DE OPSTANDIGEN

Sándor Márai, geboren op 11 april 1900 in het Hongaarse Kassa (nu Košice, Slowakije), studeerde letterkunde in Leipzig, Frankfurt en Berlijn. Vanaf 1929 schreef hij vele romans, verhalen, gedichten, essays en toneelstukken en werd hij een gevierd auteur in Hongarije. Gedurende de nazitijd leidde Márai in Boedapest een teruggetrokken leven, in 1948 ontvluchtte hij zijn land vanwege het communisme. Deze vrijwillige ballingschap duurde de rest van zijn leven. Zijn boeken werden in Hongarije verboden en verschenen vrijwel onopgemerkt in het buitenland. De laatste jaren van zijn leven leidde hij met zijn vrouw en aangenomen zoon een eenzaam bestaan in San Diego, waar hij op 22 februari 1989 zelfmoord pleegde. Márai wordt door literatuurliefhebbers algemeen beschouwd als een van de belangrijkste Europese schrijvers van de twintigste eeuw. Bij Wereldbibliotheek verschenen de romans Gloed (2000), De erfenis van Eszter (2000), De opstandigen (2003), De gravin van Parma (2004), Kentering van een huwelijk (2005), De nacht voor de scheiding (2006) en De meeuw (2009). In 2002 verscheen het autobiografische Land, land!… en in 2007 Bekentenissen van een burger.

Sándor Márai

De opstandigen

Uit het Hongaars vertaald door Henry Kammer

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

De vertaler ontving voor deze vertaling een werkbeurs van de Stichting Fonds voor de Letteren

Omslagontwerp Nico Richter

Oorspronkelijke titel Zendülők

© Erven Sándor Márai

© 2003 Nederlandse vertaling: Henry Kammer en

Uitgeverij Wereldbibliotheek BV, Amsterdam

Oorspronkelijke uitgave: Pantheon (Boedapest), 1930

De Nederlandse vertaling is gebaseerd op de door de auteur herziene editie uit 1988, verschenen bij Vörösváry-Weller Publishing, Toronto

www.wereldbibliotheek.nl

ISBN 978 90 284 4223 8

Deze digitale editie is gemaakt naar de zevende druk, 2010, met
ISBN 978 90 284 2362 6

Ter nagedachtenis aan Lola

Twee hartenazen

Ábel, de zoon van de dokter, lag met een barstende hoofdpijn op bed, kletsnat van het zweet, alsof hij koorts had. Hij keek naar het open raam, waarin de hoekige contouren van de straat – een boom, een dak, drie ramen – langzaam vervaagden. Uit de schoorsteen tegenover het huis steeg een dunne rookzuil op. In de kamer waar hij lag, een laag vertrek met een gewelfd plafond, was het nog donkerder dan buiten op straat. Door het geopende raam stroomde de zoele warmte van het voorjaar de kamer in, en buiten, in de nevelachtige schemering, verspreidden de gaslantaarns een groenig licht. Zoals op voorjaarsavonden wel vaker gebeurt, was er een bijna onzichtbare mist over de stad gedaald, waardoor het licht van de straatlantaarns een vreemde kleur kreeg. In de keuken stond het dienstmeisje zingend de was te strijken. Af en toe ging ze met het ijzer de gang in om het een paar maal boven haar hoofd door de lucht te zwaaien, zodat de gloed van de kooltjes werd aangewakkerd. De vurige kringen die ze hierbij met het gloeiende ijzer beschreef, werden door het glas van het openstaande raam weerspiegeld, alsof iemand in het donker met een zwavelstok over een stuk hout streek.

Ábel lag nog steeds verkrampt voor zich uit te staren. Hoewel zijn vrienden – ‘de bende’ zoals de jongens hun vriendenkring noemden – al om drie uur ’s middags waren vertrokken, voelde hij zich nog steeds ziek en misselijk. Het was alsof hij abrupt uit een vreselijke droom was ontwaakt. Nu hij weer bij bewustzijn was, zou alles spoedig in orde komen; hij hoefde alleen maar goed wakker te worden, zijn vleugels uit te slaan en vlijtig en geduldig carrière te maken. Bij die laatste gedachte grijnsde hij gekweld, waarna hij langzaam rechtop ging zitten en wachtte op het moment dat het gevoel in zijn ledematen zou terugkeren. Zijn benen bungelden over de rand van het bed en hij staarde dromerig voor zich uit. Na een tijdje verhief hij zich met lome bewegingen van het bed en liep naar de wastafel om tastend in het donker de lampetkan te pakken en het niet meer geheel fris ruikende warme water over zijn bezwete haar en voorhoofd te gieten, waarbij hij zijn hoofd boven de waskom hield. Nog druipend van het water strompelde hij met toegeknepen ogen naar de deur en tastte naar het lichtknopje. Hierna ging hij aan de tafel zitten om met een wollige handdoek langzaam en in gedachten verzonken zijn haar af te drogen.

Op het nachtkastje tikte de wekker. Het was zeven uur, zijn vrienden zaten al op hem te wachten. Vier uur lang had hij onbeweeglijk met een barstende hoofdpijn in bed gelegen. Hij draaide zijn hoofd naar links en naar rechts met de gekwelde gelaatsuitdrukking van iemand die een te nauwe boord draagt en die tussen wijsvinger en duim vat om het onaangename, schurende gevoel weg te nemen. Moeizaam slikkend ging hij opnieuw naar de waskom om zijn handen te wassen, wat mondwater in een glas te doen en zijn mond te spoelen. Het dienstmeisje in de keuken had waarschijnlijk gemerkt dat het licht in zijn kamer brandde, want opeens verstomde haar gezang. Ábel knoopte zijn boord los en ijsbeerde door de kamer. Voor achten zou zijn tante niet terugkomen. Ze had hem lang geleden, toen hij nog klein was, dikwijls gezegd dat ze haar hele vermogen aan hem zou nalaten. Dit ‘vermogen’ was naar haar zeggen op een plaats verborgen waar ‘beurslui en agenten’ geen toegang toe hadden. Zijn tante had om de een of andere reden een hekel aan de beurs, maar ze had hem nooit goed uitgelegd waarom. In zijn kinderlijke verbeelding was de beurs een donkere grot met een nauwe ingang, waarvoor Ali Baba en de veertig rovers slag leverden met een paar vastberaden, dappere mannen die tot de tanden bewapend hun geld verdedigden. In de verhalen van zijn tante speelde de onheilspellende betekenis van de vrijdag een belangrijke rol. Ze sprak dikwijls over haar vermogen en zei soms op veelbetekenende toon dat ze vandaag naar een ‘bepaalde plaats’ was gegaan om te controleren of het nog wel in veiligheid was. Ábel hoefde zich geen zorgen te maken over de toekomst, hij zou al haar geld erven, zodat hij van het leven alleen maar goeds te verwachten had. Op een keer had hij zijn tante bespied om erachter te komen wat die ‘bepaalde plaats’ was. Het bleek een blikken doosje in haar nachtkastje te zijn, dat uitsluitend oude, reeds lang ongeldig geworden lommerdbriefjes en waardeloze loten bevatte. Nee, het kapitaal van zijn tante kon hem niet helpen.

