

‘Dat wil zeggen, voorlópig nog niet,’ fluisterde de herbergier terug.

‘Voorlópig nog niet!’ klonk de grimmige echo van de agenten, waarna ze met een diepe frons op hun voorhoofd de herberg verlieten.

De herbergier liep terug naar de gelagkamer, trok een stoel naar zich toe en zuchtte diep. Wat moest hij in vredesnaam met zulke gasten die meteen de aandacht trokken van de prelaat en de geheime politie. Op dat moment zag hij de ogen van de gast weer voor zich, die donkere blik waar zo’n gevaarlijke gloed in schuilging, en die gedachte alleen al bezorgde hem kippenvel. Ook de dolk zag hij weer voor zich, die Venetiaanse dolk, en opnieuw voer er een huivering door hem heen. Hij dacht aan de reputatie van zijn gast die hem overal volgde waar hij zijn schreden zette en vervloekte hem in stilte.

Toen bulderde hij: ‘Teresa!’

In de deuropening verscheen een meisje van een jaar of zestien. Ze had haar nachtjapon al aan en bleef aarzelend op de drempel staan met in haar ene hand een kandelaar, terwijl ze met haar andere hand de halsopening bijeenhield. De herbergier wenkte haar.

‘Goed naar me luisteren,’ zei hij zacht en trok het meisje op zijn knieën. ‘Wat ik je nu ga zeggen, vertel ik alleen aan jou. Ik weet dat ik op je kan vertrouwen. We hebben namelijk een gevaarlijke gast in huis. Deze heer…’

‘Uit Venetië?’ vroeg het meisje op een zangerige, kinderlijke toon.

‘Ja, ja, uit Venetië,’ antwoordde hij geprikkeld. ‘Maar wel uit de gevangenis, uit dat rattenhol daar. En ontsnapt aan de galg! Maar luister nu goed, Teresa, en let op elk woord dat ik zeg. Je gaat straks naar boven en morgenvroeg ga je bij die deur staan en dan is het een kwestie van je oren en ogen de kost geven. Loer en luister door dat sleutelgat en laat niets aan je aandacht ontsnappen. Je weet dat ik zielsveel van je houd en al ben je dan een pleegkind, voor mij ben je een dochter. Maar toch, en nou niet gaan tegenstribbelen, áls hij je binnenroept, dan ga je gewoon naar binnen. Morgenochtend breng jij hem het ontbijt. En verder gedraag je je naar behoren, maar je zorgt ervoor dat er ondertussen niets aan je aandacht ontsnapt.’

Het meisje knikte.

Toen stond ze op en liep met de flakkerende kaars in haar hand als een schimmetje, licht en gracieus, naar de deur. Daar draaide zij zich om en riep op een klaaglijke, gerekte toon: ‘Maar ik ben bang!’

‘Ik soms niet?’ riep de herbergier terug. ‘Ga nou maar slapen, maar breng me voor je naar boven gaat nog even wat rode wijn.’

Die eerste nacht was er in de herberg niemand die rustig sliep.

Het gerucht

Iedereen sliep onrustig die nacht. De één snurkte, de ander woelde en kreunde en steeds weer schrokken ze op uit hun slaap alsof ze het onheil op de een of andere manier voelden naderen. Nu eens leek het of er iemand om het huis sloop, dan weer leek het of iemand hen aansprak en dat ze moesten antwoorden op een manier die ze niet van zichzelf kenden. De vraag die de vreemdeling hun op hoge toon stelde, was ronduit brutaal en onbeschaamd en joeg hun de stuipen op het lijf, maar er klonk ook iets treurigs in door.

Toch kon niemand zich de volgende ochtend nog voor de geest halen wat die vraag nu precies behelsd had. Het gerucht had zich die nacht verspreid: waar hij was aangekomen, hoe hij uit de gevangenis was ontsnapt, hoe hij op klaarlichte dag met een gondel weg had weten te komen uit zijn geboortestad Venetië, hoe hij de hoge en gevreesde heren van de inquisitie bij de neus had genomen en Lorenzo, de cipier, om de tuin had weten te leiden, hoe hij in gezelschap van een medegevangene, een aan lager wal geraakte monnik, doodleuk de gevangenenburcht van het dogenpaleis was uitgewandeld, dat hij daarna in Mestre was gesignaleerd op het moment dat hij bij een koetsier stond af te pingelen, en later ook in Treviso, waar hij in een logement een glas vermout had zitten drinken. Er was ook een boer geweest die bij hoog en laag beweerde met eigen ogen te hebben gezien hoe iemand zijn koeien had staan betoveren buiten de veste. Het gerucht drong door tot in de statige herenhuizen van Venetië en alle kroegen in de voorsteden. En ieder – veilig binnen zijn eigen muren – schoot erom in de lach. De kardinalen, de eerbiedwaardige senatoren, de beulen en de speurders, de spionnen en de kaartspelers, de rokkenjagers en de brave huisvaders, de meisjes tijdens de ochtendmis en de vrouwen in hun warme bed. ‘Ojoj!’ klonk het spottend, of luidkeels lachend ‘haha’. De één verborg zijn gezicht in het kussen om zijn lach te onderdrukken, de ander sloeg zich op z’n dijen van plezier, weer een ander lachte stiekem in zijn vuistje. Iedereen was opgetogen dat het hem gelukt was te ontsnappen.

