LAND, LAND!…

Sándor Márai werd op 11 april 1900 geboren in het Hongaarse Kassa (nu Košice, Slowakije) in een welgesteld burgerlijk milieu. Hij studeerde letterkunde in Leipzig, Frankfort en Berlijn, vertaalde Trakl en Kafka in het Hongaars en was van 1923 tot 1929 correspondent van de Frankfurter Zeitung in Parijs. Vanaf 1929 publiceerde hij romans, verhalen, gedichten, essays en toneelstukken. Gedurende de nazitijd leidde hij in Boedapest een teruggetrokken leven. In 1948 ontvluchtte Márai het communisme en ging in ballingschap, tot 1950 in Zwitserland, tot 1952 in Italië, daarna in de Verenigde Staten, van 1968 tot 1979 weer in Italië en uiteindelijk in de vs. Zijn boeken werden in Hongarije verboden en verschenen vrijwel onopgemerkt in het buitenland. De laatste jaren van zijn leven leidde hij met zijn vrouw en aangenomen zoon een eenzaam bestaan in San Diego, waar hij op 22 februari 1989 zelfmoord pleegde. Márai wordt sedert zijn herontdekking in 1999 door literatuurliefhebbers algemeen beschouwd als een van de belangrijkste Europese schrijvers van de twintigste eeuw. Zijn romans Gloed en De erfenis van Eszter werden een groot succes in Italië en Duitsland, en beleefden ook in Nederland in korte tijd vele herdrukken.

Sándor Márai

Land, land!…

WERELDBIBLIOTHEEK • AMSTERDAM

Uit het Hongaars vertaald door Mari Alföldy

Deze vertaling kwam mede tot stand met steun van het

Translation Fund of the Hungarian Book Foundation en de

Hungarian Translators House Foundation

Oorspronkelijke titel Föld, föld!…

Omslagontwerp Nico Richter

Foto omslag Klára Wachter, Boedapest 1940

© Erven Sándor Márai

Vörösváry-Weller Publishing Toronto

© 2002 Nederlandse vertaling: Mari Alföldy en

Uitgeverij Wereldbibliotheek bv, Amsterdam

www.wereldbibliotheek.nl

ISBN 978 90 284 4225 2

Deze digitale editie is gemaakt naar de derde druk, 2008, met
ISBN 978 90 284 1955 1

Deel I

De wereld is ver weg, de oorlog loeit

Afgrijselijk met het geluid van lood

Gloeiende as van schuld verschroeit vandaag

De jood, de christen, de Europeaan

Deuren van huizen zijn gemerkt met bloed

Hij die geloven zin gaf is nu dood

Dat wat het leven zin gaf is nu schande

Een lijk in je bed, een stinkend hol je woning

Genekt wordt het geloof en wie gelooft

Apocalyps, je opent nu de poort

Er klinkt gekrijs van bloedbeschuldiging

Ze kust je vandaag en morgen begraaft ze jou

Vandaag streel ik haar, morgen is ze dood

Wie je ’s avonds wiegt, verkoopt je ’s morgens vroeg.

Kerst 1944¹

1      Voor de noten zie pagina 347 e.v.

1

De naamdag was in Hongarije altijd een van de vrolijke, gastvrije stamfeesten. Daarom vierden we ook dat jaar, in 1944, de dag van Sándor – Alexander – op 18 maart, zoals de gregoriaanse kalender voorschrijft, met een etentje voor een paar familieleden.

Het diner was armoedig, zoals de oorlogsnood gebood. Maar vrienden die aan het Balatonmeer woonden, hadden ook dat jaar gezorgd voor een paar flessen vurige wijn van vulkanische bodem. Het was een scherpe, koude voorjaarsavond, het was prettig dat de gasten niet alleen verwarmd werden door de spaarzaam gestookte kachels in de kamers maar ook door koppige dranken. We zaten in de eetkamer van het oude huis in Boeda, waar ik al bijna twee decennia woonde.

Er zijn van die dagen dat de mensen instinctief zo gaan leven alsof ze een bericht hadden gekregen dat direct in hun persoonlijk leven ingreep; zonder te weten wat het is, kunnen ze het moment ruiken. Zo hing er op die naamdag in maart 1944 iets in de lucht. We ‘wisten’ niets met zekerheid, maar iedereen kon ruiken dat de essentiële, beslissende verandering in aantocht was.

