DE NACHT VOOR DE SCHEIDING

Sándor Márai, geboren op 11 april 1900 in het Hongaarse Kassa (nu Košice, Slowakije), studeerde letterkunde in Leipzig, Frankfurt en Berlijn. Hij schreef vele romans, verhalen, gedichten, essays en toneelstukken. Gedurende de nazitijd leidde Márai in Boedapest een teruggetrokken leven. In 1948 ontvluchtte hij zijn land vanwege het communisme, een vrijwillige ballingschap die de rest van zijn leven duurde. De laatste jaren van zijn leven leidde hij met zijn vrouw en aangenomen zoon een eenzaam bestaan in San Diego, waar hij op 22 februari 1989 zelfmoord pleegde. Van Márai verschenen bij Wereldbibliotheek de romans Gloed (2000), De erfenis van Eszter (2000), De opstandigen (2003), De gravin van Parma (2004) en Kentering van een huwelijk (2005). In 2002 verscheen het autobiografische Land, land!…

Sándor Márai

De nacht
voor de scheiding

WERELDBIBLIOTHEEK • AMSTERDAM

Herziene versie van de vertaling uit 1939 uit het Hongaars

door L. Székely en M.H. Székely-Lulofs

Uitgeverij Wereldbibliotheek is er niet in geslaagd de erven Székely-Lulofs te achterhalen. Informatie over adresgegevens wordt door de uitgeverij op prijs gesteld.

Omslagontwerp Nico Richter

Omslagillustratie © Lucien Aigner/CORBIS

Oorspronkelijke titel Válás Budán (1935)

© Erven Márai/Vörosváry-Weller Publishing, Toronto

© 2006 Nederlandse vertaling Uitgeverij Wereldbibliotheek bv

www.wereldbibliotheek.nl

ISBN 978 90 284 4222 1

Deze digitale editie is gemaakt naar de zevende druk, 2010, met
ISBN 978 90 284 2185 1

‘Wat overdag werd opgebouwd,
stortte ’s nachts weer in…’

– Hongaarse ballade

1

September zette in met schroeiende hitte. Op een namiddag aan het begin van die herfst, terwijl nog een laatste zwoelte van de hondsdagen in de lucht hing, bestudeerde Kristóf Kőmives, de jonge rechter, de akten van enkele echtscheidingsprocessen die op zijn bureau lagen.

Eén zaak boezemde hem bijzondere belangstelling in, omdat hij de partijen in dit proces oppervlakkig kende. De gedaagde, die tegen de volgende morgen opgeroepen was, de echtgenoot – een bekende jonge arts –, was een oude schoolkameraad van Kőmives. Ze hadden samen op het gymnasium gezeten en ook later, in hun studententijd, hadden ze elkaar af en toe wel ontmoet, op bals en andere bijeenkomsten. De rechter had altijd graag teruggedacht aan deze bescheiden medescholier, stil van aard en ietwat schuchter in zijn optreden. En terwijl hij nu de stukken bij elkaar schoof, stond hem ineens de figuur van die dokter weer merkwaardig duidelijk voor de geest. Hij zag hem voor zich, zoals hij hem eens, lang geleden, had gezien op een universiteitsbal: een twee- of drieëntwintigjarige jongeman die een beetje onzeker ronddrentelde in de pompeuze hal van een deftig hotel, en die met de wat onhandige hoffelijkheid van iemand die weinig in de grote wereld heeft verkeerd, verlegen glimlachend de vriendelijk neerbuigende vragen van deftige heren beantwoordde. Ook hijzelf, jong griffier, bevond zich in die groep en voelde plotseling sympathie voor de al haast vergeten medescholier, ofschoon hij die maar oppervlakkig kende. Een ogenblik van onverwacht opvlammende, door niets gemotiveerde sympathie was het. En toch gingen ze toen, als gescheiden door een onherroepelijk en onverklaarbaar gebod, met een paar conventionele woorden en een hoffelijk welwillende glimlach weer langs elkaar heen. Deze onhandige pogingen tot toenadering herhaalden zich af en toe; eenmaal ontmoetten ze elkaar op straat, maar nog terwijl ze verheugd glimlachend op elkaar toetraden, beseften ze reeds dat ook deze ontmoeting weer op niets zou uitlopen, dat ze elkaar alleen de hand zouden drukken en verlegen enkele nietszeggende woorden zouden stamelen. Telkens was het dan of ze ‘ergens omheen praatten’. Ergens omheen praatten? Maar hoezo dan…?

In gedachten verzonken liep de rechter naar het raam. Door het open venster drong vanaf de binnenplaats van de gevangenis het wielengekners van een vrachtwagen binnen. Kőmives hoorde de commando’s van de gevangenbewaarder, daarna het doffe neerploffen van zware voorwerpen, waarschijnlijk gevulde zakken, de geluiden van menselijke arbeid.