De volgende avond werd het zelfs aan de paus gemeld, die zich hem nog vaag kon herinneren, want was dat niet die man geweest die hij zelf ooit nog met een pauselijk – zij het onbetekenend – ridderordetje had onderscheiden? Ook hij moest erom lachen.

Overal in Venetië zag je groepjes mensen bijeenstaan. De gondeliers stonden geleund tegen hun lange vaarbomen zachtjes met elkaar te praten en namen elk detail van de vlucht als vaklui onder elkaar nog eens nauwkeurig onder de loep. Ook zij waren opgetogen dat er eindelijk een Venetiaan was die het gezag had weten te tarten, dat er in deze stad tenminste iemand was die zich niet liet imponeren door tirannieke regels en zich niet liet weerhouden door dikke muren, zware ketens en loden daken. Vergenoegd wreven ze zich in hun handen en spuugden af en toe in het water.

Je zag gewoon aan de mensen hoe goed dit nieuws hen deed. Menigeen vroeg zich openlijk af waarom hij eigenlijk gevangen was gezet. ‘Wat had hij eigenlijk misdaan?’ Ja, hij kaartte, mijn God nog aan toe! En misschien was hij wel erg vingervlug geweest en had hij de boel belazerd, ja, hij had de bank gehouden in speelhuizen en het zelfs stiekem gewaagd om met een masker voor mee te spelen bij de bank van de beroepsspelers! Maar wie deed dat niet in Venetië? En het was waar dat hij degene die hem daar verraden had gewoon bij zijn lurven had gegrepen en een flink pak slaag had verkocht. En dat hij vrouwen de stad had uitgelokt naar Murano. Maar wie in Venetië had er geen jeugdzonden begaan? Wie had er nou eigenlijk niets op zijn kerfstok? En natuurlijk, hij was hondsbrutaal en goedgebekt en kon er wat van met zijn praatjes, maar was er in heel Venetië een mens te vinden die zijn mond niet af en toe voorbijpraatte?

Zo deed iedereen zijn zegje, al was het maar als genoegdoening, want wie voelde zich niet bedreigd door de heren van de inquisitie? En stond niet iedereen al met een half been in de Piombi? Nu had eindelijk één mens moed getoond, één mens had laten zien dat hij sterker was dan alle Loden Kamers bij elkaar, íémand had het hoofd geboden aan de geheime politie en zelfs aan de Messer Grande, die brenger van ongelukstijdingen en rechterhand van de beul. Maar binnen de openbare orde bracht dit nieuws iedereen in rep en roer. In het gebouw van de geheime politie werden de akten zenuwachtig heen en weer gesmeten, de commandant stond uitzinnig te schreeuwen en de rechters zaten die dag tijdens de verhoren op het puntje van hun stoel en deelden ongehoord strenge straffen uit. Het minste of geringste vergrijp was al genoeg om in de gevangenis te belanden, maar ook regende het verbanningen, uitzettingen, galeistraffen en veroordelingen tot de strop. De kerkelijke gezagsdragers waren het er die ochtend na de mis unaniem over eens dat deze onverlaat, die alle zeven hoofdzonden in zich verenigde, in de ban moest worden gedaan. ‘In dat ene verdoemde lichaam,’ zoals een van de priesters het uitdrukte, ‘dat dan ook in een speciale ketel boven een speciaal vuur tot aan het einde der tijden in de hel zal moeten branden.’ Tot in de biechtstoel werd zijn naam genoemd: gestameld vanachter hun gebedenboek door knielende vrouwen met het hoofd diep gebogen, waarbij zij hun handen tegen de borst sloegen en boetedoening beloofden.