In die tijd, de periode waarin onder andere de tragedie van Voronezj² plaatsvond, was het sociale leven zelfs in het relatief gespaard gebleven Boedapest niet meer zoals vroeger. De stad was al verduisterd. Toch organiseerde mijn vrouw het diner die avond zoals altijd wanneer we in vredestijd gasten hadden: het Meissner semes met uienmotief werd onder uit de kast gehaald, en de tafel en de gasten werden op verkwistende wijze verlicht door kaarsen in twee Franse kandelaars in plaats van door elektrisch licht. We zaten met z’n elven om de ronde tafel. Na die avond zouden die elf mensen nooit meer aan dezelfde tafel zitten. Nu is het onwaarschijnlijk dat ze dat nog zullen doen, want een aantal van hen is overleden.³

Het intieme, geheimzinnige schijnsel van de kaarsen verlichtte de gezichten, de burgerlijke kring, de oude meubels. Ik had nooit meubels gekocht; alles wat ik had, was als erfenis uit het huishouden van twee families uit Opper-Hongarije⁴ bij ons terechtgekomen. We bezaten geen kunstschatten, maar we hadden ook geen meubels uit het warenhuis: alles wat zich in onze kamers bevond, was geselecteerd door de smaak en de gewoonten van mensen uit vroeger tijden.

De deuren tussen de kamers stonden open. Nu ik terugdenk aan dit mysterieuze, door flakkerende kaarsvlammen verlichte beeld, lijkt het allemaal alsof wij, afstammelingen van burgers uit Opper-Hongarije en Boeda, voor de laatste keer het leven van onze vaders naspeelden. Alle coulissen en rekwisieten van het leven dat voorbij was, kwamen die avond even tot leven.

De conversatie begon lusteloos, maar de wijn en het dieventaaltje van familie onder elkaar hielp ons over het moeizame begin heen. Na het eten bleven we nog aan tafel zitten om volgens goed Hongaars gebruik na te tafelen bij een glas wijn en een kop koffie.

Toen kwam onvermijdelijk het moment waarop de gasten en de gastheer vol hartstocht over politiek begonnen te praten. Die avond was niet alleen bijzonder en gedenkwaardig door alles wat erop volgde – de totale vernietiging en verdwijning van een levenswijze –, maar ook in een andere zin: het was een van die momenten waarop de mensen het noodlot voorzien, meer instinctief dan verstandelijk of op grond van feitelijke informatie. De aanwezige familieleden waren op één man na onmiskenbaar anti-nazi. Maar ze waren allemaal bang voor het einde van de oorlog en uitten op bezorgde toon voorzichtige gissingen over de nabije toekomst, over wat het koude voorjaar zou brengen, wat het Hongaarse volk in dit cataclysme kon verwachten.

De meeste deelnemers aan de discussie deelden de zorg dat ons niet veel goeds te wachten stond. Maar het familielid met nazisympathieën kwam algauw met de legenden van de ‘wonderwapens’ op de proppen. In die tijd was het land vol van dat soort verhalen: er werd gesproken over wapens die de vijand konden bevriezen en over vliegtuigen die zo bliksemsnel konden vliegen dat de piloten met gips in hun stoel moesten worden vastgezet opdat ze er niet uit zouden vallen. Al die onzin probeerden we met een schouderophalen af te doen.

Wat niet met een schouderophalen kon worden afgedaan was de angst: de angst voor de werkelijkheid. De beslissing in de oorlog naderde. Toen ik zei dat we de consequenties moesten aanvaarden en moesten breken met de Duitsers, reageerden de meeste gasten voorzichtig instemmend, met uitzondering van de nazisympathisant, die opvloog. Beneveld door de wijn sloeg hij met zijn vuist op tafel en herhaalde de kreten ‘standvastigheid’ en ‘trouw aan het bondgenootschap’ uit de krantenkoppen.

Toen ik hem tegensprak, gaf hij een verrassend antwoord: ‘Ik ben nationaal-socialist,’ riep hij. ‘Jij’ – en hij wees naar mij – ‘jij kunt dat niet begrijpen, omdat jij talent hebt. Maar ik heb geen talent, en daarom heb ik het nationaal-socialisme nodig.’

Het hoge woord was eruit, het heetgebakerde familielid had de waarheid van zijn leven eruit gegooid en zat nu opgelucht voor zich uit te staren. Sommigen begonnen te lachen, maar het klonk zuur, eigenlijk had niemand echt zin om te lachen. Toen we weer bij onze positieven waren, antwoordde ik dat ik niet veel vertrouwen stelde in mijn ‘talent’, omdat dat een gave was die elke dag opnieuw aangetoond moest worden, maar dat ik nooit het nationaal-socialistische gedachtegoed aan zou hangen, zelfs niet als ik geen talent had, wat niet uitgesloten was.