Zijn kantoor lag tegenover de blinde gevangenismuur, die van kleine luchtgaten was voorzien. Als jong ambtenaar, nog pas aan het begin van zijn loopbaan, was hem deze niet bepaald prettige, in de zomer hete en op wintermiddagen vroeg-donkere werkkamer toegewezen. De aan de straatkant gelegen, comfortabeler en luchtiger vertrekken kwamen natuurlijk de oudere en hogergeplaatste rechters toe, en deze verdeling had hij zelf ook altijd redelijk en rechtvaardig gevonden. Beneden in de diepte, op de geasfalteerde binnenplaats, laadden gevangenen nu zakken van de wagen en verdwenen met de last op hun schouders in een sukkeldrafje op een rijtje achter de klapdeur van de kelder. Kőmives werkte al drie jaar in deze kamer en elke dag sloeg hij gedurende enkele minuten het gedoe op de binnenplaats gade: hier werden elke dag de gevangenen gelucht; op bezoektijden liepen de familieleden van gedetineerden en veroordeelden hier haastig voorbij en ook de gevangenen, die opgeroepen werden voor een verhoor of een rechtszitting, moesten de plaats oversteken. Hij kende dit beeld door en door. Ze verveelde hem, deze triestige en eentonige wereld, en toch ging er geen dag voorbij dat hij niet, voordat hij naar huis ging, even voor het raam bleef staan om een tijdlang opmerkzaam naar buiten te kijken, alsof hij zich nogmaals en telkens opnieuw ergens van moest overtuigen. Er was in het dagelijks leven op die binnenplaats iets bedrijvigs en zakelijks, het deed hem dikwijls denken aan een fabriek, waar elke dag precies hetzelfde gebeurt op nauwkeurig ingedeelde werktijden… en wat daar gebeurt, is misschien helemaal niet zo schrikwekkend en vreselijk als niet-ingewijden veronderstellen, het is alleen treurig en hopeloos. Met zulke gevoelens staarde Kristóf Kőmives dagelijks minutenlang naar de blinde muur van de gevangenis en naar de door ijzeren deuren afgesloten binnenplaats.

Imre Greiner, dokter Greiner… dacht hij nu verstrooid. Zo heette de arts, die op het punt stond zich van zijn vrouw te laten scheiden. Zojuist had Kőmives de persoonlijke gegevens omtrent die voormalige medescholier aandachtig doorgelezen en nu zocht hij gemeenschappelijke herinneringen. Imre Greiner stamde uit Opper-Hongarije, hij was, zoals Kőmives nu vaststelde, een halfjaar ouder dan hijzelf; in juni was Greiner achtendertig geworden, terwijl hij, hoewel ze in dezelfde klas hadden gezeten, die leeftijd pas in december zou bereiken. Er was in dit alles iets wat hem enigszins ontstemde, al wist hij zelf niet waarom.

Ook de leeftijd van de vrouw had hem verrast: mevrouw Anna Greiner, geboren Fazekas, bleek al eenendertig te zijn. Hij rekende en dacht na. Nu uit die officiële stukken mensen van vlees en bloed opdoken, schoot hem van alles te binnen, onder andere dat hij Anna Fazekas een jaar of tien geleden – het was toen een bijzonder warme en drukkende zomer – voor het eerst op de tennisbanen van het Margaretha-eiland had ontmoet. Het jonge meisje kende toen dokter Greiner zeker nog niet, in ieder geval was er nog niets bekend van een verloving.

Op een van die zomeravonden liepen hij en Anna naast elkaar over de parkweg van het eiland naar de Donaubrug. Hij droeg haar racket, zij had een wit-met-blauw gestreepte zomerjurk aan; de weg was donker beschaduwd, ze praatten over een boottochtje op de Donau. Bij de tramhalte, onder een elektrische booglamp, zag hij Anna’s gezicht. In het zwakke schijnsel zag hij het glimlachend naar hem opgeheven, haar stem klonk heel zwak, maar misschien ook beeldde hij zich deze zwakte, deze vage en onzekere nuance in haar stem, alleen maar nu, achteraf, in. Ze liepen daar met z’n vieren, zij tweeën en nog een ander meisje – een vriendin van Anna Fazekas – en een oudere heer, de vader van die vriendin. Vóór deze ontmoeting had hij Anna twee, hoogstens drie keer gesproken; alles wat hij van haar wist, was dat haar vader inspecteur bij het onderwijs was geweest, toen echter was hij al sinds enige jaren gepensioneerd en had zich met zijn familie in Boedapest gevestigd. Anna was toen op een leeftijd om te trouwen en in dat jaar ging ze vaak naar bals…

Waarover spraken ze toen eigenlijk? De woorden kon hij zich niet meer herinneren, maar de stem van het meisje hoorde hij nu nog… En dat ene detail herinnerde hij zich ook: ze liepen een poosje zwijgend langs de schemerdonkere weg. Bij een bocht vlak voor de brug bleef hij even staan, onmiddellijk wendde het meisje zich naar hem toe, alsof ze hem iets wilde zeggen. En op dat ogenblik zag hij haar gezicht, heel scherp, heel duidelijk. Maar ze waren bij de brug en liepen verder…

De volgende dag ging hij met vakantie, vier weken verbleef hij in Oostenrijk, in een kuuroord, en daar leerde hij zijn vrouw kennen. Ze trouwden echter pas het jaar daarop. In dat jaar, terwijl hij zijn vrouw reeds het hof maakte, eigenlijk al half en half verloofd was, maar toch nog naar partijtjes ging, toch nog verkeerde in huizen waar huwbare dochters waren – hoewel die dochters en hun moeders dankzij hun geheimzinnige vrouwelijke berichtendienst allang vermoedden dat hij inderdaad al verloofd was –, ontmoette hij Anna nog eens. Zij had een opvallend goed figuur, misschien zelfs mooi… Mooi? De rechter tuurde naar beneden, naar de plaats onder hem, alsof hij iemand zocht. De wagen daar was nu leeg, de gevangenbewaarder liep met de twee laatste gevangenen naar het kelderdeurtje. Anna’s gezicht kon hij zich niet meer herinneren.