Maar achter dit alles verborgen overheerste de opluchting en de triomf. Het gerucht verspreidde zich ondertussen als een ware heilsboodschap uit Venetië naar alle kanten, tot ver in de wijde omgeving, naar alle dorpen en steden van de Republiek waar hij doorheen getrokken was.

Die nacht vielen velen met een glimlach op hun lippen in slaap, maar niet dan nadat de ramen en deuren extra goed vergrendeld waren en de vrouwen achter gesloten luiken uitvoerig gekapitteld waren door hun mannen. Het leek alsof alle gevoelens die tijden achtereen alleen nog maar gesmeuld hadden in de as, opeens weer opgloeiden en vlam vatten. De boeren hielden koppig vol dat er in het voorjaar beslist meer en mooiere kalveren geboren zouden worden, of de koeien nu betoverd waren of niet.

De volgende ochtend stonden de vrouwen op, liepen met hun houten emmers naar de waterput, porden het vuur op, verwarmden de melk, legden vers fruit op hun geglazuurde schalen, maakten het ontbijt klaar, gaven hun kind de borst, veegden de vloer aan, ruimden het beddengoed op, en tussen al die bezigheden door week die glimlach niet van hun lippen. Noch in de dagen daarna, en niet alleen in Venetië, overal waarde die geheimzinnige glimlach rond, in heel Tirol en Lombardije. En vandaar vloog zij verder, de grenzen over tot in München, waar men al verlangend naar de avonturier uitkeek. Toen men de koning in Parijs tijdens zijn ochtendwandelingetje door het hertenkamp de geschiedenis van de vlucht vertelde, moest ook hij erom glimlachen. In Parma en Turijn, in Wenen en Moskou, overal waar het nieuws opdook, toverde het diezelfde glimlach te voorschijn, wat natuurlijk volop argwaan en ergernis wekte bij de politie, de rechters, de bewakers en spionnen, kortom dat hele apparaat dat erop gericht is om mensen kort te houden door hen angst in te boezemen. En al wisten zij één voor één dat een avonturier met slechts een dolk in zijn bezit niet veel kan uitrichten, dat wilde niet zomaar zeggen dat dan de bewaking bij de grenzen niet extra versterkt hoefde te worden.

Ook wist men inmiddels dat hij geen deel uitmaakte van een complot en zich nooit had ingelaten met politieke zaken, maar dat alles was voor de rechters van de inquisitie nog geen reden om af te zien van extreme maatregelen. Met inzet van alle beschikbare krachten werd er dan ook een uitvoerig krijgsplan uitgestippeld om hem hoe dan ook, dood of levend, te pakken te krijgen. Toen de doge het nieuws van de ontsnapping werd gemeld, kromp zijn gedrongen gestalte nog verder in elkaar van woede. Hij sloeg driftig met zijn beringde hand op tafel en voegde er met een priemende blik aan toe dat de cipier nog diezelfde dag op de galeien zou belanden. De senatoren, onbewogen in hun zetels in de raadzaal, trokken met hun lange benige vingers de revers van hun zijden jas wat dichter om zich heen, staarden met een lege blik omhoog naar de plafondschilderingen, brachten hun stem uit voor de verscherpte maatregelen, trokken gelaten hun schouders op en zwegen verder in alle talen.

Maar de glimlach ging haar eigen weg en werkte aanstekelijk op ieder die zij tegenkwam, op de vrouw van de bakker, de zuster van de goudsmid en ook op de dochter van de doge. Veilig in hun binnenkamers proestten de mensen het uit, want niets was zo opluchtend en troostrijk als de gedachte dat er een Venetiaan in hun midden was geweest die alle dikke muren, zware ketens en scherpe bewaking ten spijt had weten te ontsnappen. Overal in de stad heerste de gebruikelijke bedrijvigheid, ieder ging achter zijn zaakjes aan, sprak elkaar aan op het marktplein of trof elkaar bij een glas Veronese wijn in de stamkroeg, woekeraars wogen het goudstof op hun weegschaaltjes af, marktvrouwen zaten breeduit achter hun tafels vol verse vis, vruchten, vlees en gedroogde kruiden, apothekers brouwden hun laxeermiddelen en liefdesdrankjes, mengden hun gifpoeders die in minutieus afgepaste hoeveelheden onder een zegelring verborgen konden worden, in de modezaken werd de nieuwste zending zijden kousen uit Lyon en kanten lijfjes uit Brugge zorgvuldig tussen geparfumeerd papier in laatjes opgeborgen, en tussen al die bedrijvigheid door zag je overal mensen hun gezicht even afwenden en met een hand voor hun mond verstolen lachen.