Het familielid schudde ernstig zijn hoofd. ‘Jij kunt dit niet begrijpen,’ herhaalde hij werktuiglijk en hij sloeg zich op de borst. ‘Het gaat nu om ons, de talentlozen,’ zei hij, en zijn curieuze bekentenis leek wel een uitspraak van een held uit een Russische roman. ‘Dit is onze tijd!’

Toen begonnen we opgelucht te lachen en gingen over iets anders praten.

Tegen middernacht namen mijn gasten afscheid, want in de verduisterde stad reden de trams nog maar op bepaalde tijden. Toen ik de laatste bezoeker uitliet, rinkelde in de vestibule de telefoon. Ik herkende de stem van een vriend van me, een ambtenaar op het bureau van de minister-president. Hij belde mij nooit ’s nachts. Daarom vroeg ik hem argwanend wat er was.

‘De Duitsers hebben vannacht Hongarije bezet.’⁵

Hij zei dit heel kalm, met een natuurlijke stem, alsof hij een nieuwtje uit de society doorgaf. Hij was een uitstekende, gedisciplineerde ambtenaar. We zwegen een tijdje.

Ik vroeg: ‘Waar zijn ze?’

‘De Duitsers? Hier, in de Burcht. Ze zijn bezig binnen te trekken met hun tanks. Ik zit ernaar te kijken uit het raam.’

‘Waar ben je nu?’

‘Op het ministerie.’

‘Kun je naar me toe komen?’

‘Dat is nu onmogelijk,’ zei hij rustig. ‘Ze laten me niet tussen de tanks door. Maar als ik niet opgepakt word, kom ik morgen misschien wel langs.’

‘Goedenacht,’ zei ik, en ik voelde dat het stupide was wat ik zei.

‘Goedenacht,’ antwoordde hij ernstig, en hij legde de hoorn neer. De volgende dag werd hij nog niet opgepakt, pas de dag daarna, en hij werd meteen naar een Duits interneringskamp gebracht.

Het dienstmeisje kwam en begon – met witte handschoenen aan, zoals ze aan tafel had bediend, want ook dat hoorde bij het reglement – de tafel af te ruimen. Ik ging naar mijn kamer en ging aan het oude bureau zitten. In de lentenacht lag de stad stil voor de ramen. Slechts af en toe dreunde er een tank, op weg naar de Burcht. Gestapo-mensen werden naar de Burcht gebracht om de bureaus te bezetten. Ik luisterde naar het gedreun van de tanks en rookte een sigaret. De kamer was aangenaam lauw. Ik keek verstrooid naar de boeken op de planken, zesduizend banden die ik overal in de wereld had verzameld. Hier stond de Marcus Aurelius, die ik gekocht had op de rommelmarkt aan de Seine, daar Eckermanns Gesprekken met Goethe, een oude Hongaarse editie van de bijbel. En nog zesduizend boeken. Vanaf de muren keken de portretten van mijn vader, mijn grootvader en overleden familieleden mij aan.

2

De eerste Russische soldaat ontmoette ik enkele maanden later, op tweede kerstdag 1944. Het was een jonge man, ik meen een Wit-Rus; hij had een typisch Slavisch gezicht met brede jukbeenderen en blond haar waarvan een lok onder zijn puntige, helmachtige bontmuts met Sovjetster uitstak. Hij reed te paard de binnenplaats van het gemeentehuis van het dorp op, met een mitrailleur in zijn hand, gevolgd door twee oudere soldaten met een baard, die somber voor zich uitkeken. De jonge man richtte zijn geweer op mij en vroeg: ‘Wie ben jij?’

Ik zei dat ik schrijver was. We stonden daar in de sneeuw, de paarden hinnikten en bliezen dampend het vocht van de moeheid uit hun longen. Zoals bij Russische ruiters gebruikelijk, reed deze jongen ook uitstekend, maar hij ging niet zachtzinnig met het paard om: een Russische ruiter richt zijn bovenlijf niet op in het zadel, maar drukt met zijn gehele gewicht op het dier, het lichaam van de ruiter zit bijna onbeweeglijk vastgeplakt aan het paard. Na de galop stonden de paarden plotseling stil; ze hinnikten en hijgden. De jongen begreep mijn antwoord niet en herhaalde zijn vraag. Ik zei nu goed verstaanbaar, beter gearticuleerd ‘pisatel’. Ik kende geen Russisch, maar dit woord had ik geleerd want het verhaal ging dat de Russen schrijvers goed behandelden. En inderdaad, de jongen glimlachte. Zijn jonge, trotse, kinderlijk boze gezicht klaarde op van de glimlach.