Hij ging voor de spiegel staan en staarde verstrooid naar zijn grauwe, onuitgeslapen gezicht. Het is de vraag, dacht hij, of geld in dit geval überhaupt nog kan helpen. Er zijn waarschijnlijk dingen in het leven die niet meer goed te maken zijn, noch door geld noch door alles wat je met geld kunt kopen, zoals vrijheid, gezondheid en vakanties in verre landen. Ábel ging weer aan zijn schrijftafel zitten en trok de bureaula open, waarin schoolschriften en beschreven vellen papier ordelijk op elkaar gestapeld lagen. Hij nam op goed geluk een gedicht van de stapel en begon het te lezen. Hij las het gedicht volledig geconcentreerd halfluid voor, met zijn bovenlichaam licht voorovergebogen. Het ging over een hond die in de zon lag. Wanneer had hij dat eigenlijk geschreven? Hij wist het niet meer.

Het dienstmeisje kwam binnen om te vragen of hij ’s avonds zou mee-eten. Ze leunde nonchalant tegen de deur, met haar handen op haar heupen en nogal vrijpostig glimlachend. De scholier monsterde haar van top tot teen en haalde zijn schouders op. Om het meisje hing een scherp, zurig keukenluchtje, dat uit de plooien van haar rok opsteeg en zijn neusslijmvlies prikkelde. Hij vroeg of zijn tante al terug was. ‘Die komt pas om acht uur terug,’ antwoordde ze.

De laatste tijd was het alsof hij allerlei gebeurtenissen die zich ooit in zijn leven hadden voorgedaan, gelijktijdig opnieuw kon beleven. Het was alsof de geestelijke verandering die hij doormaakte alles wat hij ooit had beleefd, uit de diepte van zijn geheugen omhoogbracht, zodat hij op een en hetzelfde moment zichzelf als kleine jongen met zijn vader terugzag en de voor eeuwig verstomde stem van zijn moeder opnieuw hoorde. Ook beleefde hij nogmaals hoe tante Etelka zich op verschillende tijdstippen in zijn leven liefdevol over hem heen boog als ze hem wilde verzorgen of vertroetelen. Verbaasd keek hij om zich heen. Het dienstmeisje volgde niet-begrijpend zijn blik.

In zijn kamer was het een enorme chaos. De bende had alles vernield. Onder het bed lagen uit elkaar gerukte boeken. In een plasje likeur, dat uit een omgevallen fles was gelekt, lag een gebundelde jaargang van het moppenblad Fidibusz. Het boek, dat zich had volgezogen met de kleverige vloeistof, verspreidde een misselijkmakend, zoetig luchtje. Op de pluchen zitting van een stoel was de afdruk van een modderige schoenzool te zien. Kussens lagen her en der op de vloer.

Hij had om elf uur ’s morgens eindexamen gedaan en na afloop op de binnenplaats van de school op de drie overige leden van de bende gewacht, die na hem werden geëxamineerd omdat het examen in de alfabetische volgorde van de namen werd afgenomen. Hierna waren ze rechtstreeks naar zijn ouderlijk huis gegaan. Béla, de zoon van een handelaar in koloniale waren, had vanuit Ábels huis zijn vader opgebeld om hem te vertellen dat hij was geslaagd en dat hij niet thuis kwam eten. Tibor had zijn ouders niets laten weten; het bericht dat hij was gezakt kon zijn doodzieke moeder beter ’s avonds of de volgende dag vernemen. Dit feit was sowieso onbelangrijk. Het legde zo weinig gewicht in de schaal dat ze er niet eens over spraken. Over zes weken zouden ze in dienst gaan, of ze zich nu vrijwillig aanmeldden of niet, en zelfs al liep de opleiding een beetje uit: eind augustus zouden ze aan het front zijn.

Hij ging op zijn bed zitten en keek naar het meisje. Als ik niet zo laf was, dacht hij, zou ik haar tegen me aan trekken en mijn hoofd op haar borst leggen. Als een man in moeilijkheden verkeert, kan hij zich het beste troosten met een vrouw. Het is jammer dat ze zo naar de keuken ruikt. Ik kan daar niet tegen omdat ik tot een patriciërsfamilie behoor. Mijn grootvader bezat een landgoed en mijn vader is arts. Alles valt te verklaren. Het is afschuwelijk dat ik zo geremd ben, maar een geur kan soms sterker zijn dan het verstand. Best mogelijk dat ik voor haar ook niet lekker ruik, zoals blanken volgens de Chinezen stinken. Er zijn nu eenmaal van die barrières tussen mensen.

Het meisje diende sinds een jaar bij hen en had met haar weelderige vormen dikwijls zijn verbeelding geprikkeld. Tijdens zijn dromen en zijn geregelde, heimelijk bedreven masturbatie was ze dikwijls zijn ideaal en lustobject geweest. Ze had een niet onknap, bleek gezicht met zachte, ronde vormen en ze droeg haar blonde vlechten op een grappige manier boven op haar hoofd.

Toen het meisje de kamer begon op te ruimen vroeg hij, onwillekeurig zijn stem dempend en zich schamend voor de kinderlijke wens, of ze een glas melk voor hem wilde halen. Met kleine teugjes genoot hij van de koele, zachte drank van zijn kinderjaren. Zijn vrienden en hij hadden al dagenlang wijn en sterkedrank gedronken, zoete, kleverige spiritualiën die hij met enige bravoure naar binnen had gegoten, hoewel zijn maag ze niet begeerde en slecht verdroeg. De melk was een weldaad en herinnerde hem aan die andere wereld, aan het paradijs dat voor hem voorgoed gesloten was. Terwijl het meisje de kamer opruimde en het bed opmaakte, nam hij een schone boord uit de kast en borstelde zijn jas af. Het meisje veegde een pak speelkaarten bij elkaar, dat verspreid onder de tafel lag. Opeens schoot hem te binnen dat hij geen geld meer had. In de zakken van zijn broek en jas vond hij slechts drie munten, wat hem aanvankelijk verbaasde omdat zijn tante hem, voordat hij naar school was gegaan om examen af te leggen, onder de indruk van het plechtige moment een bankbiljet had toegestopt. Hij moest even nadenken, maar opeens herinnerde hij zich weer waaraan hij het gekregen geld had uitgegeven. Na de feestelijke lunch die zijn tante voor hem en zijn vrienden had aangericht, waren ze meteen een kaartspelletje gaan spelen dat ‘ramsjen’ wordt genoemd, en daarbij had hij flink wat geld verloren. Vaag herinnerde hij zich dat hij eigenlijk geen zin had gehad om te kaarten, maar iemand Tibor, Ernő of een van de gebroeders Garren had zo lang aangedrongen dat ze ten slotte toch waren gaan spelen. Hij stopte het restant van het geld in zijn zak en riep tegen het meisje dat ze niet met het avondeten op hem hoefden te wachten omdat hij waarschijnlijk pas laat zou thuiskomen. Op het moment dat hij de kamer wilde verlaten, zag hij opeens een speelkaart op de grond liggen, de hartenaas. In gedachten verzonken raapte hij de door het vele gebruik vuil en vettig geworden kaart op om hem op de stapel door het meisje bijeengeveegde kaarten te leggen, die ze ordeloos op de tafel had gedeponeerd. Tot zijn verbazing zag hij dat de bovenste kaart van de stapel eveneens een hartenaas was. Hij lichtte de kaart met twee vingers voorzichtig van de stapel, draaide hem om en om en vergeleek hem zorgvuldig met de kaart die hij van de vloer had opgeraapt. Een pak Hongaarse speelkaarten bevat normaliter slechts één hartenaas. Het merkwaardige was dat de twee azen sprekend op elkaar leken, ze waren allebei even vettig, versleten, gekreukt en morsig, en hadden precies dezelfde blauwige achterkant, zodat het niet was uit te maken welke van de twee vals was. De scholier ging weer aan zijn bureau zitten en rangschikte het pak kaarten naar de vier kleuren. Hij ontdekte nog twee klaverenazen en verder twee schoppen- en twee ruitentienen. De vier valse kaarten waren troefkaarten bij het eenentwintigen, een spel dat ze meestal na het ramsjen speelden. De valse kaarten verschilden in geen enkel opzicht van de echte kaarten van het spel. De bedrieger was voorzichtig te werk gegaan, zodat het best mogelijk was dat ze al maanden met valse kaarten hadden gespeeld, want aan de valse kaarten was niets bijzonders te zien. De dokterszoon herinnerde zich nog hoe hij het spel kaarten indertijd uit de bureaula van zijn vader had gepikt. Het waren geen nieuwe kaarten geweest, ze waren jaren geleden aangeschaft en dikwijls gebruikt.

