GLOED

Sándor Márai, geboren op 11 april 1900 in het Hongaarse Kassa (nu Košice, Slowakije), studeerde letterkunde in Leipzig, Frankfurt en Berlijn. Vanaf 1929 schreef hij vele romans, verhalen, gedichten, essays en toneelstukken en werd hij een gevierd auteur in Hongarije. Gedurende de nazitijd leidde Márai in Boedapest een teruggetrokken leven, in 1948 ontvluchtte hij zijn land vanwege het communisme. Deze vrijwillige ballingschap duurde de rest van zijn leven. Zijn boeken werden in Hongarije verboden en verschenen vrijwel onopgemerkt in het buitenland. De laatste jaren van zijn leven leidde hij met zijn vrouw en aangenomen zoon een eenzaam bestaan in San Diego, waar hij op 22 februari 1989 zelfmoord pleegde. Márai wordt door literatuurliefhebbers algemeen beschouwd als een van de belangrijkste Europese schrijvers van de twintigste eeuw. Bij Wereldbibliotheek verschenen de romans Gloed (2000), De erfenis van Eszter (2000), De opstandigen (2003), De gravin van Parma (2004), Kentering van een huwelijk (2005), De nacht voor de scheiding (2006), De meeuw (2009) en Vrede op Ithaca (2011). In 2002 verscheen het autobiografische Land, land!… en in 2007 Bekentenissen van een burger.

Sándor Márai

Gloed

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

Uit het Hongaars vertaald door Mari Alföldy

Deze vertaling kwam tot stand met steun van het Translation Fund of the Hungarian Book Foundation

Oorspronkelijke titel A gyertyák csonkig égnek

Omslagontwerp Joost van de Woestijne

Omslagillustratie Comtesse de Keller van

Alexandre Cabanel

© Erven Sándor Márai

Vörösváry-Weller Publishing Toronto

© 2000 Nederlandse vertaling Mari Alföldy en

Uitgeverij Wereldbibliotheek bv, Amsterdam

www.wereldbibliotheek.nl

ISBN 978 90 284 4224 5

Deze digitale editie is gemaakt naar de zesendertigste druk, 2011, met
ISBN 978 90 284 2100 4

1

De generaal bleef die ochtend lang in de wijnkelder. Samen met de wijngaardenier was hij ’s morgens vroeg naar de wijngaard gegaan, omdat twee vaten waren gaan gisten. Het was al over elven toen hij thuiskwam na het bottelen. Op de veranda, waar het muf rook van de vochtige stenen, stond zijn jager onder de zuilen. Hij overhandigde een brief aan zijn thuisgekomen heer.

‘Wat wil jij?’ zei hij en hij bleef gepikeerd staan. De brede rand van zijn strohoed wierp een schaduw over zijn rode gezicht; hij duwde hem naar achteren. Al enkele jaren opende noch las hij brieven. De post werd in het kantoor van de rentmeester geopend en geselecteerd door een administrateur.

‘Hij is door een bode gebracht,’ zei de jager en hij bleef stokstijf staan.

De generaal herkende het handschrift, nam de brief aan en stopte hem in zijn zak. Hij ging naar de koele hal en gaf de jager zwijgend zijn hoed en zijn stok. Hij haalde zijn bril tevoorschijn uit zijn vestzak, stapte naar het raam en begon bij het licht dat tussen de spleten van de half gesloten jaloezieën doorschemerde, de brief te lezen.

‘Wacht,’ zei hij over zijn schouder tegen de jager, die aanstalten maakte om met de stok en de hoed weg te gaan.

Hij frommelde de brief in zijn zak.

‘Kálmán moet de wagen inspannen en om zes uur klaarstaan. De landauer, want het gaat regenen. Hij moet zijn paradepak aan. Jij ook,’ zei hij, met een onverwachte nadruk, alsof hij plotseling om iets boos geworden was. ‘En alles moet glimmen. Laat ze meteen beginnen met het poetsen van de wagen en het tuig. Jij draagt livrei, begrepen? En je gaat naast Kálmán op de bok zitten.’

‘Ja, mijnheer,’ zei de jager en hij keek zijn heer strak in de ogen. ‘Om zes uur.’

‘Jullie vertrekken om halfzeven,’ zei hij. Zijn lippen bewogen geluidloos, alsof hij aan het rekenen was. ‘Je meldt je bij De Witte Adelaar. Je zegt alleen dat ík je gestuurd heb en dat de wagen er is voor meneer de kapitein. Herhaal.’

De jager herhaalde zijn woorden. Toen hield de generaal zijn hand omhoog, alsof hij nog iets wilde zeggen, en keek naar het plafond. Maar hij zei niets; hij ging naar boven. De jager bleef strak in de houding staan en keek hem met een glazige blik na tot de gedrongen, breedgeschouderde gestalte verdwenen was achter de uit steen gehouwen leuning bij de wending van de trap.

De generaal ging naar zijn kamer en liep naar de met groen vilt beklede hoge, smalle lessenaar, waarop een pen en inkt klaarlagen, evenals op de millimeter precies op elkaar gestapelde schriften met een kaft van zwart-wit geblokt wasdoek, zoals de schriften waar schoolkinderen hun opstellen in schrijven. Midden op de lessenaar stond een lamp met een groene kap; hij stak hem aan, want het was donker in de kamer. Achter de gesloten jaloezieën vlamde in de verdorde, verschroeide en uitgedroogde tuin de zomer voor de laatste keer op met de razernij van een brandstichter die in zijn grenzeloze woede het gewas in brand steekt, voordat hij de wijde wereld in trekt. De generaal haalde de brief tevoorschijn, streek het vel zorgvuldig glad en las bij het sterke licht, met zijn bril op zijn neus, nog een keer de korte, rechte regels, waarvan de letters met lange halen geschreven waren. Met zijn handen gevouwen op zijn rug stond hij te lezen.

Aan de muur hing een kalender, met vuistgrote cijfers. Veertien augustus. De generaal boog zijn hoofd achterover en rekende. Veertien augustus. Twee juli. Hij berekende het tijdsverloop tussen een dag lang geleden en de dag van vandaag. ‘Eenenveertig jaar,’ zei hij eindelijk halfluid. Sinds enige tijd sprak hij hardop in zijn kamer, ook als hij alleen was. ‘Eenenveertig,’ zei hij toen bedremmeld. Als een schooljongen die de kluts kwijt is door onverwachte verwikkelingen in de les, werd hij rood, boog zijn hoofd achterover en sloot zijn kleverige ogen. Zijn rode hals puilde uit boven de kraag van zijn maïsgele jas. ‘Twee juli achttienhonderdnegenennegentig, toen was de jacht,’ murmelde hij. Daarna zweeg hij. Door zorgen bezwaard leunde hij met zijn ellebogen op de lessenaar, als een scholier die zijn lesjes in zijn hoofd stampt, en staarde weer naar de tekst, die paar handgeschreven regels: de brief. ‘Eenenveertig jaar,’ zei hij uiteindelijk met schorre stem. ‘En drieënveertig dagen. Zo lang heeft het geduurd.’