‘Charasjo,’ zei hij. ‘Idi domoj.’

Hij sprong van het paard en liep haastig naar de ingang van het gemeentehuis. Ik begreep dat ik mocht gaan. De andere leden van de Russische patrouille sloegen geen acht op mij. Met haastige tred stak ik de besneeuwde tuin over naar de doorgaande weg, op weg naar het boerenhuis aan de bosrand, waarin ik toen al acht maanden woonde. Het huis stond in een soort niemandsland, midden in een grote tuin, aan de rand van een plaats die half dorp half vakantieoord was.⁶ Die acht maanden had ik te midden van vluchtelingen en onderduikers doorgebracht. De plek aan de rand van het bos bleek een goede keuze: de Duitsers lieten zich hier evenmin zien als de Hongaarse nazi’s en de pijlkruisers,⁷ de nieuwe, voor de mensenjacht getrainde ordetroepen.

Ik liep langs de oever van de Donau terug naar het verlaten huis. De Donau kruide. Twee dagen eerder hadden de Duitsers het dorp en de hele omgeving onopvallend en geruisloos ontruimd. Die dag was Boedapest nog niet helemaal omsingeld door de Russen; in de bovenste bocht van de Donau, bij Esztergom, werd met alle mogelijke moderne wapens gevochten: de Russische kanonnen, die vreemde, zeer efficiënte mortierachtige wapens die stalinorgels genoemd werden, spuwden dag en nacht vuur. Maar aan de rechteroever van de rivier was het relatief stil. Af en toe kregen we een granaat of werd een huis in het dorp verwoest door een bom die uit verstrooidheid of per ongeluk uit een verdwaald vliegtuig werd gegooid.

De Russen hadden het eiland in de rivier al dagen eerder bezet. We zagen hen rondlopen in de sneeuw en stellingen bouwen, maar tot tweede kerstdag had nog geen enkele Russische patrouille ons dorp bereikt. Deze ochtend ging het gerucht dat een Russische eenheid met een majoor aan het hoofd haar intrek had genomen in het huis van een vroegere diplomaat vlak bij het naburige stadje enkele kilometers verderop. De dorpelingen meenden er verstandig aan te doen er een delegatie heen te sturen – met maanzaad- en notengebak, en flessen sterke pálinka – om het reguliere Russische leger te begroeten en de majoor te vragen om een professionele patrouille naar ons dorp te sturen, zodat we geen last zouden hebben van de rondhangende, plunderende militaire bendes. De majoor beloofde die avond een patrouille te sturen en gaf bevel om alle wapens in het dorp te verzamelen. Ik was ook juist met een jachtgeweer onderweg naar het gemeentehuis, toen ik de eerste Russische soldaat ontmoette.

Ik sjokte door de sneeuw langs de oever van de Donau. Het werd donker. Aan de overkant van de rivier suisden hoog in de lucht, als het vuurwerk van een merkwaardig volksfeest, blauwe, rode, gele, groene lichten door het schemerduister: de vuursignalen van de langzaam richting Boedapest optrekkende Russische infanterie waarmee ze vuursteun vroegen ter dekking van de vooruitgeschoven stellingen. Het kanongebulder klonk dichtbij en af en toe hoorde ik een geweerkogel fluiten. Dit was een karakteristiek geluid, onmiskenbaar, maar ik was er al zozeer aan gewend dat ik er niet eens meer op lette.

In het donker werd ik gepasseerd door kennissen uit het dorp, die me herkenden en ongemakkelijk groetten. In deze plaats waren de huizen van de allerarmste landarbeiders, die een karig bestaan leidden als dagloners, en de zomerhuisjes van de in goeden doen geraakte middenklasse uit de stad op merkwaardige wijze door elkaar heen gebouwd. De hutjes stonden keurig op een rij op de heuvel; langs de Donau pronkten zomerhuisjes, als op een bizarre kermis, in een merkwaardige stilistische chaos naar de smaak van de na de Eerste Wereldoorlog rijk geworden Hongaarse middenklasse: er stonden Tiroler huisjes, kasteelachtige zomerverblijven in gentry empire-stijl, imitaties van Normandische paleizen en zelfs Spaanse tuinhuizen die deden denken aan een Zuid-Amerikaanse haciënda. De rijke huizen waren nauwelijks bewoond, het merendeel van de eigenaren was naar de stad getrokken voordat het front zou oprukken, want volgens de algemene opinie zou Boedapest ‘binnen enkele dagen vallen’ en zou de bevolking in de hoofdstad ‘maarschalken tegenover zich hebben’, terwijl in de dorpen korporaals de dienst uit zouden maken, wat veel gevaarlijker zou zijn. In werkelijkheid waren beide situaties even gevaarlijk, maar degenen die ten tijde van de gevechten in Boedapest waren, konden er niet meer uit. Ze zaten wekenlang weg te kwijnen in de kelders van de belegerde stad en maakten alle verschrikkingen van de verwoesting van een grote stad mee. Van de bewoners van de rijkeluishuizen in het dorp vluchtten velen naar het Westen; hun bezittingen werden het eerst geplunderd, zowel door de Russen als door de lokale bevolking.