De vrouwen hadden het gevoel dat die hele ontsnapping voor een deel ook omwille van hen in scène was gezet, al konden ze dat niet precies beredeneren. Maar waarom zou je als vrouw en helemaal als Venetiaanse je gevoelens in twijfel trekken, waarom zou je niet zonder meer afgaan op de ingevingen die je hart, je bloed en je verlangens je influisterden? Het was alsof er een kracht vrijkwam die tot dan toe angstvallig in bedwang was gehouden, alsof er plotseling iemand te voorschijn was gekomen die zo weggelopen leek uit een sprookje, iemand die je alleen maar tegenkomt in boeken, sagen en mythen, iemand zonder enige maskerade, zonder pruik en poeder, iemand uit die hele geheimzinnige wereld van verboden gedachten die met geen pen te beschrijven valt, maar ondertussen wel degelijk leeft in de harten van alle mannen en vrouwen.

Met ingehouden adem en zonder een woord te zeggen keken de vrouwen hem vanachter hun waaiers met afgewende blik tersluiks na, maar de troebele blik in hun ogen sprak boekdelen. Een paar dagen lang leek hun kleine wereld even boven de werkelijkheid uitgetild, vervuld van ongekende tederheden, en geen moment week die raadselachtige glimlach van hun lippen. ’s Avonds stonden zij bij het open venster of in hun erkers boven de lagunes, hun kanten sluier sierlijk vastgespeld op het haar en een zijden shawl om hun schouders geslagen, en tuurden omlaag naar het donkere olieachtige water waar de gondels geruisloos doorheen gleden. De dag tevoren zouden ze hun blik nog afgewend hebben zodra hun een kushand werd toegeworpen, maar nu bogen zij zich voorover en lieten een zakdoekje naar beneden vallen dat even later behendig door een gebruinde hand in de gondel werd opgevangen, waarop de vrouwen met een uitdagende glimlach een bloem naar hun lippen brachten. Daarna sloten zij hun vensters en werd het licht in de kamers gedoofd. Maar in elk hart smeulde iets na. In de blikken van de mannen en de oogopslag van de vrouwen lag die dagen een bijzondere gloed, alsof iemand hun een geheim teken had gegeven, waarop zij opeens begrepen dat hun leven uit veel meer bestond dan verboden en geboden, dat het veel ongeremder, onzinniger en hartstochtelijker kon zijn dan zij tot nu toe ervaren hadden.

Maar deze plotselinge gewaarwording en hun gevoel van medeplichtige saamhorigheid hield niet lang stand. Het dagelijks leven met zijn geschreven en ongeschreven wetten zorgde er algauw voor dat het beeld van deze mysterieuze held vervluchtigde. Al na een paar weken leek heel Venetië hem weer vergeten te zijn, op een enkeling na zoals signor Bragadin, zijn toegewijde beschermheer, en verder een paar woekeraars en casinoverhuurders bij wie hij in het krijt stond, en niet in de laatste plaats natuurlijk de vrouwen wie hij eeuwige trouw had beloofd.

‘Een man’

Zo verliep dus zijn vlucht en zo werd er alom over hem gesproken in Venetië. Althans, zolang als het duurde, want de stad vergat haar rebelse zoon zodra er zich weer andere zorgen aandienden. Ten tijde van het carnaval stond een zekere graaf B. alweer in het middelpunt van de belangstelling. Op een ochtend trof men hem aan, opgehangen voor het huis van de Franse gezant, met een masker voor zijn gezicht en gehuld in een lange zwarte jas. Zo gaat dat, ook in Venetië is het: uit het oog, uit het hart.

We keren terug naar Bolzano, naar de kamer in herberg Het Hert, waar hij op dit moment nog slaapt achter gesloten luiken. Want nu hij voor het eerst sinds zestien maanden weer veilig en in alle rust in een echt bed kon slapen, had hij zich ten volle overgegeven aan een gelukzalige slaap. Met zijn verwarde haar en zijn armen en benen wijd uitgespreid lag hij dwars over het brede bed de slaap der rechtvaardigen te slapen. Om zijn lippen speelde een vermoeide glimlach alsof hij er zich bewust van was dat er door het sleutelgat naar hem gekeken werd.