Oerwoud en broeikas

Hij stopte het spel kaarten in zijn zak en ging naar de kamer van zijn vader, maar voordat hij dat deed, wierp hij zonder enige bijgedachte nog een blik achterom in zijn eigen kamer, die ooit het domein van zijn moeder was geweest. Een mens weet heel nauwkeurig wanneer hij een landstreek of een kamer voorgoed verlaat. Zijn familie bewoonde het huis al sinds drie generaties en dit vertrek was altijd de kamer van de vrouwen en de kinderen geweest. Misschien was dat er de oorzaak van dat tussen de sierlijke, van een vrouwensmaak getuigende, in lichte kleuren geverfde meubelen van kersenhout onder het lage, gewelfde plafond altijd de zwakke geuren van remedies tegen kinderziektes hingen, van zaken als kamillethee, vioolwortel, amandelmelk en honingwijn. Zijn moeder had slechts kort, misschien niet langer dan drie jaar, in het huis gewoond, maar zoals flacons met sterke oosterse parfums die per ongeluk een dag blijven openstaan een kamer minstens voor een jaar met hun geur doordrenken, zo had ook de herinnering aan zijn moeder het hele huis doordrongen. Bepaalde voorwerpen die aan haar hadden toebehoord leefden in het huis hun eigen, onaantastbare leven, zoals een glas, een naaitafel en een speldenkussen. Het was alsof deze voorwerpen zich onder een glazen stolp bevonden, afgezonderd van de overige voorwerpen in huis. Hoewel iedereen dit voelde, werd er door niemand ooit over gesproken. Als hij aan zijn moeder terugdacht, zag hij haar bijna als een heel zwak, jonger zusje, en hij wist dat de jonggestorven vrouw in de herinneringen van zijn vader precies zo voortleefde. Hij keek over zijn schouder naar de kamer waar hij was geboren en waar zijn moeder was gestorven, daarna deed hij het licht uit.

De kamer van zijn vader zag er in het vage licht van de straatlantaarn uit alsof er nog maar kort geleden een doodskist had gestaan – de kist van een persoon aan wie de achtergebleven familie uit vrees voor al te heftige emoties nauwelijks durfde terug te denken. Ook de voorwerpen in de kamer hadden iets onwerkelijks, alsof ze aan een overledene hadden toebehoord en na zijn dood tot niet meer verplaatsbare relikwieën waren gestold. Toch leefde zijn vader nog, althans waarschijnlijk. Vermoedelijk bevond hij zich op dit ogenblik in een veldlazaret en was hij bezig een soldaat op de operatietafel een been af te zagen. Of hij zat in zijn kamer in de buurt van het front zonder bril een sigaret te roken en zijn baard te strelen. De operatiestoel in de dokterskamer was door tante Etelka uit piëteit en om esthetische redenen met een gehaakte doek afgedekt, zodat hij meer op een ouderwetse schommelstoel leek dan op een hulpmiddel van een medicus. Ábel deed het licht niet aan. Hij bleef in de deuropening staan, stopte zijn handen in zijn zakken en betastte met zijn bezwete vingers de speelkaarten. Een gloeiende hitte verspreidde zich door zijn lichaam. De kaartmanie dateerde van de kerstdagen, toen de periode van bandeloosheid en buitensporigheden van de bende was begonnen. Het was heel goed mogelijk dat iemand van meet af aan vals had gespeeld. Zelf had hij alles verspeeld, zijn lesgeld, de giften van zijn tante en de bedragen die zijn vader hem af en toe zond, alles. Zou de winnaar vals hebben gespeeld? Of had een van de verliezers, wetend dat de gelegenheid om te kaarten bijna voorbij was, zijn toevlucht tot bedrog genomen? Hij sloot zijn ogen en liet de gezichten van zijn vrienden in zijn gedachten de revue passeren.

De laatste dagen moest hij voortdurend aan zijn vader denken, zoals vaker was voorgekomen in het verleden. In zijn dromen zag hij hem aan zijn bed staan en zich ernstig en met een bedroefde gelaatsuitdrukking over hem heen buigen. Ieder mens heeft een vader en ieder mens is ergens geboren, wat viel daar nog meer over te zeggen? Misschien zou hij ooit, als de oorlog voorbij was en hij die had overleefd, als hij al een buikje had en een snor en in een andere stad op straat liep, plotseling blijven staan omdat hij zijn vader op zich af zag komen. Terwijl zijn vader hem naderde, zou zijn gezicht steeds groter worden, als in de film, onmenselijk groot, en als ze vlak bij elkaar waren gekomen, zou hij een reusachtige mond openen en iets tegen hem zeggen: één enkel woord slechts, waarmee de betekenis van het leven volledig zou zijn verklaard. Het zou een ervaring zijn, te vergelijken met de aanblik van een ontwakende stad: bij het aanbreken van de dag worden de huizen geleidelijk zichtbaar, eerst nog vaag vanwege de schemering, maar daarna steeds duidelijker; na een poosje is elk boomblaadje te zien, worden de deuren van de huizen geopend, gaan de mensen de straat op en praten met elkaar. Soms brengen ze hun lippen naar elkaar toe en sluiten ze extatisch hun ogen.