Nu begon hij heen en weer te wandelen, alsof hij tot rust was gekomen. De kamer was gewelfd, met in het midden een zuil waarop de gewelfbogen rustten. Ooit waren in deze ruimte twee kamers, een slaapkamer en een garderobe. Vele jaren geleden – hij dacht slechts nog in decennia, hij hield niet van exacte getallen, alsof elk getal hem aan iets herinnerde wat beter vergeten kon worden – had hij bevolen om de wand tussen beide kamers af te breken. Alleen de zuil bleef staan, die het middelste gewelf ondersteunde. Het huis was tweehonderd jaar eerder gebouwd door een handelaar die haver voor de ruiters leverde aan het Oostenrijkse leger en later hertog werd. Toen werd het kasteel gebouwd. De generaal was hier geboren, in deze kamer. Toen was de achterste, donkere kamer, waarvan de ramen uitkeken op de tuin en de stallen, de kamer van de moeder, en de andere, die ruimer en prettiger was, de garderobe. Tientallen jaren eerder, toen hij deze vleugel van het gebouw betrok en de muur die de vertrekken van de moeder van elkaar scheidde, liet afbreken, werden de twee kamers één grote, halfduistere zaal. De afstand van de deur tot het bed was zeventien passen. En achttien passen van de muur aan de tuinzijde tot het balkon. Hij had het vaak genoeg geteld om het exact te weten.

Hij woonde in deze kamer als iemand die aan de beperkingen van een ziekte gewend is. Alsof die hem op maat was gemaakt. Jaren gingen voorbij zonder dat hij de andere vleugel van het kasteel betrad, waar zich op een rij een groene, een blauwe en een rode salon bevonden, met gouden kroonluchters. De ramen boden uitzicht op het park; op de kastanjebomen, die in het voorjaar over de balustrade van het balkon hingen en met hun roze kaarsen en donkergroene loofpracht stonden te pronken in een halve cirkel voor de verste punt van de zuidelijke vleugel van het kasteel, voor de ronde stenen balustraden van de balkons. De balustraden werden gedragen door dikke engeltjes. Hij ging naar de wijnkelder, of het bos, of – elke ochtend, ook in de winter en als het regende – naar de beek, waarin forellen zwommen. En als hij thuiskwam, ging hij door de hal naar zijn kamer en at daar.

‘Hij is dus teruggekomen,’ zei hij nu, hardop, midden in de kamer. ‘Eenenveertig jaar. En drieënveertig dagen.’

Hij wankelde even, alsof hij moe was geworden na het uitspreken van deze woorden, alsof hij nu pas begrepen had wat een lange tijd eenenveertig jaar en drieënveertig dagen was. Hij ging zitten in de versleten leren leunstoel. Op het kleine tafeltje lag een zilveren bel, klaar om te pakken: daarmee belde hij.

‘Laat Nini bovenkomen,’ zei hij tegen de bediende. En daarna, beleefd: ‘Vraag of ze alsjeblieft naar boven wil komen.’

Hij bewoog niet, hij bleef zitten met de zilveren bel in zijn hand totdat Nini de kamer betrad.

2

Nini was eenennegentig jaar oud en ze kwam snel aanlopen. In deze kamer had zij de generaal als baby in haar armen gewiegd. Zij was in de kamer toen de generaal geboren werd. Ze was toen zestien jaar oud en heel knap. Ze was klein, maar gespierd en rustig, alsof haar lichaam een geheim kende. Alsof ze iets verborg, in haar botten, haar bloed en vlees, het geheim van het leven of de tijd; dit kan niet worden verteld aan anderen of in een vreemde taal vertaald, woorden kunnen dit geheim niet dragen. Ze was de dochter van de postbesteller uit het dorp; ze baarde een kind toen ze zestien jaar oud was, en ze vertelde niemand ooit wie de vader van het kind was. Ze zoogde de generaal omdat ze veel melk had; toen haar vader haar van huis wegjoeg, kwam ze naar het kasteel. Ze had niets dan een stel kleren en een haarlok van het gestorven kind in een envelop. Zo kwam ze aan in het kasteel. Ze was net op tijd voor de geboorte. De eerste slok melk dronk de generaal uit de borst van Nini.

Zo leefde zij stilzwijgend in het kasteel, vijfenzeventig jaar lang. Ze glimlachte altijd. Haar naam klonk door de kamers: ‘Nini’. Zij herinnerde de bewoners van het kasteel eraan dat er ook nog iets anders in de wereld was dan egoïsme, passie en ijdelheid. En omdat ze altijd daar was waar haar aanwezigheid nodig was, zagen ze haar nooit. En omdat ze altijd opgewekt was, vroegen ze haar nooit hoe ze opgewekt kon zijn, terwijl de man van wie ze had gehouden weggegaan was en het kind waarvoor de melk bestemd was, gestorven. Ze gaf de generaal de borst en bracht hem groot, en toen ging vijfenzeventig jaar voorbij. Soms scheen de zon over het kasteel en de familie, dan merkten zij in de algehele schittering dat Nini ook glimlachte. Toen stierf de gravin, de moeder van de generaal, en Nini waste met een doek gedoopt in azijnwater het koude, witte, slijmerige zweet van het voorhoofd van de dode. En op een dag werd de vader van de generaal op een draagbaar naar huis gebracht, want hij was van zijn paard gevallen, en hij bleef nog vijf jaar leven. Nini verpleegde hem. Ze las hem voor in het Frans, en aangezien zij deze taal niet machtig was, las ze alleen de letters, ze kende de juiste uitspraak niet, daarom las ze de letters heel langzaam achter elkaar. Maar de zieke verstond het zo ook wel. Later trouwde de generaal, en toen hij en zijn vrouw van de huwelijksreis terugkwamen, werden ze bij de poort van het kasteel door Nini verwelkomd. Ze kuste de hand van de nieuwe mevrouw en overhandigde haar rozen. Ook toen glimlachte Nini; soms herinnerde de generaal zich dit moment. Later overleed de vrouw, twintig jaar later, en Nini verzorgde haar graf en bewaarde de kleren van de overledene.