Want dat wordt inderdaad gedaan, door Teresa, de pleegdochter van de herbergier, die als ver familielid in dit huis de rol van kamermeisje kreeg toebedeeld. In de ogen van de familie kan ze er uiterlijk mee door, ze ziet er aantrekkelijk uit met haar ronde vormen, maar verder vinden ze haar nogal onnozel. Ze komt dan ook weinig ter sprake en zelf is ze ook niet erg spraakzaam. Waarom ze haar onnozel vonden, behoefde in hun ogen kennelijk geen nader betoog, niemand nam ooit de moeite zich wat meer met haar in te laten. In Het Hert stond ze in ieder geval lager in aanzien dan het witte ezeltje, dat elke morgen werd ingespannen om naar de markt te gaan.

Teresa was gewoon dat schimmige familielid op wie iedereen aanspraak kon maken, om wie je je niet hoefde te bekommeren en die al helemaal niet betaald hoefde te worden voor haar diensten, die eraan gewend was dat ingekwartierde soldaten en kooplieden op doorreis haar in de donkere gangen betastten en in haar wangen en armen knepen. Op haar gezicht lag een zachtmoedige uitdrukking, ze had een kleine vastbesloten mond en haar handen, rood van het vele afwassen, waren mooi gevormd. In haar blik lag een onuitgesproken vraag besloten die nooit beantwoord werd, maar die door de intensiteit ervan ook niet ontlopen kon worden. Hoe dan ook, dat smalle gezichtje met die vragende ogen telde gewoon niet mee en waarom zou men er dan veel woorden aan verspillen?

Ze deed dus wat haar te doen stond en knielde neer voor het sleutelgat. Om beter te kunnen zien zette ze haar handen aan weerszijden van haar gezicht. Ook haar slanke rug en bevallige heupen waren een en al gespannen aandacht. Haar hele wezen leek erbij betrokken, al viel er niets uitzonderlijks te bespeuren in wat zij zag.

Het was niet de eerste keer sinds ze op haar twaalfde jaar met dit werk was begonnen, dat ze bij een deur stond te luisteren. Al jaren liep ze trap op, trap af om het ontbijt rond te brengen, de bedden op te maken en de kussens op te schudden van al die onbekende mannen met of zonder vrouwen. Wat ze aantrof in de kamers had ze genomen voor wat het was, zonder zich erover te verbazen. Zo waren mensen nu eenmaal, had ze bij zichzelf gedacht: de vrouwen zaten eindeloos voor de spiegel en de mannen, tot de soldaten aan toe, waren altijd bezig met het poederen van hun pruik of met het knippen en vijlen van hun nagels. En ondertussen weerklonken er diepe zuchten en vrolijk gelach, of een plotselinge huilbui en vuisten die tegen de muur sloegen. Ze zag hen door het sleutelgat hun kleren overhoop halen en verwoed zoeken naar brieven, die dan even later overgoten werden met tranen. Ze wist dat mensen, als ze zich alleen wanen, nu eenmaal zo zijn.

Toch was wat ze nu zag anders. Zoals de pas aangekomen gast daar lag, met zijn armen wijd uitgestrekt op het bed, leek het wel of hij in zijn slaap was vermoord. Hij had een norse uitdrukking op zijn gezicht. Een typisch mannengezicht, vond ze. Ruw en onaantrekkelijk en bepaald niet mooi met die grote vlezige neus, die smalle strenge lippen en ook nog die spitse kin. Hij was klein van stuk, zijn buik enigszins opgezwollen, maar dat kwam natuurlijk van al dat stilzitten in die bedompte kerker, zestien maanden lang. Maar toch begrijp ik het niet, dacht Teresa met een diepe frons tussen haar wenkbrauwen, want haar gedachten kwamen altijd een beetje moeizaam en traag op gang. Wat zien al die vrouwen toch in hem?

De vorige avond in de gelagkamer en vanmorgen vroeg ook op de markt had ze gemerkt dat iedereen het over hem had. En niet alleen daar, maar overal in de stad, op straat, in de winkels en in de kroegen werd er over hem gepraat, hoe hij hier verzeild was geraakt en hoe hij eruit had gezien, met gescheurde kleren vol bloed, zonder bagage, zonder een cent op zak, maar wel met een dolk, samen met zijn secretaris, die andere gevangenisboef. Je kon er maar beter met geen woord over reppen, maar natuurlijk kon niemand dat laten, want iedereen wilde nou juist het naadje van de kous weten, en niet alleen de vrouwen, de mannen net zo goed. Ze vroegen zich af hoe oud hij eigenlijk was en wat voor kleur haar hij had, was het nou blond of toch donker? En hoe had zijn stem geklonken?