Het was koel in de kamer. In de glazen vitrine blonken de medische instrumenten van de dokter. Zijn studiemateriaal bewaarde hij in een la: dunne plakjes menselijke hersenen. Kort voor de oorlog had hij een boek geschreven over pathologische veranderingen van dit orgaan en dit vervolgens op eigen kosten uitgegeven. In de bibliotheek bewaarde hij nog enkele honderden exemplaren van deze studie. Ook toen hield hij al geen spreekuur meer, de enigen die hem nog wel eens bezochten waren drie patiënten, die hij uit zijn praktijk had overgehouden: een rechter, een vrouw met een beverig hoofd en een excentrieke zigeunerviolist, die altijd tegen etenstijd verscheen en met zijn vioolspel de maaltijden opluisterde. De dokter behandelde die drie patiënten alsof het familieleden waren. De drie bezoekers hadden veel respect voor zijn vader. Meestal zaten ze in dezelfde kamer als hij, na het avondeten, als familieleden die bijeen zijn gekomen om elkaar vriendelijke complimentjes te maken. De vrouw met het bevende hoofd en tante Etelka zaten tijdens deze bijeenkomsten meestal te haken en de rechter troonde met een ernstige gelaatsuitdrukking en een afwachtende blik onder de grote kroonluchter, met Ábel op zijn schoot. De zigeunerviolist stond altijd met zijn strijkstok in zijn hand en zijn viool onder zijn arm lichtelijk zijwaarts gebogen naast de piano, in de nonchalante houding waarin beroemde kunstenaars dikwijls op ansichtkaarten staan afgebeeld. Urenlang brachten ze zo zwijgend door, alsof ze op iets wachtten, terwijl zijn vader met zijn preparaten in de weer was en totaal geen aandacht aan hen besteedde. Tegen elven beduidde hij hun met een handbeweging dat ze konden gaan, waarna ze een diepe buiging maakten en vertrokken. Het kwam slechts zelden voor dat zijn vader tijdens deze zonderlinge bijeenkomsten iets zei. Als dat toch gebeurde, keerden de drie patiënten zich met een eerbiedige, bijna pijnlijk ernstige gelaatsuitdrukking naar hem toe om te luisteren wat hij te zeggen had, wat meestal niet meer was dan: ‘Het was vandaag behoorlijk koud.’ Als ze zijn mededeling vernomen hadden, verzonken de bezoekers weer hoofdknikkend in hun diepzinnige overpeinzingen. De dame met het beverige hoofd verzekerde de aanwezigen heftig knipperend met haar ogen dat ze het eens was met deze constatering en de rechter en de zigeunerviolist overpeinsden met gefronste wenkbrauwen nog geruime tijd de diepere betekenis van deze uitspraak. Ábels kinderjaren waren een aaneenschakeling geweest van dergelijke avonden.

Hij herinnerde zich nog twee scènes die zich in de dokterskamer hadden afgespeeld. Een daarvan was diep verborgen onder al zijn andere herinneringen. Op een keer, toen hij een jaar of vier, vijf was, zat hij in zijn eentje op de vloer te spelen. Opeens kwam zijn vader binnen, ging naast hem op de grond zitten en begon zonder enige aanleiding een Frans liedje te zingen:

Au claire de la lune

Mon ami Pierrot

Hij kende het lied, want tante Etelka had het hem geleerd. Vaders mond ging open en dicht en zijn gezicht was in een merkwaardige grimas vertrokken, terwijl de Franse woorden vreemd sissend tussen zijn grote tanden door sijpelden. Ábel begreep dat zijn vader goed wilde maken wat er sinds zijn geboorte was gebeurd: het zwijgen, de eenzaamheid en de onoverbrugbare afstand tussen hen, kortom de vreemde, verlammende sfeer waarin ze na zijn moeders dood hadden geleefd. Hij wilde dit alles ongedaan maken door naast hem neer te hurken en een grappig liedje te zingen. Zou hij gek zijn geworden? dacht hij. De stem van zijn vader aarzelde even, maar toch zong hij nog:

Non, je ne prête pas ma plume

Á un vieux savetier…

maar daarna zweeg hij en keken ze elkaar verbaasd aan. Op de Grote Markt stond een standbeeld: een reusachtige bronzen soldaat die zijn wapen op de borst van een tiran richtte. Het zou Ábel op dat moment niet hebben verbaasd als het beeld van zijn voetstuk was gestapt en op handen en voeten in volledige wapenrusting over het plein was gaan kruipen, zo onwerkelijk was de situatie. Vieux savetier… herhaalde hij met trillende lippen om zijn vader te troosten, met wie hij opeens zielsveel medelijden had. De dokter stond ten slotte moeizaam op, ging naar de tafel en snuffelde wat tussen zijn boeken, alsof hij iets zocht. Toen hij merkte dat Ábel zijn bewegingen gadesloeg, haalde hij zijn schouders op en verliet haastig de kamer. Hierna durfden ze elkaar lange tijd niet aan te kijken, alsof ze door een gezamenlijke, vernederende leugen waren verbonden, die niemand doorzag.

Veel later, misschien wel tien jaar, was Ábel op een keer de dokterskamer binnengekomen terwijl zijn vader daar in de lichtkring van zijn bureaulamp een preparaat zat te bestuderen. Het gebeurde op een winterdag, kort na de middag. Hij bleef in het halfduister staan, maar zijn vader beduidde hem met een wenk dat hij naderbij moest komen. Het preparaat bestond uit twee dunne glazen plaatjes, waartussen een blauwachtige droge massa was geperst, met vlekken en lijnen als op topografische landkaarten. De benige vinger van zijn vader gleed over de zich steeds weer vertakkende lijnen op die eigenaardige landkaart. Op plaatsen waar het preparaat oneffenheden vertoonde aarzelde de vinger even om vervolgens voorzichtig alle bochten van een kromme lijn te volgen en ten slotte bij de rand van het plaatje, waar de lijn ophield, op het glas te kloppen.

‘Dit is mijn mooiste preparaat,’ zei zijn vader.

Ábel wist dat de vinger van zijn vader over een plakje hersenschors gleed. Het preparaat onder het glazen plaatje had alle kleuren van de regenboog en werd door tal van griezelige, kronkelige lijnen doorsneden. Wat een landkaart! dacht hij. De dokter boog zich dieper over het glasplaatje, zodat het felle licht van de lamp op zijn gezicht viel, dat een nieuwsgierige, bijna gekwelde uitdrukking had. Zijn gespannenheid en zijn smartelijke, ja machteloze nieuwsgierigheid vervormden zijn gewoonlijk zo gedisciplineerde gelaatstrekken tot een grijns. Onwillekeurig boog Ábel zich ook voorover. De vinger volgde opnieuw, tastend en kleine cirkels beschrijvend, een kromme lijn, totdat hij op een knooppunt terechtkwam waar de lijn zich in verschillende richtingen vertakte. De dokter had iets van een geoloog die op een landkaart de weg niet kan vinden, of van een arts die ongeduldig en machteloos het lichaam van een patiënt betast om achter het geheim van zijn ziekte te komen.

‘Dit weefsel is afkomstig van een Roetheense boer,’ zei zijn vader peinzend. ‘De man heeft zijn hele familie uitgeroeid, zijn ouders, zijn vrouw en zijn twee kinderen. Het is mijn mooiste preparaat.’ Opnieuw boog hij zich over de blauwige, verdroogde substantie en terwijl hij dat deed, verdween de smartelijke, gespannen nieuwsgierigheid van zijn gezicht, dat opeens leeg en uitdrukkingsloos werd. Met zijn benige hand schoof hij het preparaat opzij en met een levenloze blik staarde hij voor zich uit.