Hij legde de akten bijeen, de eis beantwoordde aan de wettelijke bepalingen: de eiseres kon bewijzen dat haar echtgenoot zes maanden lang gescheiden van haar had geleefd en vroeg nu echtscheiding op grond van ‘moedwillige verlating’. Kőmives zat achter zijn schrijftafel, boog zich wat naar voren, nam uit de onderste la een doos goedkope sigaretten en vulde zijn koker. Daarna nam hij uit een andere la betere sigaretten – deze waren bestemd voor zijn bezoekers, hijzelf was tevreden met de goedkopere. Nu echter stond hij op het punt naar een partijtje te gaan en het kon gebeuren, dat hij dan iemand een sigaret zou moeten aanbieden. Voor alle zekerheid liet hij dus ook een paar van die duurdere sigaretten met een gouden mondstuk in zijn koker glijden. De beweging waarmee hij dit deed, was niet geheel mechanisch. Terwijl hij de ‘representatiesigaretten’ in de ene helft van zijn koker rangschikte, dacht hij er aan hoe deze kleine representatieverplichtingen het geringe overschot van zijn salaris verslonden, dat het leven voor zijn gezin misschien iets gemakkelijker, prettiger en amusanter had kunnen maken. Hijzelf nam genoegen met de goedkope sigaretten en zou ook genoegen kunnen nemen met andere, goedkopere kleren, een kleinere woning en eenvoudiger vormen van amusement. Maar de sigaretten met gouden mondstuk was hij de wereld schuldig.

Hij was ze beu, dit soort overwegingen. En nu hij bedacht dat hij weer een bezoek moest afleggen bij mensen bij wie hij zich niet prettig maar ook niet onbehaaglijk zou voelen, maar waar hij nu eenmaal heen moest omdat het zo hoorde, zuchtte hij even en glimlachte geërgerd. Hij zuchtte, omdat hij die vele overbodige maatschappelijke verplichtingen als lastig en zinloos beschouwde; en hij glimlachte, omdat er aan dit alles toch niets te veranderen was.

Hij vouwde de akten zorgvuldig op en stopte met een werktuiglijke beweging de sigaretten en enkele persoonlijke gebruiksvoorwerpen in de la: de vulpenhouder, het vergrootglas, een klein flesje groene inkt, waarvan de kleur hem bijzonder beviel. Hij had altijd het gevoel alsof hem iets ontbrak wanneer de groene inkt door de nalatigheid van de bediende, of door zijn eigen vergeetachtigheid, opgedroogd was of niet op zijn plaats stond.

Anna Fazekas en Imre Greiner, dacht hij en stak zijn sleutels in zijn zak. Het was al over halfzeven. Tegen deze tijd was het grote gebouw leeg en stil. Hij probeerde zich hun laatste ontmoeting te herinneren, maar hij kon niet bedenken wanneer hij Anna Fazekas voor het laatst had gezien. Kőmives was in al deze jaren zo weinig mogelijk uit gegaan en deze teruggetrokkenheid had zeker zijn reden; misschien was die gelegen in zijn gezin, misschien ook in zijn bescheiden salaris. Maar afgezien daarvan had hij zich wel wat vroeg, wel wat té jong, achter zijn beroep en binnen de gesloten kring van zijn gezin verschanst. Daaraan dacht hij echter niet graag, want hij voelde dat aan zijn houding nog iets anders ten grondslag lag, iets wat hij liever niet onder ogen zag. Dat Anna Fazekas getrouwd was, had hij destijds in de krant gelezen. Daarna hoorde hij jarenlang niets meer over de Greiners. Maar nu dacht hij ineens weer terug aan dat ogenblik, waarop hij verrast en met bevreemding tot de ontdekking was gekomen dat juist Imre Greiner, aan wie hij als jongen en ook later in zijn studententijd altijd met zo veel sympathie had teruggedacht, met wie hij wel graag af en toe een praatje had gemaakt en met wie hij, áls zij elkaar dan af en toe ontmoetten, toch nooit een praatje kon maken… dat diezelfde Imre Greiner dat meisje getrouwd had, dat… – en hier bleef hij steken.

Wie was Anna Fazekas? Had hun kennismaking voor hem tenslotte ooit iets anders of méér betekend dan een oppervlakkige, onbeduidende maatschappelijke connectie, oppervlakkiger zelfs dan zulke connecties over het algemeen zijn? Twee- of driemaal had hij haar in zijn vrijgezellentijd op de tennisbaan gezien en zeker had hij haar later, na zijn huwelijk, ook nog wel eens ergens anders ontmoet, maar dan toch altijd even vluchtig en terloops als allerlei andere meisjes en vrouwen die hij wel kende, maar wier voornaam hij nauwelijks nog wist. In elk geval had het hem verrast, dat het juist die Imre Greiner moest zijn, die Anna Fazekas tot vrouw had genomen, het meisje met wie hijzelf eens op het Margaretha-eiland had gewandeld en die toen op die halfdonkere weg één ogenblik haar gezicht naar hem had opgeheven alsof zij hem iets wilde zeggen… maar die toch niets had gezegd. En nu lag hier op zijn schrijftafel deze akte van mevrouw Anna Greiner, geboren Fazekas. Tja… zulke grappen haalt het leven nu uit, dacht hij verstrooid en lachte meteen spottend, onmiddellijk zichzelf berispend om deze gemeenplaats.

Het verzoek om echtscheiding was door de vrouw ingediend, zij beschuldigde Imre Greiner van moedwillige verlating; er lagen op dit ogenblik nog drie van zulke verzoeken om echtscheiding op zijn schrijftafel, alle drie met hetzelfde motief, en Kőmives wierp een geërgerde blik op die stapel paperassen. Was hij strafrechter geweest dan zou hij zich er zeker tegen hebben verzet, het oordeel te moeten uitspreken in een proces van iemand die hij kende, al was het dan ook nog zo’n oppervlakkige, neutrale kennis als deze vroegere schoolmakker. Maar hier waren alle voorwaarden voor een echtscheiding in de beste orde aanwezig en als er niets tussen kwam, en de poging tot verzoening zonder succes zou blijven, dan zou hij, Kristóf Kőmives, morgenmiddag het huwelijk van Imre Greiner en Anna Fazekas volgens de wet ontbinden. Het feit dat hij de partijen van het echtscheidingsproces kende, was natuurlijk geen reden om een andere rechter te vragen, deze zaak te behandelen. Hij keek nog eens naar beneden, naar de gevangenisplaats, overtuigde zich ervan dat daar niemand meer was, nam zijn hoed en verliet met bedaarde stappen het gerechtsgebouw. Bij de uitgang groette de oude portier hem, wel eerbiedig, maar toch ook een beetje vertrouwelijk. Deze nauwelijks merkbare vertrouwelijkheid, die een vreemde waarschijnlijk niet eens zou zijn opgevallen, trof de rechter telkens weer. Ze kwetste zijn jeugdige trots wel een beetje, maar tegelijkertijd deed die vertrouwelijkheid hem goed. Zó groette de ondergeschikte, bejaarde beambte de in rang veel hogergeplaatste rechter, die wel een geheel andere maatschappelijke positie bekleedde, maar toch binnen hetzelfde kader werkzaam was. Kőmives begreep deze intimiteit, dit respectvolvaderlijke; zijn waardigheid werd er immers niet door aangetast. En nu knikte hij vriendelijk, omdat de oude portier eigenlijk mede tot deze grote en ingewikkelde gemeenschap behoorde, waarvan ook hijzelf een voornaam en veelbelovend lid was…