Ze had titel noch status in het huis. Maar iedereen voelde dat ze kracht had. Slechts de generaal wist vagelijk dat Nini de negentig al gepasseerd was. Maar daarover werd niet gesproken. De kracht van Nini straalde in het huis, door de mensen, de muren en de voorwerpen heen, als de geheime stroom die de figuren laat bewegen op het kleine toneeltje van het rondtrekkende poppentheater. Soms hadden ze het gevoel dat het huis en de dingen ineen zouden storten als ze niet bijeengehouden werden door de kracht van Nini, zoals zeer oude stoffen vergaan, uiteenvallen, wanneer ze onverwachts worden aangeraakt. Toen zijn vrouw was overleden, ging de generaal op reis. Hij kwam een jaar later terug en verhuisde meteen naar de oude vleugel van het kasteel, naar de kamer van de moeder. De nieuwe vleugel, waar hij met zijn vrouw had gewoond, de gekleurde salons, waar het Franse zijden behang begon af te bladderen, de grote herenkamer met de schouw en de boeken, de opgang met de hertengeweien en de opgezette auerhanen, de geprepareerde gemzenkoppen, de grote eetkamer waarvan de ramen uitzicht boden op de vallei en het stadje en op de blauwzilveren bergruggen in de verte, de kamers van de vrouw en zijn oude slaapkamer vlak bij die van zijn echtgenote liet hij afsluiten. In die tweeëndertig jaar, sinds de vrouw was overleden en de generaal was teruggekomen van zijn buitenlandse reis, betrad alleen Nini deze kamers, en het dienstpersoneel, wanneer er – eens in de twee maanden – werd schoongemaakt.

‘Ga zitten, Nini,’ zei de generaal.

De min ging zitten. Het laatste jaar was ze ouder geworden. Voorbij de negentig worden mensen anders oud dan na vijftig of zestig. Ze worden oud zonder verongelijkt te zijn. Het gelaat van Nini was gerimpeld en roze – zeer edele materialen verouderen op deze wijze, honderden jaren oude zijden stoffen, waarin alle kunstvaardigheid en alle dromen van een familie verweven zijn. Het afgelopen jaar kreeg ze staar aan haar rechteroog. Dit oog was nu droevig, grijs. Het andere oog was blauw gebleven, zo blauw als de tijdloze bergmeren in de hoge bergen in augustus. Dit oog glimlachte. Nini droeg donkerblauwe kleren, altijd dezelfde, een rok en een blouse gemaakt uit één stuk. Alsof ze vijfenzeventig jaar lang nooit kleren had laten maken.

‘Konrád heeft geschreven,’ zei de generaal en hij hield met één hand achteloos de brief omhoog. ‘Weet je nog?’

‘Ja,’ zei Nini. Ze wist alles nog.

‘Hij is in de stad,’ zei de generaal tegen de min, zachtjes, alsof hij een belangrijke vertrouwelijke mededeling deed. ‘Hij logeert in De Witte Adelaar. Hij komt vanavond hierheen, ik stuur het rijtuig om hem op te halen. Hij komt hier dineren.’

‘Hier? Waar?’ vroeg Nini kalm. En haar blauwe oog, het levendige, glimlachende oog keek de kamer rond.

Al twintig jaar hadden ze geen gasten meer ontvangen. Het bezoek dat af en toe het middagmaal kwam gebruiken, de heren van de provincie en de stad, de gasten bij de grote klopjacht, werden ontvangen door de rentmeester in het jachthuis, waar bezoekers in alle jaargetijden welkom waren: slaapkamers, badkamers, een keuken, de grote eetzaal voor het jagersvolk en de open veranda stonden dag en nacht klaar voor het bezoek. Bij zulke gelegenheden zat de rentmeester aan het hoofd van de tafel en onthaalde de jagers of de officiële heren gastvrij namens de generaal. Niemand werd daardoor nog gekrenkt, want iedereen wist dat de gastheer onzichtbaar was. In het kasteel kwam alleen de pastoor, eens per jaar, in de winter, om met krijt de namen Caspar, Melchior en Balthasar op de lateibalk boven de deur te schrijven; de pastoor, die de bewoners van het huis kwam begraven. Nooit iemand anders.

‘Aan de overkant,’ zei de generaal. ‘Kan dat?’

‘Er is een maand geleden schoongemaakt,’ zei de min. ‘Het kan wel.’

‘Om acht uur. Kan het?’ vroeg hij opgewonden, met een enigszins kinderlijke nieuwsgierigheid, terwijl hij vooroverboog in de leunstoel. ‘In de grote zaal. Het is nu twaalf uur.’

‘Twaalf uur,’ zei de min. ‘Dan ga ik nu zeggen dat ze moeten beginnen. Ze kunnen tot zes uur luchten, dan de tafel dekken.’ Haar lippen bewogen alsof ze aan het rekenen was. Ze berekende de tijd en de veelheid van taken. ‘Ja,’ zei ze toen, kalm en vastberaden.

De generaal observeerde haar nieuwsgierig, met zijn lichaam voorovergebogen. De twee levens bevonden zich in een gezamenlijke stroom, in het langzame levensritme van zeer oude lichamen. Ze wisten alles van elkaar, meer dan moeder en kind, meer nog dan gehuwden. Wat hun lichamen verbond, was intiemer dan welke lichamelijke verbintenis ook. Misschien was de moedermelk de oorzaak daarvan. Misschien ook wel het feit dat Nini het eerste levende wezen was geweest dat de generaal bij zijn geboorte zag, temidden van het bloed en het vuil waarin de mensen geboren worden. Misschien kwam het door de vijfenzeventig jaren die ze samen hadden doorgebracht, onder hetzelfde dak, terwijl ze hetzelfde voedsel aten en dezelfde lucht inademden: ze deelden de muffe lucht van het huis, de bomen voor de ramen, alles. En dit alles had geen naam. Ze waren geen broer en zus, geen minnaars. Er is ook nog iets anders, en ergens vaag wisten ze dat. Er bestaat een verbondenheid die sterker en intenser is dan die van tweelingen in de moederschoot. Het leven had hun dagen en nachten met elkaar vermengd, ze kenden elkaars lichaam en elkaars dromen.

De min zei: ‘Wil je alles zo hebben als vroeger?’

‘Ja,’ zei de generaal. ‘Precies zoals de laatste keer.’

‘Goed,’ zei ze kort.

Ze liep naar de generaal, boog voorover en kuste de beringde, geaderde hand vol levervlekken.

‘Beloof me,’ zei ze, ‘dat je je niet zult opwinden.’

‘Ik beloof het,’ zei de generaal zacht, gehoorzaam.

3

Tot vijf uur kwam er geen teken van leven uit zijn kamer. Toen belde hij om de kamerdienaar en vroeg om een koud bad. Het middagmaal zond hij terug, hij dronk slechts een kopje koude thee. Hij lag op de divan in de halfduistere kamer; achter de koele muren gonsde en gistte de zomer. Hij luisterde naar het kokendhete zieden van het licht, naar het ruisen van de warme wind door verslapte bladeren en merkte elk geluid in het kasteel op.