De mensen die me daar in het donker ongemakkelijk groetten, behoorden stuk voor stuk tot de proletariërs van het dorp. Aan hun gêne was te merken dat de grote verandering, het ‘historische moment’, hun niet de ervaring van bevrijding had gebracht. Een volk dat heel lang in knechtschap had geleefd, leek ook op dat moment te weten dat zijn lot niet was veranderd: de oude heren waren weg, nieuwe heren waren gekomen, en zij bleven knechten, zoals altijd.

De plaatselijke schoenmaker, van wie voorheen gezegd werd dat hij een geheime communist was, kwam hijgend achter me aanlopen en begon een geëmotioneerde, warrige uiteenzetting. De dikke man stond zonder jas in de ijzige kou en vertelde opgewonden hoe de binnentrekkende Russen, toen ze hem aan de rand van het dorp hadden gezien, ‘Bourgeois, bourgeois’ hadden geroepen en hem zijn leren jas van zijn lijf hadden getrokken. Ze stopten hem tweehonderd papieren pengő⁸ in de hand, gaven de hevig geschrokken man een paar vriendelijke klappen op zijn rug en reden daarna verder. ‘Ze dachten dat ik een bourgeois was,’ jammerde de gedupeerde schoenmaker, ‘omdat ik dik ben en een leren jas had. Maar meneer, ik was blij met hun komst…’ Het was de eerste keer dat ik die teleurgestelde toon hoorde.

3

Het huis was donker, de elektriciteit was twee dagen eerder uitgevallen en zou daarna lange maanden buiten werking blijven. We hadden nog brandhout; we hadden ook meel, vijftien kilo; in de wijngaard had ik reuzel begraven, tien flessen; we hadden nog zeep en koffie. Ik had ook nog overbodige kleren; op zolder had ik onder een balk ons overgebleven geld verstopt, vierduizend pengő in een plat Lucky Strike-blikje, opdat het niet zou worden aangevreten door de muizen; toen was dat geld nog toereikend voor twee maanden. Die dag had ik zelfs nog sigaretten.

Mijn huisgenoten gingen naar bed, ik zette koffie en zat tot de ochtend alleen in de donkere kamer bij het langzaam uitdovende haardvuur. Die nacht staat zeer scherp in mijn herinnering gegrift, helderder en krachtiger dan veel van wat later volgde. Iets was afgelopen, een onmogelijke situatie was opgelost in een nieuwe, even gevaarlijke maar totaal andere situatie. De Russische soldaat, die op die dag in mijn leven was gekomen, was natuurlijk veel meer dan de Slavische jongen met een gezonde blos op zijn wangen uit een dorp aan de Wolga. Deze Russische soldaat – daar moest ik aan denken – was niet alleen míjn leven binnengestapt met alle gevolgen van dien, maar ook het leven van heel Europa. Van Jalta wisten we nog niets. Wat we konden weten, beperkte zich tot de feiten: de Russen waren hier, de Duitsers waren weg, de oorlog zou binnenkort afgelopen zijn – zoveel begreep ik uit alles wat er gebeurde.

En later begreep ik ook nog dat het moment was gekomen om een vraag te beantwoorden. Die vraag kon ik niet verwoorden, maar die vreemde nacht, toen een strijder uit het Oosten in een donker Hongaars dorp was aangekomen, voelde ik aan mijn huid en met al mijn zintuigen – je begrijpt altijd alleen door te zien en te tasten – dat deze jonge Russische soldaat een vraag had meegenomen naar Europa.