Het leek wel of ze het over een of andere beroemde zanger hadden, of over een acrobaat of toneelspeler, dacht Teresa. Wat zou hij nou helemaal kunnen! vroeg ze zich af en ze wist niet of ze haar oor een beetje dichter tegen de deur zou drukken of toch maar beter door het sleutelgat kon blijven kijken. Maar ze bleef hem lelijk vinden zoals hij daar languit en ongegeneerd lag te liggen. Nee, dan Giuseppe, de barbier, dacht ze, die is pas mooi! Met die blosjes op zijn wangen en die weke mond, en dan die blauwe ogen! Hij kwam hier vaak en als zij hem aansprak, kreeg hij altijd een kleur en sloeg zijn ogen neer. En die officier uit Wenen die hier de vorige zomer was geweest, met die gepommadeerde krulletjes en die punten van zijn snor die hij altijd zo grappig omhoog draaide. Ook die was mooi, met zijn zwaard en die laarzen en die vreemde, wilde taal waar je geen woord van verstond. Later had iemand haar verteld dat het Hongaars was, maar het kon ook Turks geweest zijn, want je weet het maar nooit met al die talen. De prelaat vond ze trouwens ook mooi, met zijn witte haar en zijn smalle handen, en die rode sjerp om zijn middel en dat paarse kalotje op zijn hoofd.

Teresa vond dan ook dat ze verstand van zaken had en echt wel wist wat er mooi was aan een man. Maar deze vond ze uitgesproken lelijk, heel anders dan het soort mannen waar een vrouw voor valt. Ze zag nu nog duidelijker diezelfde norse trek op zijn ongeschoren gezicht die haar gisteravond ook al was opgevallen, diezelfde hooghartige en gespannen uitdrukking, alsof hij zelfs in zijn slaap nog op zijn hoede was. En nu hoorde ze hem kreunen. Ze sprong op, rende naar het raam, deed de luiken open en zwaaide met haar stofdoek in de lucht, ten teken dat hij bijna wakker was. Dat had ze afgesproken, want de vrouwen daar beneden op de fruitmarkt voor Het Hert wilden hem zien. Teresa had Lucia en Gretl, de bloemenverkoopsters, en de oude Helena van het fruitkraampje, en Nanette, de treurige weduwe die gehaakte kousen verkocht, beloofd dat zij ook even door het sleutelgat naar hem mochten kijken, als het ervan kwam tenminste.

Het was die ochtend opvallend druk op de markt. De apotheker aan de overkant stond tegen zijn deur geleund een tijdlang te praten met Balbi, de secretaris. Ondertussen schonk hij hem het ene glaasje brandewijn na het andere in en vroeg hem het hemd van het lijf, want hij wilde elk detail van de ontsnapping tot in de finesses horen. De burgemeester en de dokter, de belastingambtenaar en de stadswacht brachten die morgen allemaal een uitvoerig bezoek aan de apotheek om van Balbi zelf de hele toedracht te horen, waarbij ze af en toe een steelse blik wierpen op de ramen met gesloten luiken aan de overkant. Opgewonden en ook onzeker van hun zaak vroegen ze zich af wat nu het beste was, of ze zich moesten voorbereiden op een fakkeloptocht en een serenade ter ere van de vreemdeling of dat ze hem onverwijld en zonder pardon bij zijn nekvel moesten grijpen en hem de stad uitzetten, zoals ze dat de hondenmeppers geregeld zagen doen met schurftige, loslopende honden.

Maar noch die ochtend, noch de dag daarop kwam het tot enige besluitvaardigheid. Voorlopig bleef het bij kletspraatjes in de apotheek en bij het uithoren van Balbi, die in zijn verwatenheid het verhaal van de vlucht steeds meer opblies en elk halfuur met een andere versie van het gebeurde op de proppen kwam, zodat er ten slotte een waar heldenepos ontstond. En verder bleef het bij omhooggluren naar de gesloten luiken van Het Hert en met spiedende blikken op en neer lopen tussen de kramen op de markt en langs de daarachter gelegen deftige winkels – waarbij zij natuurlijk op alles bedacht waren, zoals het gewetensvolle burgers betaamt die erop toezien dat alles op straat en binnenshuis en vooral in de hoofden van de mensen in de juiste orde en naar wens verloopt en die bovendien de stad behoeden voor wateroverlast, brandgevaar en onverhoedse aanvallen van buitenaf. Maar met dit geval zaten ze duidelijk in hun maag en niemand kon hen vertellen wat raadzaam was: of ze er maar beter om konden lachen of dat dit zonder meer een zaak voor de politie was.