’s Avonds speelde zijn vader altijd viool. Hij sloeg geen avond over en als hij aan het spelen was, had niemand toegang tot zijn kamer. Na het avondeten trok hij zich terug om een uur lang met het koppig tegenstrevende instrument te worstelen, waaraan hij uitsluitend krassende en piepende geluiden wist te ontlokken. Hij had nooit les gehad omdat een zonderling schaamtegevoel hem ervan weerhield bij iemand muziekles te nemen. Hij speelde zo erbarmelijk slecht dat Ábel meende dat hij af en toe opzettelijk fouten maakte. Hoewel de dokter heel goed wist dat zijn pogingen om viool te spelen tot mislukking waren gedoemd, duldde hij niet dat men zijn spel bekritiseerde. Tot ongenoegen van zijn huisgenoten trakteerde hij zijn omgeving met grote regelmaat op het naargeestige geluid van zijn viool. Deze avond aan avond herhaalde worsteling met het instrument hadden op Ábel een even destructief effect als hij zou hebben ondervonden van de wetenschap dat zijn vader zich in de eenzaamheid van zijn kamer aan een schandelijke hartstocht overgaf, waar zijn huisgenoten de spot mee dreven. Zodra hij de eerste krassende geluiden van de viool hoorde, sloot hij zich in zijn kamer op, waar hij in het donker bleef zitten. Hij stopte zijn vingers in zijn oren en staarde met samengeknepen lippen voor zich uit, wachtend op het moment dat de kwelling voorbij zou zijn. Het kwam hem voor dat zijn vader al spelend een laaghartige en vernederende handeling verrichtte.

Sinds de dokter naar het front was vertrokken, lag zijn viool boven op de instrumentkast.

Ábel dacht er dikwijls over na hoe het zou zijn als zijn vader zou sneuvelen. Hij stelde zich diens dood als een soort aardverschuiving voor. Tot dusver was de dokter aan het front echter niets bijzonders overkomen. De enige verandering die Ábel aan zijn gedrag had opgemerkt, was dat hij tijdens zijn verlofdagen, die hij thuis doorbracht, nog zwijgzamer was dan vroeger.

Opeens trok Ábel zijn hoed zo ver mogelijk over zijn ogen en verliet de kamer, maar niet zonder dat hij onwillekeurig een buiging in de richting van zijn vaders bureau had gemaakt.

In het trappenhuis kwam hij zijn tante tegen. Ze droeg een fraaie japon, die nogal contrasteerde met de zuchten die ze slaakte onder het lopen. Kennelijk was ze nogal vermoeid. Ábel gaf zijn tante een kus. Ze raadde hem aan een jas aan te doen en vroeg of hij niet te laat thuis wilde komen. Heel even speelde hij met de gedachte zich in haar armen te werpen en alles op te biechten.

Het trappenhuis maakte door de in een halve cirkel afdalende, brede traptreden en de aan de wand hangende gravures van oude stadsgebouwen een voorname indruk. Over de trap lag een veelkleurig boerentapijt, dat als loper fungeerde. Het glazen portaal was vroeger de wachtkamer van zijn vaders praktijk geweest, zodat er altijd de lucht van vreemde mensen hing – een geur die zelfs de penetrante jodium- en etherluchtjes uit de medicijnkast van zijn vader overheerste. Ernő’s vader rook gewoonlijk naar stijfsel en onbewerkt leer en Béla’s vader werd altijd door een muf luchtje van oosterse specerijen, haring en rauwe vruchten omgeven. In de woning van Tibors ouders hing de geur van ziekte en armoede, die met lavendel wat draaglijker was gemaakt. Bovendien rook je er de scherpe lucht van gelooid leer. De beroepen van de vaders vulden de woningen met hun specifieke geuren. De woning van de Garrens was praktisch reukloos, als een oude baljapon die lang in de kast heeft gehangen. De gebroeders Garren hadden iets geheimzinnigs en niemand wist precies wat er in hun ouderlijk huis gebeurde. Als Ábel aan zijn ouderlijk huis dacht, was het altijd alsof hij de lichte, nuchtere geur van ether rook en bovendien nog een mengeling van opdringerige en bedwelmende andere geuren. Elk hoekje van de woning was voor hem met een bepaalde geur verbonden, en als hij zich door het kompas der geuren liet leiden, kwam elke kamer hem duidelijk voor de geest.

Zijn tante bewaarde haar huismiddeltjes en schoonmaakspullen – terpentine, spiritus, salmiakgeest, wasbenzine, chloor en petroleum – in de donkere gang tussen de keuken en de eetkamer. Ze zorgde ervoor dat er van alles een grote voorraad aanwezig was, want door de oorlog waren dergelijke middelen moeilijk verkrijgbaar. Ook die ochtend, toen Ábel haar in het trappenhuis tegenkwam, was ze net teruggekeerd van een van haar geheimzinnige speurtochten naar schaarse artikelen. In haar gehaakte boodschappennet, dat ze altijd bij zich droeg als ze naar de stad ging, torste ze de buit van die ochtend: twee kilo stijfsel, wat rijst en enkele pakjes versgebrande koffie. Op haar met weelderig haar omgeven schedel prijkte een zwarte hoed met een zwarte voile ter nagedachtenis aan een onbekende dode. Toen de jongen haar een kus gaf, voelde hij haar gelige, spitse neuspunt, die koud aanvoelde, tegen zijn wang. Ze was in de verte familie van zijn vader. Aanvankelijk was het de bedoeling geweest dat ze slechts een poosje bij hen zou logeren, maar na de dood van zijn moeder was ze niet meer weggegaan en had ze de rol van huishoudster en pleegmoeder op zich genomen, zonder voor haar diensten enige betaling te verlangen. Hoewel ze de indruk wekte elk ogenblik weer te zullen vertrekken, was ze de onverstoorbare toeverlaat van het verweesde gezin. Ábel mocht haar graag. Ze behoorde tot de ‘oude’ wereld, zoals hij het placht uit te drukken. Hij mocht haar vooral zo graag omdat ze altijd zachtjes sprak en zich met de taaie, onbarmhartige liefde van kinderloze vrouwen vastklampte aan de twee mensen waarop ze haar leven had gegrondvest: zijn vader en hij. Ze was een oude vrijster die in plaats van honden of katten mensen hield. Ábel wist dat ze zonder aarzeling haar leven voor hen zou opofferen. Toch konden ze al sinds geruime tijd niet goed meer met elkaar praten.

Het huis waarin ze woonden, een gebouw met een laag dak en lage kamers, had eigenlijk meer weg van een broeikas dan van een huis. De atmosfeer was altijd vochtig en bedompt. De gele voorgevel onder het dubbele dak maakte een gedrongen indruk en de rode dakgoot contrasteerde sterk met de gele muren. Aan weerskanten van de glanzende, groengeverfde deur die de binnenplaats afsloot, hingen ijzeren lantaarns. Ook de tuin, die, zoals gewoonlijk bij oude stadshuizen, slechts een oppervlakte van enkele vierkante meters had en aan drie kanten door hoge brandmuren werd omsloten, leek op een kas. ’s Zomers was de tuin met dicht, weelderig gras begroeid. Sinds de dood van zijn moeder woonden ze met z’n drieën in dit huis: tante Etelka, zijn vader en hij. Ábel bedacht later dat zijn tante misschien ooit van zijn vader gehouden had. Misschien had haar dweepzieke bewondering voor zijn vader ooit een andere lading gehad. Over dat soort dingen werd echter door niemand in huis gesproken. Zijn herinneringen aan zijn jeugd waren als de indrukken die een onweer bij een jong kind achterlaat. Heel even wordt het bijna donker in de kamer, maar de dreigende wolkbreuk blijft uit. Het licht breekt door de wolken en scheurt ze uiteen, waarna alleen de spanning van het wachten overblijft.