Toen draaide het in de wereld al bijna dertig jaar, hardop of in stilte, om de vraag: wat is het communisme? Wat is de betekenis ervan? Iedereen gaf daar een ander antwoord op, afhankelijk van zijn belangen, overtuiging, politieke richting en de situatie in de wereldpolitiek. Velen deden dat op een leugenachtige of overdreven manier. Maar ik had ook met mensen gesproken die niet logen, ik las boeken die – de persoon van de auteur was daar de garantie voor – niet overdreven. Hoe dan ook, ik leefde in een sfeer waarin het communisme in één adem werd genoemd met de zeven hoofdzonden. Daarom meende ik dat het moment was gekomen om alles te vergeten wat ik ooit over de Russen en de communisten had gehoord. Op het ogenblik waarop ik op de besneeuwde, donkere binnenplaats van het gemeentehuis voor het eerst een Sovjetsoldaat had ontmoet, begon ook in mijn eigen leven het grote examen, het vraag-en-antwoordspel waarmee de communistische en de niet-communistische wereld rekenschap moest afleggen. Maar dit examen begon gelijktijdig ook in de westerse wereld. Er was een kracht verschenen in Europa, en het Rode Leger was daarvan alleen de militaire uitdrukking. Wat was die kracht? Het communisme? De Slaven? Het Oosten?

Rond het huis liepen murmelende mensen in de nacht, ze kwamen dichterbij en gingen weer weg. De nachtelijke strainers spraken een vreemde taal. Ik zat in de donkere kamer en besloot om – voor zover menselijkerwijs mogelijk – mijn geest van alle vooringenomenheid te zuiveren en te proberen de Russen en de communisten te beschouwen zonder de herinneringsresten van mijn lectuur en de gesprekken die ik had gevoerd, zonder het vooroordeel van de officiële anti-bolsjewistische propaganda.

Die middag had ik persoonlijk een ervaring die in Europa slechts tweemaal eerder aan een zogenaamde ‘geestesarbeider’ ten deel was gevallen: in de negende eeuw, toen de Arabieren tot Autun en Poitiers doordrongen, en in de zestiende eeuw, toen de Turken tot Győr en Eger kwamen. Ook toen werd het Oosten niet verder Europa binnengelaten. De plunder- en veroveringstochten van de Djingis Chans, de Timoer Lenks en de Attila’s in het Europese gebied waren tragische maar kortstondige intermezzo’s, en op het magische fluitsignaal van rampspoed bij de stam in Azië stoven deze horden halsoverkop weer weg uit Europa. De Arabieren waren daarentegen al vanuit een wereldbeschouwelijk, raciaal en cultureel bewustzijn opgetrokken tegen een andere wereldbeschouwing, een ander ras en een andere cultuur, namelijk het christendom, en toen ze door Karel Martel, de bastaard, definitief werden verslagen bij Autun, lieten ze niet enkel de herinnering aan plunderingen achter in Europa, maar ook de grote vragen van de Arabische civilisatie, die om een antwoord vroegen. Ze brachten niet alleen astronomie, navigatie, geneeskunde, een nieuwe ornamentiek en een oosterse visie op de natuur mee, maar ook een getallenstelsel waardoor technisch denken mogelijk werd nadat de ingewikkelde, moeilijk hanteerbare cijfers van het Grieks-Romeinse getallenstelsel verdrongen waren. Ze brachten het zelfbewustzijn van het hellenisme, dat nog slechts zwakjes brandde in de donkere cellen van de middeleeuwse scholastici en hun vastgeroeste geest, toen Gerardus van Cremona eindelijk tientallen wetenschappelijke en literaire werken uit het Grieks in het Latijn ging vertalen, waaronder de complete Aristoteles. Op die eerste ‘barbaarse’ vraag, de eerste grote vraag uit het Oosten, gaf de christelijke wereld het goede antwoord: niet alleen met de wapens bij Autun, maar ook met de Renaissance en het humanisme, die zonder de stimulans van het hellenistische, aristotelische bewustzijn van de Arabische beschaving misschien eeuwen later nog niet waren ontvonkt in de ziel van de middeleeuwse mens.

De Renaissance was in ieder geval een antwoord op de eerste grote wereldbeschouwelijke inval uit het Oosten. Op de tweede, de grote stormloop van het Osmaanse wereldbeeld en het oosterse imperialisme, antwoordde de christelijke wereld opnieuw niet alleen met wapens, maar met een grootscheepse poging tot vernieuwing: de reformatie. Hoe zou mijn wereld, de westerse wereld, antwoord geven aan deze jonge Russische soldaat, die die dag uit het Oosten was aangekomen en mij, een naamloze Europese schrijver, de vraag stelde: ‘Wie ben jij?’