Nu hij over de eerste verrassing heen was, voelde hij zich ineens moe. Mensen zijn zich hun hele leven lang op iets aan het voorbereiden. Eerst zijn ze gekwetst. Dan willen ze wraak. Dan wachten ze. Hij was al lange tijd aan het wachten. Hij kon zich de tijd niet heugen dat de gekrenktheid en de wraaklust omgezet waren in wachten. In de tijd blijft alles bestaan, maar alles wordt kleurloos, zoals zeer oude fotografieën die nog op een metalen plaat werden vastgelegd. De karakteristieke scherpe nuances van de trekken worden door het licht en de tijd van de plaat afgespoeld. De plaat moet worden rondgedraaid, er is een bepaalde breking van het licht nodig om op de blinde plaat te zien wie de persoon is wiens gelaatstrekken eens door het spiegelblad zijn geabsorbeerd. Zo vervagen in de tijd alle menselijke herinneringen. Maar op een dag komt er een lichtstraal en dan zien we een bepaald gezicht weer. De generaal bewaarde in de lade zo’n oude fotografie. Het portret van zijn vader. Zijn vader droeg daarop het uniform van kapitein van de garde. Hij had gekrulde lokken als een meisje. Van zijn schouder viel een witte gardistenmantel omlaag, die hij met zijn beringde hand op zijn borst bijeenhield. En hij hield zijn hoofd opzij, trots en gekrenkt. Hij zei nooit waar hij gekwetst was en waarom. Toen hij uit Wenen terugkwam, begon hij te jagen. Hij ging elke dag op jacht, in elk jaargetijde; als er geen wild voorhanden was, of wanneer het jachtverbod was ingegaan, joeg hij op vossen en kraaien. Alsof hij iemand wilde vermoorden en zich voortdurend op deze wraakoefening aan het voorbereiden was. De moeder van de generaal, de gravin, had het kasteel tot verboden terrein verklaard voor de jagers, ja, ze had alles verboden en verwijderd wat aan de jacht deed denken, de wapens, de munitietassen, de oude pijlen, de opgezette vogel- en hertenkoppen, de geweien. Toen bouwde de gardist het jachthuis. Daar was alles bij elkaar: voor de haard lagen grote berenvellen uitgespreid, en langs de muren hingen de wapens aan bruinomrande wandtafels met wit vilt. De Belgische en Oostenrijkse geweren. De Engelse messen en de Russische kogelwapens. Voor elk soort wild. En vlak bij het jachthuis werden de honden gehouden, de omvangrijke meute, de speurhonden en de staande honden, en ook de valkenier woonde hier met de drie gekapte valken. De vader van de generaal leefde hier, in het jachthuis. In het kasteel zag men hem enkel op het uur van de maaltijden. In het kasteel waren de muren bedekt met zachte kleuren, lichtblauw, lichtgroen en lichtrood zijden behang uit Frankrijk, van gouden strepen voorzien in de textielfabrieken in de buurt van Parijs. De gravin zocht zelf jaarlijks behang en meubels uit in de Franse fabrieken en winkels, iedere herfst, wanneer zij naar haar land terugkeerde voor familiebezoek. Die reis sloeg ze nooit over. Ze had er recht op, ze had dit recht als voorwaarde in het huwelijkscontract laten opnemen toen zij trouwde met de buitenlandse gardist.

Misschien kwam het door de reizen, dacht de generaal nu. Hij bedoelde dat de ouders elkaar niet begrepen. De gardist gaf zich over aan de jacht, en omdat hij de wereld, waarin mensen en dingen voorkwamen die anders waren dan hijzelf – vreemde steden, Parijs, kastelen, de vreemde taal en andere levensgewoonten – niet kon vernietigen, doodde hij de reeën, beren en herten. Ja, misschien de reizen. Hij stond op en ging voor de dikbuikige witte porseleinen kachel staan, die eens de slaapkamer van de moeder had verwarmd. Het was een grote kachel, honderd jaar oud, de warmte straalde uit zijn buik zoals de welwillendheid afstraalt van een vadsige man met een dikke buik die zijn zelfzucht wil verzachten met een vrome en goedkope weldaad. De moeder had het hier onmiskenbaar koud. Dit kasteel was voor haar te donker, de gewelfde kamers midden in het bos, daarom bedekte ze de muren met lichte zijde. En ze had het koud, omdat er altijd wind stond in het bos, ook in de zomer, wind die de smaak had van bergbeken die in het voorjaar opzwellen van de gesmolten sneeuw en beginnen over te stromen. Ze had het koud, daarom moest de dikke witte porseleinen kachel altijd opgestookt zijn. De moeder wilde het wonder. Ze was naar het oosten gekomen omdat ze was geraakt door een passie die sterker was dan haar verstand en oordeel. De gardist had haar leren kennen in de buitenlandse dienst: hij was in de jaren vijftig koerier bij de ambassade in Parijs. Hij leerde haar kennen op een bal, en ze konden niets doen tegen deze ontmoeting. De muziek speelde en de gardist zei tegen de dochter van de Franse graaf: ‘Bij ons is het gevoel sterker, noodlottiger.’ Dit gebeurde op een dansavond van de ambassade. De ramen waren bedekt met witte zijden gordijnen, ze stonden in een vensternis en keken naar de dansende paren. De Parijse straat was wit, het sneeuwde. Op dat ogenblik betrad de afstammeling van de Lodewijken de zaal, de Franse koning. Allen bogen. De koning droeg een blauw rokkostuum en een wit vest; hij bracht met een langzame beweging zijn lorgnet met gouden handvat voor zijn ogen. Toen zij uit de diepe, hoofse buiging omhoogkwamen, keken ze elkaar in de ogen. Ze wisten toen al dat ze er niets tegen konden doen, ze moesten samen leven. Ze glimlachten, bleek en verlegen. In de belendende kamer klonk de muziek. Het Franse meisje zei: ‘Bij u? Waar?’ en glimlachte bijziend. De gardist noemde de naam van zijn land. Het eerste intieme woord tussen hen was de naam van zijn vaderland.