‘Je hebt lang geslapen,’ zei zijn tante. ‘Ik had eigenlijk willen wachten tot je wakker was. Jullie hebben ook brandewijn gedronken, nietwaar? Drink liever geen sterke drank, dat is op jouw leeftijd niet gezond. Ik ben al oud, Ábel, en kan het weten. Het enige wat ik van je vraag is dat je een beetje op jezelf past. Je gaat nu het volle leven in, jongen. Pas op dat je geen verkeerde dingen doet. Jongens zijn daartoe licht in staat, vooral ’s nachts. Hoe laat begint het banket? Al kom je nog zo laat terug, laat me even weten dat je weer thuis bent. Stel je voor, de stijfsel is alweer duurder geworden! En de eieren ook! Als je vader weer eens komt, moet hij maar wat levensmiddelen meebrengen. Morgen zullen we hem een brief schrijven, hij moet toch ook weten dat je geslaagd bent. Geef me een zoen.’

Ze boog zich naar de jongen toe en drukte haar wang tegen de zijne. Heel even bleven ze in die houding staan. Mensen leven samen zonder iets van elkaar af te weten. Op een dag voelen ze dat ze elkaar niets meer te zeggen hebben. Zijn tante behoorde tot de ‘oude’ wereld, evenals zijn moeders meubels, de tuin, zijn vader, het dagelijkse vioolconcert, de boeken van Jules Verne en de gang naar de begraafplaats met zijn tante met Allerzielen. Die wereld was zo sterk dat geen enkele uitwendige kracht in staat was haar te vernietigen, zelfs de oorlog niet. Toch was er een jaar geleden door een kier iets binnengedrongen wat volkomen onvoorzienbaar was geweest, en op dat moment had hij gemerkt dat er ook nog een andere wereld was, die hij de ‘nieuwe’ wereld noemde. Sindsdien was alles anders geworden. Wat eerst zoet was geweest, was bitter geworden, en wat bitter was geweest galbitter. De broeikas was in een oerwoud veranderd. En de tante in een dode of nog minder.

Hij sloeg de glazen deur achter zich dicht, zodat de bel begon te luiden. Het geluid zweefde door de lucht en drong alle vertrekken van het stille huis in. Vanuit de ingang van de binnenplaats keek hij nog even achterom. Zijn tante stond met gevouwen handen achter de glazen deur en keek hem na.

De koperen slang

Uit de ramen van de schouwburg straalde licht en voor de zijingang stond een auto te wachten. Ábel stak de Hoofdstraat over en besloot Ernő’s vader op te zoeken.

De schoenmaker was anderhalf jaar geleden met een ernstige schotwond in een van zijn longen van het front teruggekeerd. Sindsdien gaf hij voortdurend bloed op. Hij woonde in het souterrain van een smal hoog huis in de nauwe Visserssteeg. Om de onderaardse ruimte, die hem zowel tot werkplaats als tot woning diende, vanaf de straat te betreden moest je een trap van vijf lage treden afdalen. De ingang van zijn werkplaats was met borden omgeven, die hij eigenhandig met kunstzinnige penseelstreken van opschriften had voorzien. Deze teksten, die zonder uitzondering in warrige bijbeltaal waren gesteld en met duistere beelden en woordcombinaties doorspekt, riepen de passanten op om een eenvoudig leven te leiden en Christus als leidsman te nemen. JONGELING, HOUD HET SCHILD VAN JE GELOOF HOOG! maande een van de borden. Een ander bord verkondigde: GOD SCHEPT GEEN BEHAGEN IN UW BUITENGEWONE KENNIS, POSITIE, KRACHT OF KWEZELACHTIGHEID, MAAR ALS GE JEZUS IN UW HART TOELAAT, ZAL HIJ UW VERLEDEN MET DE MANTEL DER LIEFDE BEDEKKEN EN U OP DE GODDELIJKE ZALIGHEID VOORBEREIDEN. Een ander bord verkondigde: GELIJK DE KOPEREN SLANG, ONZE GROTE REDDER, VERHEF U TOT ELK HART, OPDAT DE DOOR HET LEVEN BEDROGENEN DOOR UW OMARMING TOT GENEZING KOMEN. En met koeien van letters: DE DOOD VANGT NIET ALTIJD OP HET STERFBED AAN. VELEN ONDER ONS GAAN REEDS BIJ HUN LEVEN IN EEN DOODSHEMD GEKLEED. TEN DODE GEDOEMDE! LEG VANDAAG NOG UW HAND IN JEZUS’ HAND, OPDAT GIJ GEEN REDEN MEER TOT DOODSANGST ZULT HEBBEN.

Af en toe bleven verbaasde passanten staan om de borden te lezen, waarna ze hoofdschuddend doorliepen.

In de schoenmakerswerkplaats drong het daglicht maar ternauwernood door, zodat het er zeer schemerig was. Een pannetje met lijm, dat op een vuurtje stond te pruttelen, vulde de kleine ruimte met een bijtende, zurige walm. De schoenmaker zat aan een lage tafel, die door een carbidlamp werd beschenen. Op het eerste oog scheen hij geen mens maar een groot, behaard insect dat op het lichtschijnsel was afgekomen. Toen hij de jongen zag, legde hij alles wat hij in zijn hand en op schoot had – een vel ongelooid zoolleer, een schoenmakersmes, een stuk pikdraad en een versleten, gele schoen – zorgvuldig op de tafel. Pas daarna stond hij op om een diepe buiging te maken.

‘Gezegend zij de naam des Heren, die ons in ons geloof sterkt en over onze vijanden triomfeert.’

Ábel genoot er altijd van dat de schoenmaker zijn plechtige en hoogdravende welkomstwoorden op de vanzelfsprekende en terloopse toon uitsprak waarop men zegt: Ik ben blij u te zien. Klein en verschrompeld als de man was, kon je duidelijk aan hem zien dat hij geleidelijk door zijn ziekte werd verteerd. De leren voorschoot die hij droeg, leek zo zwaar om zijn hals te hangen dat hij bijna vooroverviel. Zijn ene been was korter dan zijn andere – het gevolg van een ongeluk dat hem nog voor de oorlog was overkomen. Uit zijn magere, benige gezicht sproot een lange snor, die zich ineenvlocht met zijn warrige baard en zijn lange, piekerige haar, dat alle kanten uit stak en zijn schedel als een pruik van ijzerdraad omgaf. Zijn diepliggende, grote zwarte ogen schitterden onrustig.

‘De jongeheer is zeker op zoek naar mijn zoon Ernő,’ zei hij, Ábel met een gebaar van zijn opvallend kleine, wasachtig bleke hand een zitplaats aanbiedend. Zijn bewegingen getuigden van een zekere natuurlijke voornaamheid. Zelf ging hij niet zitten, maar hij bleef leunend op zijn korte, kromme stok voor zijn bezoeker staan. ‘Mijn zoon Ernő is niet thuis. Eerlijk gezegd kunnen we ook moeilijk van hem verwachten dat hij in de toekomst nog dikwijls in de woning van zijn ouders verwijlt. De jongeheren zijn vandaag voor hun examen geslaagd en hebben daarmee voor God en de wereld een hogere rang verworven in de heersende klasse.’