Zo verstreek de ochtend. Op de markt begonnen de vrouwen hun koopwaar in te pakken en alom begaf de burgerij zich naar huis om te eten. Kort daarop was de markt uitgestorven.

Tijdens dat stille uur ontwaakte de vreemdeling uit zijn slaap. Teresa had inmiddels de vrouwen binnengelaten in de schemerdonkere salon.

‘En? Hoe ziet hij eruit?’ vroegen ze fluisterend met een hand voor hun mond, ondertussen zenuwachtig aan hun schort frunnikend. Griezelend van spanning stonden ze in een halve kring voor de deur van het slaapvertrek en bijna hadden ze een gilletje geslaakt alsof iemand hen zojuist in hun zij had geknepen.

Teresa bracht haar wijsvinger waarschuwend naar haar lippen en pakte Lucia, een mollige marktschoonheid met grote bruine ogen, bij haar arm en trok haar mee naar de deur. Lucia ging op haar hurken zitten waarbij haar wijde rok rondom haar uitwaaierde op de grond, en drukte haar linkeroog tegen het sleutelgat. Even later kwam ze met een rood hoofd overeind, slaakte een zachte kreet en sloeg een kruis. De andere vrouwen vlogen op haar af als kraaien die met één suizende beweging tegelijk neerstrijken op een boomtak en fluisterden opgewonden: ‘Wat zag je?’

Lucia keek hen met haar grote bruine ogen onthutst aan en aarzelde even. ‘Een man!’ bracht ze ten slotte moeizaam uit.

Dit gaf de vrouwen even te denken, want hoe mal dit antwoord ook klonk, de merkwaardige en angstwekkende ondertoon in haar stem was hun niet ontgaan. Mijn hemel, een man, dachten ze en sloegen hun ogen op naar het plafond. Was dit niet lachwekkend, vroegen ze zich af, of konden ze zich maar beter zo snel mogelijk uit de voeten maken? ‘Een man, en wat dan nog?’ was het eerste wat Gretl zich liet ontvallen. Helena sloeg met een bijna devoot gebaar haar handen ineen en met haar tandeloze mond stamelde ze na een diepe verzuchting deemoedig: ‘Een man!’ Nanette, de weduwe, leek op te gaan in een verre herinnering en herhaalde zacht, met haar blik naar de grond gericht: ‘Een man…’

Even leek ieder van hen verzonken in eigen gedachten, tot ze naar elkaar opkeken en het plotseling uitproestten. Vervolgens knielden ze één voor één neer bij het sleutelgat en hadden onnoemelijk veel plezier met elkaar. Wat zou het nu heerlijk zijn, dachten ze, om met een grote kom koffie in hun hand rond die tafel met vergulde poten te gaan zitten en daar feestelijk en wel af te wachten tot de deur zou opengaan en die vreemde, wonderlijke man naar hen toe zou komen. Hun hart bonsde bij die gedachte en ze waren er trots op dat zij als enigen deze vreemdeling met eigen ogen hadden aanschouwd, want wat zouden ze straks niet allemaal over hem kunnen vertellen op de markt en in de stad en later ook thuis en bij de waterput!

Toch voelden ze tegelijk een vage onrust, met name Nanette, de weduwe, maar de eeuwig nieuwsgierige Lucia net zo goed en zelfs Gretl, die toch bepaald niet op haar mondje gevallen was, alsof het iets uitzonderlijks was dat er een man in deze stad was aangekomen. Ze wisten wel dat hun opwinding een beetje wonderlijk en onzinnig was, maar tegelijkertijd voelden ze ook dat daar een reden voor was, dat het hier om meer ging dan alleen maar wat onfatsoenlijke nieuwsgierigheid. Alsof ze nu pas, bij het turen door dat sleutelgat, voor het eerst een glimp hadden opgevangen van een echte man. Alsof hun op dat moment de schellen van de ogen waren gevallen, waardoor hun echtgenoten, minnaars en alle mannen die ze tot dan toe kenden, plotseling in een ander daglicht kwamen te staan. Alsof het inderdaad een zeldzaamheid was om zo’n man te zien, ook al was dat norse gezicht met die grove gelaatstrekken bepaald niet mooi te noemen, en ook al ging het dan om iemand van wie ze niets anders wisten dan dat hij een berucht kaartspeler was en een echte avonturier die steeds weer ergens anders onder een valse naam opdook, en dat hij in zijn optreden tegenover vrouwen net als alle rokkenjagers onbeschaamd was en zich zeer bewust van eigen charmes. Zoiets voelt een vrouw meteen en op zo’n moment vallen alle andere mannen daarbij in het niet.