Ze gingen naar dat land in de herfst, bijna een jaar later. De vreemde vrouw zat in sluiers en dekens gehuld diep weggeborgen in de karos. Ze trokken over de bergen, door Zwitserland en Tirol. In Wenen werden ze ontvangen door de keizer en de keizerin. De keizer was goedgunstig, zoals in de schoolboeken. Hij zei: ‘U moet oppassen! In het woud waar hij u mee naar toe neemt, leven beren. Hij is ook een beer.’ En hij glimlachte. Allen glimlachten. Dit was een grote gunst, de keizer schertste met de Franse echtgenote van de Hongaarse gardist. De vrouw antwoordde: ‘Majesteit, ik zal hem met muziek temmen, zoals Orpheus de wilde beesten.’ Ze reisden door bossen en velden, die geurden naar fruit. Toen ze de grens over gingen, verdwenen de bergen en de steden, en de vrouw begon te wenen. ‘Chéri,’ zei ze,‘ik word duizelig. Hier heeft niets een einde.’ Ze werd duizelig van de aanblik van de poesta, de kale vlakte, die bedwelmd lag onder de last van de warrelende zware herfstlucht; de oogst was al binnengehaald, de wagen reed urenlang over slecht begaanbare wegen, alleen de kraanvogels doorkliefden de lucht, en de maïsvelden langs de weg lagen er zo geplunderd bij als na een oorlog, wanneer het verwonde landschap sterft nadat het leger voorbijgetrokken is. De gardist zat zwijgend in het rijtuig, met zijn armen gevouwen. Soms vroeg hij om een paard en reed naast de wagen, urenlang. Hij keek naar zijn land alsof hij het voor het eerst zag. Hij keek naar de groene jaloezieën en witte veranda’s van de lage huizen waar ze overnachtten, de huizen achter in diepe tuinen, waarin de mensen van zijn soort woonden, de koele kamers, waar alle meubels zo bekend waren, evenals de geur van de kasten. Hij keek naar het landschap, waarvan de verlatenheid en triestheid hem nu beroerden op een manier zoals nooit tevoren: hij keek door de ogen van de vrouw naar de puthaken, de zoute gronden, de berkenbossen en de roze wolken in de avondschemer boven de vlakte. Het land ontsloot zich voor hen en de gardist voelde met kloppend hart dat het landschap dat hen ontving, tevens een lotsbestemming was. De vrouw zat in de karos en zweeg. Af en toe bracht ze haar zakdoek naar haar ogen. Haar man boog dan uit het zadel en keek vragend in de betraande ogen. Maar de vrouw gebaarde dat ze verder moesten gaan. Ze hadden iets wat hen verbond.

De eerste tijd vond zij troost in het kasteel. Het was zo groot, en door het woud en de bergen zo afgesloten van de vlakte: het was een thuis in het vreemde land. Nu kwamen de huifkarren aan, elke maand een huifkar. Uit Parijs en Wenen, karren met meubels, linnen, damast, gravures en een spinet, want de vrouw was van plan de wilde beesten met muziek te temmen. De eerste sneeuw was al gevallen toen ze het kasteel ingericht hadden, waarna hun leven daar begon. Het kasteel werd ingesloten door de sneeuw, alsof het belegerd was door een zwijgzaam, somber leger uit het noorden. ’s Nachts kwamen reeën en herten uit het bos; ze bleven staan in de sneeuw en de maneschijn, en ze keken met hun prachtige, blauw weerspiegelende, donkere, ernstige dierenogen aandachtig naar de oplichtende ramen van het kasteel, met hun kop opzij, en luisterden naar de muziek die uit het kasteel sijpelde. ‘Zie je?’ zei de vrouw aan het instrument en ze lachte. In februari werden de wolven uit het hooggebergte door de vorst naar het dal gedreven; de bedienden en de jagers maakten een groot vuur van sprokkelhout in het park en de wolven liepen er huilend omheen, aangetrokken en betoverd door de vlammen. De gardist begaf zich gewapend met een mes onder de beesten en de vrouw keek naar hem vanuit het raam. Er was iets wat ze niet geregeld konden krijgen met elkaar.

Maar ze hielden wel van elkaar. De generaal ging voor het portret van zijn moeder staan. Het was het werk van een Weense schilder, die ook een portret van de keizerin geschilderd had, met loshangend haar; de gardist had het schilderij gezien in de werkkamer van de keizer in de Burg. Op de afbeelding droeg de gravin een strohoed met roze bloemen, zoals de meisjes van Florence in de zomer. Het schilderij hing in een gouden lijst aan de witte muur boven een kersenhouten kast met vele laden. Dit meubelstuk had nog aan de moeder toebehoord. De generaal leunde met twee handen op het blad van de kast en keek zo naar het schilderij in de hoogte. De jonge vrouw boog op het portret van de Weense schilder haar hoofd opzij en keek met een tedere, ernstige blik in het niets, alsof ze wilde vragen: ‘Waarom?’ Dit was de betekenis van het schilderij. Edel waren de trekken van het gezicht, sensueel de hals, de handen, waaraan ze gehaakte halve handschoenen droeg, de witte schouders en de boezem in het decolleté van de lichtgroene jurk. Zij was een vreemdeling. Ze vochten met elkaar zonder woorden, met muziek en jacht, reizen en soirees, waarbij het kasteel in licht baadde alsof er brand uitgebroken was in de zalen, en de stallen gevuld raakten met de paarden en de koetsiers van de gasten; op elke vierde trede van de grote opgang stonden heidukken, stijf als de opgezette wassen beelden in het panopticum, die twaalfarmige zilveren kandelaars omhooghielden; het licht, de muziek, de menselijke stemmen en de geuren van de lichamen warrelden rond in de zalen alsof het leven een wanhopig feest was, een tragisch en majestueus evenement, waarna de hoornisten op hun instrument zouden blazen en een onheilspellend bevel aan de deelnemers van de avond bekend zouden maken. De generaal kon zich dergelijke soirees nog wel herinneren. Soms sloegen de koetsiers in het besneeuwde park hun kamp op met de paarden, omdat er in de stallen geen plaats meer was. En één keer kwam ook de keizer, die in dit land koning was. Hij kwam per rijtuig, begeleid door ruiters met witte vederbossen. Hij ging twee dagen jagen in het bos, hij woonde in de andere vleugel, sliep in een ijzeren bed, en danste met de gastvrouw. Onder het dansen praatten zij, en de ogen van de vrouw liepen vol tranen. Hij boog, kuste haar hand en bracht de gastvrouw terug naar de andere zaal, waar zijn gevolg in een halve cirkel stond. Hij begeleidde de vrouw naar de gardist, en kuste haar nog een keer de hand.

‘Waar praatte u over?’ vroeg de gardist later, veel later, aan zijn vrouw.

Maar de vrouw vertelde het niet. Niemand kwam te weten wat de koning had gezegd tegen de vrouw die uit een vreemd land was gekomen en onder het dansen in huilen was uitgebarsten. In de omgeving werd hier nog lang over gepraat.

4

Het kasteel sloot alles in zich op, als een grote, rijkelijk bewerkte stenen grafkelder, waarin de beenderen van generaties liggen te vergaan, waarin de lijkwaden van vrouwen en mannen van weleer, gemaakt van grijze zijde of zwart laken, liggen te verteren. Het sloot ook de stilte op, zoals een keldercel een diepreligieuze gevangene opsluit, die half bewusteloos ligt weg te kwijnen, met een baard en in vodden, verschimmeld op rottend stro. Ook de herinneringen van de doden werden er opgesloten, de herinneringen die in de geheime holten van de kamers sluimerden, zoals paddestoelen, vocht, vleermuizen, ratten en kevers in de vochtige kruipruimten van zeer oude huizen. Op de deurkrukken kon men de trilling van een hand voelen, de opwinding van een lang vervlogen ogenblik, toen de hand aarzelde om deze deur te openen. Ieder huis waar mensen door de volle kracht van passie zijn beroerd, vult zich met deze vage inhoud.