Hij bleef bij de uitgang staan en zette zijn horloge gelijk met de klok van het trappenhuis. Ondertussen dacht hij aan de gevangenisplaats, aan de akten op zijn schrijftafel, aan de sfeer van correcte en toch innige, krachtige genegenheid die hem in dit gebouw, onder deze mensen – rechters, kanselarijbeambten en gevangenbewaarders – omgaf; en zoals altijd, ging hij ook nu weer met een haast spijtig gevoel hier vandaan, tegen zijn zin maakte hij zich los van deze werkplaats, als een monnik die slechts aarzelend en tegen zijn zin de poortdrempel van zijn klooster overschrijdt om zich in de grote wereld te wagen. Dit gevoel, dat hij niet anders verklaren kon dan als een vage, nerveuze afkeer van de wereld, stemde hem nadenkend. Op de bovenste trede van het bordes bleef hij staan en keek besluiteloos om zich heen. Achter hem sloot de portier de zware, eikenhouten poortdeur en draaide de sleutel om in het slot.

2

De gasten waren op een zogeheten uitgebreide thee genodigd, tussen theetijd en avondeten in. Ze kwamen dus tussen vijf en zes uur en werden op thee, koffie, wijn en koud vlees onthaald. Dit alles werd aan kleine tafels geserveerd, voornaam en toch niet stijf, en zo rekte zich zo’n avondje in ongedwongen stemming dikwijls tot laat in de nacht. Deze losse manier van gezellig bijeenzijn betekende natuurlijk een hele verlichting voor de gastvrouw, gaf veel minder last en moeite dan de ouderwetse, ‘echte’, plechtige diners van vroeger. Het leven stond in deze tijd nu eenmaal in het teken van spaarzaamheid en de deftige burgerij, die in broederlijk klassebewustzijn zo krampachtig aan elkaar bleef vasthouden, die er nog maar één dienstmeisje op na kon houden en zich het hoofd brak hoe men met gekort pensioen en verminderd salaris toch nog de schijn van eerbare, zij het ook steeds meer verschrompelende voornaamheid kon bewaren, trachtte door dergelijke eenvoudige oplossingen als een uitgebreide thee nog een laatste glans te verlenen aan de toch al zo aangetaste maatschappelijke vormen. Ook de familie Kőmives placht hun vrienden op zulke uitgebreide thees te inviteren, die met de tegenwoordig geboden soberheid de vroegere zwelgpartijen vervingen. Een dergelijk tweeslachtige maaltijd bespaarde gastheer en gastvrouw trouwens aanzienlijke kosten en ‘het meisje voor alles’, dat zich toch al genoeg voor de familie moest afbeulen, werd niet nodeloos lastiggevallen.

Op weg naar de thee dacht de rechter erover na, hoezeer alles de laatste jaren was vervallen en veranderd, zelfs de vormen van het gezellig bijeenzijn. Hij was zo gehecht aan deze bescheiden en deftige middenstand, waartoe ook hij behoorde; hij beschouwde die als één grote familie, uit welks gebruiken de mythe van de familie tot hem sprak. De toon die er heerste, was ook de zijne, en zowel in zijn werk als in zijn privé-leven voelde hij zich verantwoordelijk voor het welvaren en de veiligheid ervan.

Langzaam liep hij over de brug naar Boeda, zijn hoed had hij afgezet en nu wandelde hij in gedachten verdiept voort. Wie hem daar zo zag gaan, de handen op de rug gekruist, het bovenlichaam licht voorovergebogen, de blik op de grond gericht en met langzame gang werktuiglijk voortlopend tussen de zich naar huis haastende mensen, die zou hem zeker voor ouder hebben gehouden dan hij in werkelijkheid was. Kristóf Kőmives was vroeg grijs aan het worden en in de afgelopen jaren, sinds hij in de hoofdstad werkte en bijna de gehele dag zonder beweging, zittend doorbracht, was hij een weinig corpulent geworden. Deze lichaamstoestand verontrustte hem. Elke slapheid verafschuwde hij uit de grond van zijn hart, ook de lome vadsigheid van het lichaam. Hij had een neiging tot het verheerlijken van de ascese, welwillend en goedkeurend dacht hij over de moderne methoden van lichaamsharding. Hij was ervan overtuigd dat een mens die te veel toegeeft aan het gemak en de eisen van het lichaam, ook geestelijk en moreel verslapt, ook geestelijk vervet. Dik was hij eigenlijk nog niet en over het algemeen leefde hij matig. Toch was er sinds enige jaren in zijn organisme iets van die vadsigheid, van die verslapping gekomen, die hij wantrouwend gadesloeg, die hij een beetje minachtte en waartegen hij van tijd tot tijd trachtte te strijden door een verandering van levenswijze. Hij was natuurlijk nog niet zo ver dat hij over zou gaan tot een vermageringskuur, dat vond hij verwijfd, onwaardig, maar wel betrapte hij zich er herhaaldelijk op dat zijn gedachten zich meermalen met zijn gezondheid bezighielden. Hij zag er ouder uit dan hij was, maakte de indruk van een ietwat gezette veertiger, die aan de slapen reeds geducht grijs werd en ook al een waardig buikje begon te krijgen. Over deze beginnende corpulentie sprak hij soms vertrouwelijk met zijn vrienden, uiteraard alleen maar op spottende toon. ‘Een buik verleent autoriteit,’ zeiden de vrienden. En ook hijzelf had het gevoel dat hij door zijn lichamelijke gesteldheid meer nadruk probeerde te leggen op het aanzien, waarmee hij op de een of andere wijze zijn werkelijke leeftijd graag bemantelde; door zijn optreden, door zijn manier van praten en leven, onderstreepte hij het aanzien van de burger en rechter.