Is een man als hij dan zoiets zeldzaams? vroegen de vrouwen van Bolzano zich af. Ze hoefden maar naar het bonzen van hun hart te luisteren om te weten dat er maar één antwoord mogelijk was en dat was een onomwonden ja. Want de meeste mannen – zo bedachten ze op dat moment, al waren hun gedachten een beetje verward vanwege dat onrustig kloppende hart – waren nu eenmaal vaders en echtgenoten of minnaars die zich graag mannelijk willen gedragen door met hun sabels te kletteren, of te pronken met hun titel, hun rang of vermogen, en door domweg elke rok achterna te lopen. Tenminste, zo waren de mannen in Bolzano, en zou het niet overal zo toegaan? Hoorde je ooit anders? Maar van deze man kon je dat niet zeggen. Mannen blazen graag hoog van de toren en soms zijn het ook net van die lachwekkende hanen die kraaien van hoogmoed en gewichtigdoenerij, terwijl ze thuis vaak nukkig zijn en zich als een kind gedragen, of gewoon bot, gulzig, dom of onverschillig zijn. En daarom was het ook zo waar wat Lucia gezegd had. Ze had het niet treffender onder woorden kunnen brengen. Ze had een man gezien, een man die zich niet mooier voordoet dan hij is, maar gewoon is zoals hij is, zoals een eik een eik is en een rots een rots en daarmee uit.

Zo voelden ze het en ze keken elkaar met een blik vol ongeloof aan, zich ondertussen afvragend wat ze hiermee aan moesten. Ze begrepen wat Lucia had gezegd, ze hadden het zelf ook meteen gevoeld toen ze hem zagen, en dat niet alleen, overal hing die spanning in de lucht, ook beneden in de herberg en overal waar je kwam in de stad. Want waar zag je nog een echte man? Was dat niet een even zeldzaam verschijnsel als een echte vrouw? Een man die het ook zonder grote woorden en sabelgekletter kan stellen, die niet als een haan loopt te kraaien en geen tederheden van anderen verwacht die hij zelf niet kan geven; die zijn toevlucht niet zoekt in de veilige armen van vrouwen, zich niet achter hun rokken verschuilt en intussen van hen verwacht dat ze zich altijd maar moederlijk over hem ontfermen en ook zonder woorden alles maar van hem begrijpen? Maar is het niet een zeldzaamheid als je een man tegenkomt die onomwonden en zonder fratsen geeft en neemt, nonchalant en ongedwongen, omdat hij zich met al zijn zinnen en zijn hele wezen overgeeft aan het leven en daar in elke vezel van zijn lichaam van geniet? Want wie kent ze niet, de moederskindjes en de slapjanussen, of de mannen die zichzelf overschreeuwen en hun gevoel niet kunnen uiten tegenover vrouwen, of de uitgebluste en de klungelige types die maar met zich laten sollen en nergens voor staan – niet wat je noemt echte mannen! En dan is er nog het slag adonissen dat zo vol is van zichzelf dat ze geen oog hebben voor vrouwen en alleen maar uit zijn op eigen succes, of de wrede types die in elke vrouw een potentiële vijand zien en haar als een moordenaar besluipen met honingzoete glimlachjes en een dolk verborgen onder hun kleren.

Toen dit alles tot hen doordrong, begrepen de vrouwen ook waar die plotselinge onrust in de stad vandaan kwam. Ze voelden in zichzelf diezelfde spanning, ze merkten hoe hun hart tekeer ging en hoe zwaar ze ademhaalden, en drukten hun handen tegen hun borst.

Tot Lucia een onderdrukte kreet slaakte, waarop zij allen verschrikt terugdeinsden. De deur van het slaapvertrek was opengegaan en opeens stond hij daar tussen de hoge witte vleugeldeuren, klein en gedrongen, met afhangende schouders, zijn haar in de war en ongeschoren en met roodomrande ogen knipperend tegen het schelle daglicht. Toen rechtte hij zijn rug, klaar voor de sprong.

Inhoud

Een heer uit Venetië

Het gerucht

‘Een man’

Wakker

Oefening in solfège

De kus

Een schrijver

‘Geen kwaad woord over Venetië’

Francesca

De rekwisieten

Goede raad is duur

Een herenakkoord

Maskerade

De gastvoorstelling

Het antwoord