De generaal keek naar het portret van de moeder. Hij kende elke trek van het smalle gezicht. De ogen keken met slaperige en trieste minachting de tijd in; vrouwen uit vroegere tijden bestegen het schavot met deze blik in de ogen, met evenveel minachting voor degenen voor wie zij gingen sterven als voor degenen die hen ter dood brachten. De familie van de moeder had een kasteel in Bretagne, aan zee. De generaal was een jaar of acht toen hij een zomer meegenomen werd daar naartoe. Toen reisden ze al per trein, zeer traag. In de bagagenetten lagen in geborduurd linnen verpakte stukken bagage met de initialen van de moeder. In Parijs regende het. Het kind zat diep in een met blauwe zijde beklede karos en zag door de ruiten vaag de stad, die in de regen een gladde glans had als de buik van een dikke vis. Hij zag puntige daken, hoge schoorstenen, die grijs en scheef omhoogstaken tussen de vuile gordijnen van de vochtige hemel, alsof ze iets wereldkundig maakten over geheimen van andere, onbegrijpelijke lotsbestemmingen. De vrouwen liepen lachend door de regen, met één hand tilden ze hun rok op, hun tanden blonken, alsof de regen, de vreemde stad, het Frans praten, dit allemaal iets vrolijks en leuks was, wat een kind nog niet kon begrijpen. Hij was acht jaar oud, en zat ernstig naast zijn moeder in de karos, tegenover de kamenier en de gouverneur; hij voelde dat hij een taak had. Iedereen lette op hem, de kleine wilde, die van ver kwam, uit het woud, bij de beren vandaan. Het kind sprak de Franse woorden voorzichtig uit, zorgvuldig en scrupuleus. Hij wist dat hij ook sprak namens zijn vader, het kasteel, de honden, het bos en zijn achtergelaten thuis. Een poort ging open, de wagen reed een ruime binnenplaats op, voor de brede trappen stonden bedienden in rokkostuum te buigen. Dit alles was enigszins vijandig. Hij werd door zalen geleid, waar alles pijnlijk en dreigend op zijn plaats was. In de grote kamer op de bovenverdieping werd hij ontvangen door de Franse grootmoeder. Zij had grijze ogen en een smal zwart snorretje; haar hoog opgestoken haar, dat eens rood geweest moest zijn, was nu vuil-rossig, alsof de tijd vergeten was deze haren te wassen. Ze kuste het kind; ze trok met haar witte, benige handen het hoofd van de nieuwkomer een beetje naar achteren en keek zo uit de hoogte naar hem. ‘Tout de même,’ zei zij tegen de moeder, die bezorgd naast hen stond, alsof het kind een examen moest afleggen, alsof er zo meteen iets duidelijk zou worden. Later werd lindebloesemthee gebracht. Alles had een ondraaglijke geur. Tegen middernacht huilde hij en begon over te geven. ‘Nini moet komen!’ zei hij en hij stikte bijna in zijn tranen. Lijkwit lag hij in zijn bed.

De volgende dag kreeg hij hoge koorts; hij ijlde. Plechtstatige artsen arriveerden in zwarte redingotes met een gouden horlogeketting door het middelste knoopsgat van hun witte vest. Ze bogen zich over het kind; hun baarden en kleren verspreidden dezelfde geur als de voorwerpen in het kasteel, als de haren en de mond van de Franse grootmoeder. Het kind dacht dat het zou doodgaan als die geur niet verdween. Tegen het einde van de week was de koorts nog niet gezakt en de pols van het kind werd onregelmatig. Toen stuurde men een telegram dat Nini moest komen. Het duurde vier dagen voordat de min in Parijs aankwam. De majordomus, die grote bakkebaarden had, herkende haar niet op het station, en Nini kwam te voet in het paleis aan, met een gehaakte tas in haar hand. Ze kwam zoals de trekvogels; ze kende geen Frans, ze kende de straten niet, ze kon nooit antwoord geven op de vraag hoe ze in die vreemde stad het huis had kunnen vinden dat het zieke kind verborg. Ze stapte de kamer binnen, ze haalde het stervende kind uit bed. Hij was al helemaal stil, slechts zijn ogen glommen nog; ze nam hem op haar schoot, legde haar armen strak om hem heen; ze zat daar stil en wiegde hem. Op de derde dag kreeg het kind het laatste oliesel toegediend. Die avond kwam Nini uit de ziekenkamer en zei in het Hongaars tegen de gravin: ‘Ik denk dat hij het haalt.’

Ze huilde niet, ze was alleen erg moe, want ze had zes dagen niet geslapen. Ze ging terug naar de ziekenkamer, haalde voedsel van thuis uit de gehaakte tas en begon te eten. Zes dagen lang hield ze het kind met haar adem in leven. De gravin zat geknield voor de deur te huilen en te bidden. Iedereen was daar, de Franse grootmoeder, het personeel, een jonge priester met schuine wenkbrauwen die op elk uur van de dag het huis in- en uitliep. De dokters bleven langzamerhand weg. Nini ging mee naar Bretagne, de Franse grootmoeder bleef verbijsterd en beledigd in Parijs achter. Natuurlijk sprak niemand uit waarom het kind ziek geworden was. Ze zeiden het niet, maar ze wisten het. De generaal wilde liefde, en toen die vreemde mensen over hem heen gebogen stonden, en alles die ondraaglijke geur verspreidde, besloot hij dat hij liever wilde sterven. In Bretagne druisten de wind en de vloed over de oude stenen. In de zee stonden rode rotsen. Nini was kalm, ze keek glimlachend naar de zee en de lucht, alsof zij ze eerder had gezien. Op de vier hoeken van het kasteel stonden zeer oude, dikbuikige torens, waar lange tijd geleden de voorouders van de gravin op de uitkijk stonden voor Surcouf, de piraat. Het kind werd snel bruin en lachte veel. Hij was niet meer bang, want hij wist dat zij met z’n tweeën, Nini en hij, sterker waren. Ze zaten op het strand, de wind speelde met de blauwe ruches van Nini’s jurk, alles smaakte zout, zelfs de lucht en de bloemen. ’s Morgens, als de vloed weggetrokken was, bleven in de kuilen van de rode rotsen aan de kust zeespinnen met harige poten, kreeften met rode buiken, en geleiachtige paarse zeesterren achter. Op de binnenplaats van het kasteel stond een honderden jaren oude vijgenboom, als een wijze uit het oosten, die alleen nog heel eenvoudige verhalen vertelt. Onder zijn dichte loof was er zoete, geurige koelte. Tijdens de middaguren, wanneer de zee bedwelmd dreunde, zat het kind hier samen met de min te zwijgen.

‘Ik word later dichter,’ zei hij eens en hij keek op, met het hoofd opzij.

Hij keek naar de zee, zijn blonde lokken wapperden in de warme wind, met half gesloten ogen tuurde hij tussen zijn wimpers in de verte.