Ik zat daar in het donker, in die merkwaardige duisternis, ik luisterde naar het kanongebulder dat met het monotone geluid van fabrieksmachines bleef dreunen in de nacht en alles vernielde wat nog niet zo lang geleden mijn thuis was en mijn wereldbeeld, slechts enkele kilometers verderop. Ik probeerde me voor te stellen hoe de vraag luidde die de gezonde blonde Slavische soldaat in zijn gewatteerde jas aan mijn wereld stelde. Over het ‘antwoord’ dacht ik niet na, want ik wist dat zulke antwoorden niet op grond van een besluit kunnen worden gegeven. Tot de Renaissance was ook niet besloten door de humanisten; ook de reformatie was niet gebaseerd op een besluit van Luther. Zo’n ‘antwoord’ komt op de een of andere manier tot stand. Maar ik deed mijn best me voor te stellen wat deze Russische soldaat nu eigenlijk van mij wilde.

Uiteraard zou hij het varken meenemen, de tarwe, de olie; de kolen en de machines; dat stond buiten kijf. (Toen had ik nog geen idee dat hij ook mensen mee zou nemen.) Maar wat zou hij nog meer willen behalve het varken, de tarwe en de olie? Zou hij ook mijn ‘ziel’, dat wil zeggen mijn persoonlijkheid, willen? Het duurde niet lang of de vraag weerklonk zeer luid, niet alleen bij mij in de nacht in de eenzaamheid van het huisje op het platteland. We kwamen erachter dat hij inderdaad dit alles wilde meenemen en daarbovenop ook nog onze ‘ziel’, onze persoonlijkheid wilde. Toen we dat begrepen, kreeg deze ontmoeting een andere betekenis, die boven het lot van een natie uitsteeg en voor de hele wereld gold.

Grote rijken zijn sneller uitgebloeid dan de tropische wouden… De geschiedenis is vol skeletten van zulke geheimzinnige mammoetlichamen, zoals het rijk van de Seleuciden, de Nubiërs, de Libiërs, die een kortstondige bloei beleefden en vervolgens allemaal spoorloos verdwenen onder het zand. Slechts een waanzinnige kon geloven dat het lot van het al duizend jaar bestaande Hongarije van enige betekenis was voor de grote volkeren. Als het hun in de weg staat, vertrappen ze het – zonder boosheid, volkomen onverschillig; als ze het kunnen gebruiken, voeren ze het in een bijrol op, zoals gisteren de Duitsers deden en morgen de Russen zullen doen. Dit is het lot, en een kleine natie kan weinig ondernemen tegen het lot… Maar op de vraag die de jonge Russische bolsjewist in mijn leven had gebracht – en in het leven van iedereen die in de levensstijlen van de westerse beschaving was grootgebracht – moest zonder vooroordelen en vooringenomenheid antwoord gegeven worden. In het donker meende ik dat vreemde, onverschillige gezicht te zien. Het was niet onsympathiek, maar het was angstaanjagend vreemd.

Op dat moment, in die fase van de oorlog, was ik niet de enige die met angstige belangstelling aan de Russen dacht – een ‘burgerlijke’ Hongaarse schrijver in een huisje op het Hongaarse platteland. Ook de Engelsen, de Fransen en de Amerikanen bezagen hen onzeker en afwachtend. Een groot volk had bij Stalingrad ten koste van verschrikkelijke offers de loop van de geschiedenis gekeerd, en ik had die dag een vertegenwoordiger van die grote kracht ontmoet. Voor velen, de vervolgden van het naziregime, had die jonge Rus ook een soort van bevrijding gebracht, een ontsnapping aan de naziterreur. Maar vrijheid kon hij niet brengen, want die had hij zelf ook niet. Dit wist men toen nog niet overal.

4

Twee weken lang doken ze onregelmatig op, alleen of met z’n tweeën. Meestal kwamen ze iets vragen: wijn, eten, soms alleen een glas water. Toen de eerste angst eenmaal voorbij was, hadden deze ontmoetingen soms een menselijke toonzetting, al was die nogal theatraal en ingestudeerd. Na de begroeting en de opheldering van de basisbegrippen van de omgang restten beperkte mogelijkheden tot conversatie. In het huis was een jonge vrouw aanwezig die in Praag had gestudeerd en vloeiend Tsjechisch sprak. Deze vrouw fungeerde als tolk en de Russen verstonden haar goeddeels.

Ze kwamen dag en nacht binnenvallen zonder aan te bellen of te kloppen. De eerste dagen en nachten waren we verrast als er op de meest onverwachte momenten een Rus met een mitrailleur voor ons bed of aan onze tafel stond. Maar algauw waren we ook daaraan gewend. De meesten bleven slechts kort.