Hij sprak zo eentonig, met zo weinig stembuigingen, intonatie of emotie, dat het leek alsof hij een gebed of een litanie uitsprak.

‘Vandaag heeft mijn onwaardige zoon Ernő een plaats gekregen tussen de zonen der heersende klasse,’ vervolgde hij. ‘Kennelijk lag het niet in Gods bedoeling dat mijn zoon Ernő zijn ouders tot steun zou zijn op hun oude dag. Het is Zijn wens dat mijn zoon tot de heersende klasse zal behoren en daardoor in de toekomst mijn vijand zal zijn. Het zou dwaas en hoogmoedig zijn mij tegen de tegen de wil des Heren te verzetten. Mijn zoon heeft vandaag een hoge rang in de heersende klasse verworven, zodat hij noodzakelijkerwijs de vijand zal zijn van zijn laaggeboren ouders, van zijn verwanten en van talloze andere mensen.’

Hij hief zijn handen, alsof hij een menigte zegende, en liet ze daarna weer zakken. ‘Wie in het doen en laten der mensen de bedoeling van de Schepper herkent, begroet ziekte, onheil, ja zelfs familietwisten met vreugde. Mijn zoon Ernő is zwijgzaam en veracht de welsprekendheid waarmee de Almachtige mij heeft gezegend opdat ik mijn plicht kan doen. De rivieren hebben zich geopend en de bergen zijn ingestort. Het lijdt geen twijfel dat het uur der uren is aangebroken, waarin ook de heersende klasse een bloedig offer brengt. Terwijl miljoenen doden in naamloze graven liggen en de heersende klasse een onvrijwillig offer brengt aan de aarde en de wateren, is het mij, nietig schepsel, vergund verder te leven.’

‘Inderdaad, meneer Zakarka,’ zei Ábel, ‘maar zou ik Ernő nu even kunnen spreken?’

‘Ja, zo is het,’ vervolgde de schoenmaker onverstoorbaar. ‘Bedenkt u eens hoe belangrijk dit is. Meestal was het zo dat de heersende klasse dankzij haar hoge ontwikkeling en veelzijdige bekwaamheid gevrijwaard was van de tuchtigingen des Almachtigen. Aardbevingen, overstromingen, branden en oorlogen konden haar niet deren, tenzij de Heer haar met het Kaïnsteken had gemerkt. Tot nu toe was het zo dat er op de wereld twee klassen bestonden, die langs elkaar heen leefden en weinig gemeen hadden, gelijk de sprinkhanen en de beren. Bedenk dat het laatste uur is aangebroken. De zonen van de heersende klasse en de leden van de lagere klasse liggen broederlijk naast elkaar in haastig gedolven graven, met kalk bestrooid. Het vuur grijpt steeds meer om zich heen en vernietigt de hele wereld, en de profeten staan op om hun boodschap te verkondigen. Ook ik ben door de Heer als boodschapper aangewezen, opdat de mensen mij zullen horen en volgen.’

De gestalte van de schoenmaker wierp in het flakkerende licht van de carbidlamp een lange schaduw op de vloer. Zo nu en dan kreeg hij een hoestbui en dan zei hij, als hij weer kon spreken: ‘Met uw verlof’, waarna hij naar een van de hoeken van de werkplaats strompelde om langdurig slijm op te geven.

Ábel zat voorovergebogen in zijn stoel. Hij wist dat hij moest wachten totdat de schoenmaker alles had gezegd wat hij op zijn lever had. Op een plank aan de muur lag een bijbel tussen een paar geblutste mokken en aan de muur hing een kruisbeeld van een meter hoog met een Christus, zo groot als een kind. De schoenmaker schuifelde wankelend en zwaar leunend op zijn stok door de werkplaats. Toen hij was uitgehoest, vervolgde hij met schorre stem: ‘Wat mijn zoon Ernő betreft’ – na deze woorden stopte hij zijn handen onder zijn leren voorschoot – ‘de jongeheren zijn zo goed geweest hem in hun midden op te nemen, waarvoor hij hun eeuwige dankbaarheid verschuldigd is, ook als de jongeheren er straks niet meer zijn. Dankzij zijn zwakke lichaam en zijn erfelijke ziekte zal mijn zoon Ernő immers naar alle waarschijnlijkheid de zo welwillende jongeheren overleven. Zij zijn namelijk geschikter om het heldhaftige voorbeeld van hun vaders te volgen dan mijn arme zoon. Hieruit blijkt dat ziekte en zwakheid geen toevalligheden zijn maar een doel hebben. De jongeheren zullen binnenkort naar een plaats gaan waar de mensen, in het aangezicht van de dood, allen gelijk zijn, maar mijn zoon Ernő zal hier blijven. Als het uur der beproevingen verstreken is, zal hij een voornaam heerschap worden, want op degenen die gespaard blijven rust de bijzondere genade des Heren. Ik hoop dit nog te beleven.’

Na deze woorden knikte hij licht en hoffelijk en maakte hij bijna verontschuldigend een buiging, alsof hij te kennen wilde geven dat hij slechts het werktuig van de Heer was en zich niet anders kon gedragen dan hij deed.

Ábel richtte zijn ogen op het kruis aan de muur, terwijl de schoenmaker met een strenge gelaatsuitdrukking zijn blik volgde.

‘De jongeheren zijn heel goedgunstig jegens mijn zoon geweest, vooral de zoon van de heer Prockauer. Ik mag dat niet vergeten. De jongeheer Prockauer heeft nog wel niet zo’n hoge positie bereikt als zijn vader, maar dankzij de wereldlijke reputatie van zijn vader bevindt hij zich nu al op zo’n grote hoogte dat zijn vriendschap mijn zoon blijvend tot eer zal strekken. Ernő weet wat hij de jongeheren verschuldigd is. Dat hij nooit met mij over zijn dankbaarheid heeft gesproken, is waarschijnlijk het gevolg van zijn zwijgzaamheid en mijn bescheiden begripsvermogen, dat niet in staat is de diepere betekenis van de woorden der hoge heren te doorgronden. Doch wat de wakende verzwijgt, komt dikwijls uit de mond der slapende. Mijn zoon heeft in zijn slaap verscheidene malen de voornaam van de jongeheer Prockauer geroepen.’

‘Van Tibor?’ vroeg Ábel, die zijn mond droog voelde worden.

De schoenmaker strompelde naar het met een gordijn afgeschermde gedeelte van het souterrain dat hem tot woonkamer diende. ‘Hier lag ik, aan het voeteneinde,’ zei hij, met één hand het gordijn openschuivend en op het bed wijzend, dat van een grote la was voorzien. ‘Ik slaap altijd op de vloer, die veel harder is dan een bed, om mijn zoon in staat te stellen zich op de levenswijze der hoge heren voor te bereiden. Terwijl we daar lagen, heb ik hem in zijn slaap verscheidene malen de naam van de jongeheer Prockauer horen roepen. Als een slapend mens de naam van een ander mens roept, betekent dit dat hij lijdt. Ik kan niet zeggen wat de oorzaak was van het lijden van mijn slapende zoon toen hij de naam van de jongeheer riep.’