De min omhelsde hem en trok zijn hoofd tegen haar borst. Zo zei ze: ‘Nee, jij wordt soldaat.’

‘Zoals papa?’ Het kind schudde zijn hoofd. ‘Papa is ook dichter, weet jij dat niet? Hij denkt altijd aan iets anders.’

‘Dat is waar,’ antwoordde de min met een zucht. ‘Ga niet in de zon, lieveling. Je zult hoofdpijn krijgen.’

Ze zaten zo lange tijd onder de vijgenboom. Ze luisterden naar de zee: het ruisen was vertrouwd. Zo ruiste thuis het bos. Het kind en de min dachten dat alles in de wereld bij elkaar hoorde.

5

Zoiets beseffen mensen pas later. Decennia gaan voorbij, ze passeren een donkere kamer waarin iemand gestorven is en opeens horen ze het ruisen van de zee, de oude woorden. Alsof die paar woorden de zin van het leven hadden uitgedrukt. Maar later moest altijd over iets anders gesproken worden.

In het najaar, toen ze uit Bretagne terugkwamen, wachtte de gardist zijn gezin op in Wenen. Ze brachten het kind naar het militair opleidingsinstituut. Hij kreeg een klein zwaard, een lange broek en een sjako. Het wapen werd hem omgegord; de pupillen gingen op zondag in donkerblauwe uniformen wandelen op de Graben. Ze zagen eruit als spelende kinderen die zich als soldaat verkleed hadden. Ze droegen witte handschoenen en salueerden gracieus.

Het opleidingsinstituut stond vlak bij Wenen op een heuvel. Het was een geel gebouw; uit de ramen van de tweede verdieping kon men de oude stad zien met haar rechte, strakke straten, en het zomerpaleis van de keizer, de daken van Schönbrunn en de wandelpaden tussen de gesnoeide bomen in de grote tuin. In de witte, gewelfde gangen, de klaslokalen, de eetzaal en op de slaapzalen was alles op een rustgevende wijze op zijn plaats, alsof dit de enige plek ter wereld was waar alles wat maar slordig en overbodig was in het leven, eindelijk geordend en op zijn plaats gezet was. De leiding bestond uit oude officieren. Alles rook naar salpeter. Op de slaapzalen sliepen ze met z’n dertigen, in elke zaal dertig kinderen van dezelfde leeftijd, in smalle ijzeren bedden, als de keizer. Boven de ingang hing een kruis, met gewijde takken. ’s Nachts brandde er blauw licht in de lampen. ’s Morgens werden ze gewekt met hoorngeschal; ’s winters bevroor soms het waswater in de metalen bakken. Dan brachten de bedienden warm water uit de keuken in grote kannen.

Ze leerden Grieks en ballistiek, de wijze waarop men zich tegenover de vijand hoorde te gedragen, en geschiedenis. Het kind was bleek en hoestte veel. De aalmoezenier nam hem in de herfst elke middag mee uit wandelen in Schönbrunn. Ze liepen langzaam over de brede wegen. Uit een fontein, waarvan de stenen waren aangevreten door groen mos en schimmel, klaterde goudkleurig water omlaag in het zonlicht. Ze wandelden tussen de hagen van gesnoeide bomen, het kind rechtte zijn rug en met zijn hand in de witte handschoen salueerde hij voor de oude militairen die hier in vol ornaat wandelden, alsof elke dag de verjaardag van de keizer was. Er liep een vrouw op de weg met een parasol van witte kant over haar schouder, haar hoofd onbedekt; zij passeerde hen snel en de aalmoezenier boog diep.

‘De keizerin,’ fluisterde hij het kind toe.

Het gelaat van de vrouw was zeer wit, ze had haar dikke zwarte haar in drie vlechten om haar hoofd gedraaid. Op drie passen afstand, enigszins gebogen, alsof ze moe geworden was van de haast, volgde een dame in het zwart.

‘De keizerin,’ zei de aalmoezenier nog een keer, in diepe devotie.

Het kind keek de eenzame vrouw na, die bijna rende tussen de bomenrijen van de grote tuin, alsof ze ergens voor op de vlucht was.

‘Ze lijkt op mama,’ zei hij, want hij moest aan het schilderij denken dat in de werkkamer van de vader boven het bureau hing.

‘Zoiets mag je niet zeggen,’ sprak de aalmoezenier ernstig.

Van ’s morgens vroeg tot ’s avonds laat leerden ze wat je allemaal niet mocht zeggen. In het instituut, waar vierhonderd kinderen hun opvoeding kregen, was het zo stil als binnen in een bom, één minuut voor de explosie. Ze waren er allemaal, uit Tsjechische kastelen, hoogblond, met wipneuzen en vermoeide, witte handen, uit Moravische landhuizen, Tiroler burchten en de jachtkastelen van Stiermarken, uit de paleizen met gesloten jaloezieën in de straten rond de Graben, en de huizen van het Hongaarse platteland; ze droegen lange adellijke namen met veel medeklinkers en ze hadden veel titels en rangen, die hier bij dit instituut in bewaring werden gegeven als in een garderobe, zoals het Hollandse ondergoed en de fijne burgerkleren die men in Londen en Wenen had laten maken. Van dit alles bleef slechts een naam over, en een kind dat bij die naam hoorde en nu ging leren wat wel en niet mocht. Er waren Slavische jongens met een smal voorhoofd, in wier bloed alle menselijke karakteristieken van het rijk zich vermengden, er waren blauwogige, zeer vermoeide tienjarige aristocraten die in het niets keken alsof hun voorouders alles al voor hen gezien hadden, en een hertog uit Tirol schoot zich op twaalfjarige leeftijd dood omdat hij verliefd was op zijn nicht.

Konrád sliep in het bed naast hem. Ze waren tien jaar oud toen ze elkaar leerden kennen. Hij was gedrongen en toch mager, zoals de kinderen van zeer oude rassen, in wier lichamen de botten overwicht hebben over het vlees. Hij was nogal traag, maar niet lui: hij deed alles in een afgemeten tempo. Zijn vader was een ambtenaar in Galicië die de titel van baron had gekregen, zijn moeder was Poolse. Als hij lachte, verscheen om zijn mond een brede, kinderlijke Slavische trek. Hij lachte zelden. Hij was zwijgzaam en oplettend.

Zij leefden vanaf het eerste ogenblik samen, zoals eeneiige tweelingen in de moederschoot. Daartoe hoefden zij geen ‘vriendschap te sluiten’, zoals jongelui van hun leeftijd plegen te doen, met lachwekkende plechtige ceremonies, gewichtigdoenerij en passie waarmee begeerte zich bij de mensen manifesteert, in een onbewuste en verwrongen vorm, waarbij iemand eerst het lichaam en de ziel van een ander aan de wereld wil ontnemen, opdat hij van hem zou zijn, van hem alleen. Dit is de betekenis van liefde en vriendschap. Hun vriendschap was ernstig en had weinig woorden nodig, zoals alle grote gevoelens, die voor het hele leven gelden. En zoals alle grote gevoelens, bevatte ook dit schaamtegevoel en schuldbewustheid. Men kan niet straffeloos een mens aan de anderen ontnemen.