Toch moest hij bekennen – wilde hij eerlijk zijn – dat hij de laatste tijd een beetje gemakzuchtig geworden was, en deze overpeinzingen namen hem meer in beslag, hielden zijn gedachten vaker en intensiever bezig, dan hem feitelijk lief was. Hij vatte zijn aanleg tot dik worden in het geheel niet op als een teken van gemoedelijkheid – het kwam te vroeg, zoals eigenlijk alles in zijn leven: de eerste fase van zijn carrière, de zorgen voor zijn gezin, de corpulentie en het maatschappelijk aanzien. Wat was de oorzaak van deze haast? Misschien de dood, dacht hij soms, in sombere en rusteloze ogenblikken, misschien de dood; misschien een diep, heimelijk doodsverlangen of een angst voor de dood en sinds enige tijd geloofde hij zelfs dat die twee één en hetzelfde waren. Dit ‘sinds enige tijd’ betekende op de zonderlinge kalender van zijn privé-leven eigenlijk ‘vanaf een zeer bepaald ogenblik’: toen hij – anderhalf jaar geleden, tijdens een pauze tussen twee rechtszittingen – voor het eerst die zonderlinge duizeling kreeg, die zich daarna met onberekenbare tussenpozen herhaalde. Dit gevoel van duizeligheid was ontstellend, angstwekkend en eigenlijk een schande, het hield iets vernederends in, iets wat zich niet met waardigheid verenigen liet. Het paste noch bij de rechter, noch bij de burger, en in het diepst van zijn hart verachtte Kristóf Kőmives er zichzelf om.

Natuurlijk kon hij er niets aan doen, volstrekt niets… Een psychische storing, voorbijgaande zwakte, zei ook de arts – want toen dit verschijnsel zich korte tijd na de eerste aanval voor de tweede keer, ja zelfs voor de derde keer herhaalde, toen hij eens in een auto uit de stad naar huis gebracht moest worden omdat die duizeligheid hem gedurende een in opgewekte stemming aangevangen wandeling overvallen had, was Kőmives naar een dokter gegaan om zich grondig te laten onderzoeken. Maar hij werd gerustgesteld, hij had geen enkele organische kwaal, zijn hart was gezond – zijn voorouders, zowel van vaders als van moeders zijde, hadden een hoge ouderdom bereikt en hij had altijd matig geleefd. Niets anders dan nervositeit en overwerkt zijn, had de dokter verklaard. Deze diagnose had hem gerustgesteld. Sinds enige maanden was hij voorzichtiger met nicotine – roken was zijn enige, werkelijke hartstocht, die hij niet kon of wilde opgeven – en inderdaad, hij voelde zich ook beter. De kleine congesties, het gevoel van kriebelende mieren in zijn ledematen, de lichte, korte, op bewusteloosheid lijkende aanvallen van duizeligheid waren in het laatste jaar wel minder geworden. Ja, hij voelde zich nu veel beter. Matig leven, weinig sigaren en sigaretten, minder werk, misschien ook een beetje lichaamsbeweging, een beetje lichte sport, wat wandelen – sinds een paar maanden ging hij ’s ochtends te voet naar zijn bureau en liep hij ’s avonds naar huis –, dit alles had ongetwijfeld geholpen. Dat vernederende gevoel dat er elk ogenblik iets zou kunnen gebeuren, dat… ja, dat niet bij hem paste, dat hem op de een of andere manier compromitteren kon… dat gevoel keerde niet meer terug. Toch werkte het nog na op zijn zenuwgestel.

Ja, die zenuwen. Iedereen was tegenwoordig ‘zenuwachtig’, en Kőmives minachtte zenuwachtigheid, vond het immoreel. Hij formuleerde zijn minachting niet in die woorden, maar vaag, half onbewust, was hij van mening dat een rechtschapen, fatsoenlijk mens niet zenuwachtig kon zijn. Het was natuurlijk iets anders, wanneer iemand zenuwziek werd of er erfelijk mee belast was. Voor het overige verwierp hij dit modewoord, deze uitvlucht, deze goedkope manier van zich verdedigen, waarmee men tegenwoordig zo gemakkelijk een gecompliceerde, strenge verantwoordelijkheid van zich afwentelde. Men is of gezond, of ziek, maar in geen geval zenuwachtig, was zijn mening, en deze opvatting verzweeg hij ook in de rechtszaal niet. Deze hedendaagse, zenuwachtige, jammerende wereld zonder verantwoordelijkheidsbesef, die haar begeerten uitschreeuwde en slechts met tegenzin intoomde… o, hoezeer veroordeelde hij die ‘moderne’, nerveuze huwelijken, waaruit zowel de man als de vrouw zo gemakkelijk naar de rechter liep. Hoezeer minachtte hij de ‘neurotische’ misdadigers, die zich met een ingebeeld jeugdtrauma probeerden te verontschuldigen, en voor de rechter met allerlei zwakke uitvluchten kwamen aanzetten! Aanleg en onoverwinnelijke drang had hen tegen hun bedoeling en tegen beter weten in tot de misdaad gedreven! Kőmives geloofde niet in zo’n onoverwinnelijke drang.