Hij schoof het gordijn weer dicht, alsof hij iets bedekte wat beter onzichtbaar kon blijven.

Dat is dus Ernő’s slaapkamer, dacht Ábel. Hij had zich nooit durven voorstellen waar Ernő sliep, wat de schoenmaker en zijn gezinsleden aten en welke onderwerpen ze aan tafel bespraken. De afgelopen week was hij enkele malen in de werkplaats geweest, maar steeds tijdens Ernő’s afwezigheid, en bij geen van die gelegenheden had de schoenmaker hem het hoekje achter het gordijn laten zien. Daar sliepen Ernő en zijn vader dus, terwijl de schoenmakersvrouw waarschijnlijk ’s avonds in de werkplaats een bed voor zichzelf opmaakte.

‘Misschien riep mijn zoon de naam van de jongeheer Prockauer omdat hij hem zo dankbaar was,’ vervolgde de schoenmaker. ‘De jongeheer overlaadt mijn zoon al sinds lange tijd met zijn gunsten. Al in de lagere klassen van de school mocht mijn zoon de afgedragen kleren van de zoon van de kolonel mee naar huis nemen, en later, toen de jongeheer met vergeeflijke lichtzinnigheid zijn studie verwaarloosde, gaf de kolonel mijn zoon de eervolle opdracht zijn zoon bij het leren bij te staan. De vrijgevigheid der hoge heren kent geen grenzen. Ik heb het aan de goedheid van de kolonel te danken dat ik aan het front ben gelouterd.’

‘Wat bent u?’ vroeg Ábel, zich naar voren buigend.

De schoenmaker richtte zich op. ‘Gelouterd. Het tijdstip waarop wij alles zullen kunnen verklaren ligt nog in het verschiet. Gelouterd worden kan alleen hij die is vernederd. Meneer de kolonel, wiens zoon zo goed is geweest voor mijn zoon, heeft me in staat gesteld de loutering deelachtig te worden door me als vervanger aan te stellen van de voltrekker van de doodvonnissen, die tijdelijk afwezig was. Hierdoor had ik driemaal de gelegenheid om te worden gelouterd.’

Hij strekte zijn armen naar voren.

‘Wie het leven schenkt, is niet kieskeurig in de middelen waarmee Hij het leven neemt. Bedenkt u eens wat we niet allemaal aan kolonel Prockauer te danken hebben. Mijn zoon mocht zijn zoon onderwijzen en kon zich in diens kleren op passende wijze bewegen in de wereld der hoge heren, waartoe hij thans zelf ook behoort, terwijl ik, zijn vader, aan hem te danken heb dat ik driemaal de loutering deelachtig ben geworden die de Heer de wereld heeft bereid. Met deze twee handen… Wist u dat niet, jongeheer?’

‘Is dat werkelijk waar, meneer Zakarka?’ vroeg Ábel, terwijl hij opstond. Hij was absoluut niet geschokt maar alleen hogelijk verbaasd.

‘Driemaal. Heeft mijn zoon dat niet aan de jongeheren verteld? Misschien wilde hij niet opscheppen over de loutering van zijn vader, terecht overigens, want het geeft geen pas dat de arm geborene hoogmoedig wordt als de hoge heren hem in hun oneindige goedheid in hun midden opnemen. Driemaal ben ik erin geslaagd de loutering deelachtig te worden. U moet weten dat de oorlog, waarmee God ons in Zijn goedheid treft opdat wij onze schuld beseffen, een mens slechts zelden de gelegenheid biedt om gelouterd te worden, al vallen er nog zoveel doden. Een wapen hanteren en daarmee iemand van een zekere afstand doden, is bijvoorbeeld heel iets anders dan iemand met blote handen om het leven brengen, ik bedoel: zonder tussenkomst van een werktuig. Het maakt verschil of we onze handen om de hals van een medemens leggen en zijn wervels breken of dat we hem met een scherp voorwerp verwonden. En met een ontploffingsmiddel een loden kogel in het lichaam van een ver verwijderde tegenstander drijven, is weer iets heel anders. Deze verschillen zijn heel belangrijk. Gelouterd worden kan een mens alleen wanneer hij onmiddellijk, zonder tussenkomst, doodt. Bovendien waren alledrie de betrokkenen hoge heren.’

‘Wie waren het?’ wilde de jongen weten.

Ze stonden nu vlak tegenover elkaar. De schoenmaker boog zich naar de jongen toe.

‘Uit vaderlands standpunt bezien verraders. Het was een buitengewone gunst van meneer de kolonel dat hij me heren heeft toevertrouwd en geen gewone mensen. Ik zal hem er eeuwig dankbaar voor zijn. Zoals gezegd, mijn gezin is het gezin van meneer de kolonel eeuwige dankbaarheid verschuldigd. Overigens heb ik gehoord dat de toestand van mevrouw Prockauer verslechterd is.’

‘Wanneer heeft u dat gehoord?’ vroeg Ábel haastig.

Hij had onmiddellijk spijt van de vraag. De blik van de schoenmaker dwaalde even door de werkplaats, maar boorde zich meteen daarna in zijn gezicht. Ábel sloot onwillekeurig zijn ogen voor de vlammende blik van de man, alsof hij in een te fel licht keek. De toestand van Tibors moeder was al dagenlang zorgwekkend. Haar slechte toestand wekte eigenaardige gevoelens bij de jongens op, waarover zij echter met geen woord repten. De kolonelsvrouw was al drie jaar lang bedlegerig, en hoewel haar toestand zo nu en dan verbeterde, weigerde ze op te staan. Haar oudste zoon, die een paar maanden geleden als vaandrig van het front was teruggekeerd met maar één arm, werd niet moe te beweren dat zijn moeder best kon lopen, maar dat ze dat niet wilde. Hij beweerde dat ze ’s nachts, als hij en zijn broer sliepen, opstond en door de woning dwaalde. Als het waar was dat er zich een verandering in de toestand van Tibors moeder had voorgedaan, moesten ze snel handelen omdat de kolonel in dat geval elk ogenblik thuis kon komen. Hij waagde het niet de schoenmaker aan te kijken, die vlak voor hem stond en in het halfdonker langer scheen te zijn dan gewoonlijk. Ábel wist dat hij even groot was als de man, maar toch was het net alsof hij tegen hem opkeek. Langzaam doofde de gloed in de ogen van de schoenmaker en zowel Ábel als hij sloeg de ogen neer.

‘Het zijn mijn zaken niet,’ zei de schoenmaker. ‘Ik verzoek u nederig dit niet aan de heer Tibor door te vertellen. De oudste zoon van kolonel Prockauer is hier geweest omdat hij, evenals de jongeheer, mijn zoon Ernő wilde spreken. Tijdens ons gesprek kwam het ter sprake.’

‘Wat kwam er ter sprake?’

De carbidlamp begon te flakkeren. De schoenmaker strompelde naar de lamp en draaide de vlam voorzichtig wat lager.

Inhoud

Twee hartenazen

Oerwoud en broeikas

De koperen slang

De toneelspeler

De stad

De opslagplaats

Ouverture

Vriendschap

Het geheim

Voorspel

De tekstrepetitie

Muziek

Argwaan

De mandarijn

De pandjesbaas

Het lentefeest