Maar ze wisten ook, vanaf het eerste ogenblik, dat deze ontmoeting een verplichting voor het leven betekende. De Hongaarse jongen was rank en fragiel, en werd in die tijd wekelijks door de dokter onderzocht: men maakte zich zorgen om zijn longen. Op verzoek van het hoofd van het instituut, een Moravische kolonel, kwam de gardist naar Wenen en sprak lang met de artsen. De jongen is niet echt ziek, zeiden ze, maar hij is gepredisponeerd voor ziekte. Men sprak over ‘gevaar’ in het algemeen. De gardist logeerde in de schaduw van de Stephansdom in een herberg genaamd De Hongaarse Koning, waar zijn grootvader ook al overnachtte. In de gang hingen hertengeweien. De bediende groette de gardist met ‘Küß die Hand’. Hij bewoonde hier twee kamers, twee donkere, gewelfde kamers die volgepropt waren met meubels met gele zijden bekleding. Hij nam het kind bij zich voor deze dagen, ze woonden samen in het hotel, waar men boven elke deur de namen van dierbare vaste gasten kon lezen, alsof dit gebouw een soort seculier klooster was voor de eenzame heren van de monarchie. ’s Ochtends namen zij een rijtuig en reden naar het Prater. Het was reeds koel, men schreef begin november. ’s Avonds gingen ze naar het theater, op het toneel stonden helden breed te gebaren, ze reutelden en stortten zich in hun zwaard. Daarna gingen vader en zoon eten in een restaurant, in een aparte kamer, waar heel veel obers bedienden. Het kind leefde zwijgend en met een ouwelijke hoffelijkheid naast zijn vader, alsof hij iets tolereerde en vergaf.

‘Ze hebben het over gevaar,’ zei de vader, meer tegen zichzelf, na de maaltijd, en hij stak een dikke zwarte sigaar op. ‘Als je wilt, kun je mee naar huis komen. Maar ik zou willen dat je voor geen enkel gevaar bang was.’

‘Ik ben niet bang, papa,’ zei het kind. ‘Maar laat Konrád altijd bij ons blijven. Zij zijn arm. Ik zou graag willen dat hij in de zomer bij ons kon komen.’

‘Is hij je vriend?’ vroeg de vader.

‘Ja.’

‘Dan is hij ook mijn vriend,’ zei hij ernstig.

Hij droeg een rokkostuum, een hemd met ruches, de laatste tijd trok hij nooit meer zijn uniform aan. De zoon zweeg opgelucht. Op het woord van de vader kon men vertrouwen. Waar ze ook kwamen in Wenen, overal kende men hem, in de winkels – de handschoenmaker, de hemdenmaker, de kleermaker – en in de restaurants, waar plechtstatige obers het bevel voerden over de tafels, en ook op straat, waar mannen en vrouwen uit rijtuigen hem blij toezwaaiden.

‘Ga je naar de keizer?’ vroeg het kind op een dag, voor het vertrek van de vader.

‘Koning,’ zei de vader streng, op terechtwijzende toon.

Daarna zei hij: ‘Ik ga niet meer naar hem toe.’

De zoon begreep dat er iets tussen hen voorgevallen was. Op de dag van het vertrek stelde hij Konrád aan zijn vader voor. De avond tevoren sliep hij met een kloppend hart in: het was allemaal als een verloving. ‘Je mag in zijn bijzijn niet over de koning praten,’ maande hij zijn vriend. Maar de vader was genereus, hartelijk, op en top een heer. Met één enkele handdruk nam hij Konrád op in de familie.

Vanaf deze dag hoestte het kind minder. Hij was niet meer alleen. Hij kon het niet verdragen om alleen te zijn onder de mensen.

De opvoeding die hij in zijn bloed had meegenomen van thuis, uit het woud en uit Parijs, uit de zenuwen van zijn moeder, schreef voor dat men nooit mocht praten over wat pijn deed; men moest het zwijgend verdragen. Het verstandigst was om helemaal niet te praten, zo had hij geleerd. Maar zonder liefde kon hij ook niet leven, ook dit had hij als erfenis meegekregen. Misschien was het de Franse vrouw, die het verlangen om gevoelens te delen in de familie had gebracht. In de familie van de vader werd over zulke dingen niet gesproken. Hij had iemand nodig om van te houden, Nini of Konrád, dan had hij geen koorts en hoestte hij niet: zijn bleke, magere jongensgezicht vulde zich met rozenkleurig enthousiasme en vertrouwen. Ze waren op een leeftijd dat jongens nog geen duidelijke sekse hebben: alsof ze nog geen besluit hebben genomen. Zijn zachte, blonde haar, waar hij een hekel aan had omdat hij het meisjesachtig vond, werd om de week afgeschoren door de kapper. Konrád was mannelijker, rustiger. Nu ontsloot zich de kindertijd voor hen en ze waren niet meer bang voor dit tijdperk, want ze waren niet alleen.

Aan het eind van de eerste zomer, toen de jongens in het rijtuig stapten om terug te reizen naar Wenen, stond de Franse moeder bij de ingang van het kasteel te kijken naar de vertrekkende jongens. Ze glimlachte en zei tegen Nini: ‘Eindelijk een goed huwelijk.’

Maar Nini glimlachte niet. De jongens kwamen elke zomer samen naar het kasteel, later brachten ze er ook de kerst samen door. Ze deelden alles, hun kleren, hun ondergoed, in het kasteel was een kamer ingericht voor hen samen, ze lazen tegelijk hetzelfde boek, ze ontdekten samen Wenen en het bos, boeken en de jacht, paardrijden en de soldatendeugden, het gezelschapsleven en de liefde. Nini was bang, misschien was ze ook een beetje jaloers. Deze vriendschap duurde al vier jaar, de jongens begonnen de wereld te mijden, ze hadden geheimen. De relatie werd steeds dieper, steeds krampachtiger. De generaal pronkte met Konrád, het liefst had hij hem aan iedereen laten zien, als een kunstwerk, en tegelijkertijd schermde hij hem voor iedereen af uit angst beroofd te worden van degene van wie hij hield.

‘Het is te veel,’ zei Nini tegen zijn moeder. ‘Op een dag zal hij bij hem weggaan. Dan zal hij zwaar lijden.’

‘Dat is de taak van de mens,’ zei de moeder en ze zat voor haar spiegel te staren naar haar verwelkende schoonheid. ‘Op een dag moeten wij degene verliezen van wie we houden. Wie dat niet verdraagt, moet maar bezwijken, want hij is geen heel mens.’