Het leven is een plicht, die men te vervullen heeft, was zijn overtuiging. Natuurlijk, een moeilijke en gecompliceerde plicht, die soms veel zelfopoffering vergt. Hij kon met die mensen medelijden hebben, hen beklagen, maar vrijspreken kon hij hen niet. Hij geloofde in de wil. Met een sterke wil is alles te bereiken, verkondigde hij altijd. Wil en gehoorzaamheid, met andere woorden: nederigheid, christelijke deemoed, maken het de zwaar worstelende mens mogelijk om door de ondraaglijke – nee, dat was weer een beetje al te overdreven –, door de moeilijk te dragen crisis van het leven heen te komen.

Ondraaglijk? Hij overwoog dit nog eens. Hij hield ervan het gewicht van woorden af te wegen; het was zijn gewoonte zulke toevallige, gedachteloos uitgesproken woorden op hun betekenis te toetsen en speciaal zulke ‘verdachte’ woorden, die zonder verstandelijke controle uit de onderwereld van de geest werden opgestoten, nam hij extra streng onder de loep. Is het leven ondraaglijk? Kőmives had geen al te hoge dunk van de huidige beschaving, die hem met haar schreeuwerige lichtreclames en motorgedreun omgaf; hij kende de verderfelijke invloeden van deze civilisatie maar al te goed en juist daarom waardeerde hij de censurerende werking van wetten en reglementen, waardoor aan het individu de mogelijkheid werd gegeven zijn instincten te beteugelen, om in de maatschappelijke orde een veilige schuilplaats te vinden. Natuurlijk eiste deze censuur door wet en recht ook haar prijs – maar kon het anders? Zijn taak was het, de taak van de rechter, om alle, tegen de discipline van de civilisatie in verzet komende hartstochten in toom te houden.

Meer dan ooit was de rechter in deze tegenwoordige, onrustige tijd geroepen om de maatschappij te redden en op te voeden. En Kőmives was volkomen doordrongen van deze roeping, met zijn gehele wil en overtuiging probeerde hij haar te dienen. Voor de rechter was het nu meer dan ooit zaak, de misdadigers streng te straffen en de onschuldig benadeelden te beschermen. Want het ging om méér dan dat alleen, het ging om het geheel, om de hele beschaving, om de vrede en de veiligheid van een gehele maatschappij, om de orde, de macht van de levengevende en levenbehoudende wereldorde, die door geheime en niet te vertrouwen handen dreigde te worden geschonden en verstoord… Hij, in elk geval, zou zijn ogen open houden, op zijn post staan. Maar… maar verdiende deze beschaving die onvoorwaardelijke bescherming eigenlijk wel? Was ze onschuldig? Want welke zedelijke inhoud bezat deze gemotoriseerde, genotzuchtige civilisatie tenslotte nog? En dan nóg iets… Die zonderlinge aanvallen van duizeligheid, die onbeduidende, godzijdank door geen enkel organisch gebrek gemotiveerde aanvallen van duizeligheid, die gecompliceerde, ietwat vernederende rebellie van zijn zenuwen – hing dat niet heel in het geheim samen met de twijfel die hij heel diep in zijn ziel was gaan koesteren jegens de geldigheid van de heersende orde, de zedelijke waarde van deze tot elke prijs verdedigde civilisatie? O, zeer zeker, deze vragen zou Kőmives in de rechtszaal hard en beslist hebben afgewezen… deze zo geheel met de tijdgeest overeenstemmende vragen, die soms zo onverwacht opkwamen uit de ondoorgrondelijke diepte van de ziel en waarop Kőmives ook zichzelf slechts met moeite en tegenzin antwoord gaf. In de idylle der maatschappij geloofde hij niet langer. De maatschappij zocht naar nieuwe uitdrukkingsvormen en het was zijn taak als rechter, te letten op diegenen die zich bewust of misleid, of alleen maar uit lafheid, uit zwakte van zenuwen en karakter, verzetten tegen de censuur van de oude maatschappij.

Hijzelf was nog een jonge man, en net zoals hij zich, wat zijn lichamelijke constitutie betreft, aanpaste aan zijn beroep, zo bouwde hij ook een eigen geestelijke schuilplaats op, waar hij met zijn overtuigingen en zijn twijfel een onderkomen kon vinden. Zijn overtuigingen keurde en onderzocht hij steeds grondig, hij kon ervoor instaan. Hij had de opdracht te redden en te behouden. Het bouwen echter, met de geweldige verantwoording daaraan verbonden, moest hij aan anderen overlaten. Niemand kon hem betichten van gemakzucht of lafheid, hij gaf zich niet zonder voorbehoud over aan de eisen die zijn beroep, de staat, de maatschappij aan hem stelden; hij stak zijn hoofd niet in het zand, hij probeerde zijn twijfel onder ogen te zien. Van zijn onafhankelijkheid en van zijn superioriteit door zijn beroep was hij diep overtuigd, evenals van de verantwoordelijkheid die dit beroep hem oplegde. Hij moest rechtspreken, streng en nauwgezet, volgens de wetsartikelen, in de geest van de wet – maar wanneer hij in de maalstroom van deze tijd staarde, kreeg hij vaak het gevoel dat de wet bij de tijd was achtergebleven. Hij dacht dan: de wet heeft deze ontbinding, deze tyfoon die nu over de wereld raast en alles doet wankelen wat tot fundament bestemd was, niet voorzien. De wet, met haar onverbiddelijke consequenties, leek hem af en toe te mild, te krachteloos tegenover de willekeur van deze tijd. Hij, de rechter, zag zich gedwongen om soms aan de letter van de wet een meer met de tijdgeest overeenstemmende inhoud te geven, want ook achter het kleinste proces grijnsde met een angstwekkende grimas het geheel: een generatie die brallend praat over opbouwen en die met beide handen in de puinhopen van de verwoesting woelt.

En dan moet je daar maar staan en rechtspreken, dacht hij wel eens. Maar hij ging er staan en hij oordeelde, naar beste weten, in de geest van de wet, onaantastbaar. Wat een taak! dacht hij dikwijls, vermoeid. Maar tegelijkertijd hief hij alweer het hoofd trots op en zei: ‘Jawel! Wat een taak! Hoe moeilijk, maar hoe verheven! Hoe bovenmenselijk, maar hoezéér de mens waardig!’ Of het apparaat rondom hem het ook zo voelde, dat grote, rechterlijke bedrijf, waarvoor niemand een betere vervanging wist…? Onder de oudere rechters, die zijn leermeesters waren geweest, kende hij er verscheidenen die deze verantwoordelijkheid tegenover de tijdgeest precies zo aanvoelden als hij, die wisten dat het nu ging om het geheel; want ja, het ging er nu immers om, boven de letterlijke inhoud van de wet uit, boven de idee van recht en gerechtigheid uit, een daadwerkelijk en tastbaar gevaar te neutraliseren. De maatschappij moest gered worden, niet alleen de vormen, maar ook de maatschappij zelf, de mensen van vlees en bloed, de zielen van kinderen, het bestaan van volwassenen en de daarbij behorende omlijsting: de burgerlijke, nette woning, het salaris van beambten, het krediet van kooplieden… Werd daarover in de kringen van het ‘apparaat’ gesproken? Zelden. Hij echter dacht daar wel aan, elke keer wanneer hij een vonnis velde. Dat wil zeggen… dacht hij daar wérkelijk altijd aan?

Hij bleef halverwege de brug staan, zoals hij elke avond deed, zijn hand op de leuning, en zo keek hij met bijziende, half toegeknepen ogen naar het stadsbeeld, dat daar vóór hem vervloeide in het waas van de avondschemering. Daar lag, aan de linkeroever van de Donau, de grote, de nieuwe stad Pest, met haar statige huizenblokken, met haar moderne, felgekleurde, rechthoekige huurkazernes, waar – tussen dunne muren die elk gerucht doorlaten – de nerveuze mensen van deze eeuw huisden, waar de vrouwen op kleine standaardjes cactussen kweekten, waar, boven de ongemakkelijke, met bonte stoffen beklede moderne slaapplaatsen, boekenrekken hingen met al die boeken die dit nieuwe wereldbeeld willen belichten: verontrustende boeken vol twijfel, meedogenloos analyserende boeken, die ook wel eens de aandacht van de officier van justitie trokken en waarover ook hij, als rechter, soms in het openbaar zijn mening had moeten uitspreken. Hij deed zijn best deze boeken te lezen, maar niet zonder angst voor zijn morele evenwicht…

Daar lag dus die nieuwe, nog jonge stad met haar grote steen- en cementgevaarten, die stad vol twijfel en vol opgejaagde mensen, die geld probeerden te persen uit de steenwoestijn: mensen, beladen met neurose, gejaagdheid, moeilijk te beteugelen driften, en die zo heel anders waren, zo heel anders geloofden, liefhadden, spraken en zwegen dan hij, die zo heel anders ziek en gezond, gelukkig en wanhopig waren… en over wie hij toch zijn oordeel moest uitspreken. Kende, begreep hij hen in hun innerlijkste wezen? Zo vreemd was hem dit alles: dit schelle, moderne leven… Ja, de verschijningsvormen van dit vreemde, nieuwerwetse leven verkondigden zakelijkheid, maar achter die gekunstelde zakelijkheid lag, tot diep in de ziel, verwarring en twijfel; twijfel aan alles, wat beginsel, wat geschreven wet, wat principe was.

Kőmives steunde zijn hoofd in zijn handpalm en bekeek die vreemde en toch zo bekende stad, die grote stad, die zondige stad, die astmatisch hijgend op jacht was naar geld, levensvreugde en macht… Hij bekeek de stad en besefte hoe vreemd ze hem was. Wanstaltig groot was ze, onrustig, hem niet verwant. Elke ochtend opnieuw, wanneer hij over deze brug liep, op weg naar zijn bureau waar hij rechtspreken moest over de twijfel, de begeerten en zonden van deze stad, voelde hij diezelfde radeloze bevangenheid, die hem lang geleden overvallen had, op dat ogenblik toen hij uit zijn landelijke geboortestadje naar de hoofdstad kwam, uit de trein stapte en lange tijd dat gevoel niet van zich afzetten kon dat de mensen hier, in deze hoofdstad, een taal spraken die hij niet helemaal verstond. Het was wel waar dat hij nog altijd een beetje het dialect van zijn streek sprak, dacht hij nu en glimlachte.

Toen wendde hij zich langzaam om naar het historische panorama van de oude stad Boeda, op de rechteroever van de Donau, en hij beschouwde dit bekende beeld met een gevoel van opluchting, alsof hij nu eindelijk thuis was. Want dat beeld op de rechteroever van de oude stad was het officiele verleden. Daar stonden de gebouwen en gevels als waren het cultuurvoorwerpen, vol piëteit bewaarde overblijfselen onder de stolp van kristallen herfstzonneschijn. Lang, bijna ontroerd, keek hij naar dit panorama van het oude Boeda; de Burchttuin in septemberkleuren, het verwelkende loof van de kastanjebomen langs de Donaukade, de historische gebouwen, die iets zeer kostbaars vertegenwoordigden en bewaarden, iets wat voor hem méér betekende dan herinnering en traditie: hij voelde een oprechte saamhorigheid, een diepe verwantschap toen zijn blik bleef rusten op de oude Kroningskerk, omgeven door de ridderburchtachtige openbare gebouwen, die als in steen en harnas de historische traditie voortdroegen. En daarachter dat stille, oude stadsgedeelte, waar de straatnamen nog herinnerden aan het handwerk van de vroegere bewoners. Met dit alles voelde hij verwantschap, een sterke, innerlijke verwantschap. Hij kon niet geloven dat de historische traditie, die over tijd en mode heen in deze enigszins pronkerige en trotse burchtfaçade haar uitdrukking had gevonden, afgestorven zou zijn. Als iedereen maar op zijn post bleef, zoals hij, de rechter; als iedereen in deze tijden zijn plicht maar vervulde, dan zou de voorname middenklasse, waartoe ook hij behoorde, die grote, grote familie, misschien nog te redden zijn…

Met samengeknepen ogen tuurde hij naar de rechter- en vervolgens naar de linkeroever. ‘Op onze post blijven’ en ‘onze plicht vervullen’, deze woorden hadden voor hem een heel eenvoudige, volstrekt niet hoogdravende, haast tastbare inhoud. De overtuiging waarmee hij zijn lidmaatschap van de grote familie beleed, was diep en ongekunsteld. Wat was deze plicht in de praktijk, in de van alle pathos ontblote, alledaagse praktijk? Vasthouden aan wat er is: aan de gewijde traditie, aan de bescheiden eenvoud van de bestaansvorm, aan de onberispelijke voorwaarden van de samenleving; vasthouden aan alles wat zichtbaar en bewezen is, wat werkelijkheid, gemeenschap van gevoel, wil en herinnering is; en alles afwijzen wat ontbinding, verval en instinctieve eerzucht, persoonlijke onverantwoordelijkheid is. Voor hem hadden de woorden deemoed en offer nog hun oeroude, krachtige betekenis; voor hem leefden zij sterker en directer dan de geboden van de religie. Want heel in de diepte, helemaal onder in het zelfbewustzijn van de familie, in de jongste generatie, gistte al iets: ontevredenheid, die naar gemeenschappelijke leuzen zocht om zich uit te drukken. Ja, de jongeren van deze familie ontmoetten elkaar al voor de afgrond van de politieke extremen en de enige saamhorigheid die hen nog bond, was gelegen in de gemeenschappelijke overtuiging dat de verdwijnende generatie van de ouderen, met haar verroeste, medelijdend liefdadige middelen, de sociale ontevredenheid niet meer kon tegenhouden. Zij bereidden zich ergens op voor, die jongeren, daar beneden in de diepte van de maatschappij en boven in hun bourgeoiswoningen… Deze voorbereidingen voelde Kőmives met elke vezel van zijn zenuwen en hij voelde ook dat hij al niet meer tot de jongeren behoorde.

3

Kristóf Kőmives was precies op de grens van twee werelden geboren: bij het wisselen van twee eeuwen, toen de voorname middenstand nog in overvloed en veiligheid het bezit genoot, toen het land nog niet verminkt was en het in zijn wijde en natuurlijke grenzen de klassen en rassen omgaf, en toen alleen nog maar de als weerlicht flitsende tekenen van heimelijke bewegingen en het vage gerommel van verre aardbevingen de bezittende klasse, die zich in de idylle van de vrede koesterde, op het komende gevaar opmerkzaam maakte. Wie had toen tijd daarop te letten? Het leven schitterde in een soort sierlijke zondagstooi.

Kristóf was aan het begin van de eeuw geboren als afstammeling van een welgestelde ambtenarenfamilie van lage landadel. Zijn moeder was van Duitse afkomst en misschien had hij van haar een zekere weekheid geërfd, maar deze weekheid in zijn karakter had zich op gelukkige wijze vermengd met de woordkarige en robuuste hardheid van zijn vader, Gábor Kőmives. Die stamde uit een beroemde oude rechtersfamilie; zijn grootvader, een zekere Kristóf Kőmives, de eerste van die naam, was lid van het Hongaarse Hooggerechtshof geweest en het beroep van rechter ging binnen de familie in natuurlijke volgorde over van vader op zoon. De Kőmives waren rechter, niet alleen omdat de grootvader ook reeds rechter en de overgrootvader procureur-generaal was: klaarblijkelijk werden zij door een diepe en ondoorgrondelijke neiging tot rechtspreken gedreven. Rechter waren zij en met hart en ziel dienden ze de wet. Hun familie had verscheidene hoge rechterlijke ambtenaren van de oude stempel geleverd, voor wie het ambt meer een onderscheiding dan een broodwinning was. Een juristenfamilie was het, zoals er zoveel waren in de kleinadellijke Hongaarse middenklasse. Hun nakomelingen waren door aanleg en familierelaties verbonden met iedereen die iets met recht en wet te maken had, en de klassieke opvoeding kwam ook in de denkwijze van de latere nakomelingen tot uiting. Kristóf Kőmives, zoon van de beroemde rechter, werd natuurlijk in de strengste en meest consequente humanistische geest opgevoed, zoals het in de familie traditie was.

Zijn vader was tweemaal getrouwd geweest. Kristóf werd uit het tweede huwelijk geboren, uit de band die zijn vader met de jeugdige dochter van een arts uit Késmárk gesloten had. Zijn vader was toen al over de vijftig en stond op het hoogtepunt van zijn loopbaan en aanzien. Dit tweede huwelijk, dat – naar alle zichtbare tekenen – uit toegenegenheid en passie werd gesloten, eindigde ongelukkig, of tenminste niet volgens de regels, ja zelfs met een verbluffend gebrek aan regels, dat spotte met alle tradities, alle heilige familiewetten. De tweede vrouw trok acht jaar na haar huwelijk, toen haar oudste zoon nauwelijks zes jaar oud was, zomaar het huis uit en trouwde daarna met een ingenieur. Dit raadsel, deze rebellie, deze onbegrijpelijke willekeur van zijn moeder kon Kristóf nooit helemaal vergeten.