Op een keer kwamen ze met z’n drieën, twee die officier leken te zijn en een gewone soldaat. Het officierendom begint in het Russische leger, zoals we later te weten kwamen, bij majoor: deze mensen hadden al een militaire opleiding gehad, ze hadden een oppasser, de meesten spraken een beetje Duits. Maar binnen de categorie majoor waren er ook militairen met meer dan één ster, die geen echte officieren waren. Verder waren er ook andere rangen en hiërarchische relaties, die voor een buitenstaander moeilijk te doorgronden waren: er was de ‘politiek officier’, die de beroepsmilitairen in opdracht van de partij in de gaten hield, maar waarschijnlijk werd ook de ‘politiek officier’ weer door iemand anders in het leger in de gaten gehouden. Enkele jaren eerder, in de begintijd van de oorlog, had ik een boek gelezen dat in Zwitserland was verschenen, waarin de auteur, een Rus met de naam Basseneff,⁹ een beeld probeerde te schetsen van het Sovjetleger. Op dat moment dacht ik aan dat boek, maar ik kwam erachter dat de werkelijkheid veel ingewikkelder was dan het beeld dat de Russische militaire deskundige had geschetst.

Onze drie bezoekers behoorden bijvoorbeeld tot een rang die naar westerse militaire maatstaven moeilijk te definiëren viel. Ze waren jong; de rangloze soldaat was een sullige koetsier, de ‘officieren’ waren lichtelijk aangeschoten. Ze arriveerden tegen het middaguur en ik probeerde hen beleefd volgens de regels van het maatschappelijk verkeer te ontvangen, want ik had de ervaring dat deze behandeling het beste werkte om mijn Russische bezoekers te temmen. Ik gaf hun een hand, ik vroeg hen om te komen zitten, ik trakteerde hen op sigaretten en drank uit mijn overgebleven voorraad en wachtte op wat komen ging. Goede manieren, de uiterlijke vormen van maatschappelijke omgang en gastvrijheid, hadden soms een gunstige invloed op de Russen. Meestal kwamen ze met veel lawaai, ze zochten schreeuwend naar geweren en riepen ‘Hermann’, op zoek naar Duitsers, maar na een paar beleefde woorden en gastvrije gebaren kwamen ze tot bedaren. Ook deze keer verliep het zo: toen ik mijn glas hief en een heildronk uitbracht op hun gezondheid, stonden ze alle drie tegelijk op en beantwoordden beleefd mijn groet. Vervolgens gingen we rond de ouderwetse kacheloven zitten en praatten wat, zoals ingekwartierde soldaten en burgers bij een militaire oefening doen. Mijn gezinsleden – mijn vrouw, een jongetje dat toen in het huis verbleef en de jonge vrouw die Tsjechisch sprak – zaten tussen de gasten. De situatie was vreemd, anders dan wij hadden verwacht op grond van de paniekverhalen van de vluchtelingen. Ik begon hoop te krijgen.

Deze hoop was aanvankelijk niet geheel ongegrond. Met de officieren en soldaten van het reguliere leger lukte de omgang zonder al te veel schade en tragische ongelukken, vooral als ze niet dronken waren en als er hogere militaire leiding in de buurt was. Uitzonderingen deden zich meteen de eerste dagen al voor in de vorm van plunderaars, maar dat waren meer insluipers die in het nachtelijk duister opereerden; ze kwamen gewapend, eisten horloges, drank en eau de cologne en maakten zich met de buit meteen weer uit de voeten. De dieven hadden kennelijk een slecht geweten, want ze waren bang voor bestraffing door de hogere leiding ter plaatse. Maar de reguliere militairen, met name de officieren, toonden in dit dorpje in de eerste tijd soms begrip – in tegenstelling tot de grote stad niet ver weg, waar plundering en verkrachting toegestane ondernemingen waren.

De drie jonge mannen zaten welgemanierd rond de kacheloven. De koetsier was een complete idioot, maar ook hij deed zijn best om netjes te zijn en het gedrag van de officieren te imiteren. Ze vertelden wat ze in het burgerleven deden – een van hen was tekenaar – en vroegen wat mijn beroep was. Dit was het eerste langere gesprek dat ik met Sovjetmensen voerde en ik moest opnieuw ervaren dat ‘schrijver’ een magisch begrip voor de Russen was. Zodra ik had gezegd dat ik schrijver was, staarden ze me aan met een ontzag en aandacht alsof ik een uitzonderlijk wezen was. Ze keken rond in mijn kamer, waarvan het armoedige meubilair er allesbehalve chic uitzag (het huis was niet van mij, ik had het acht maanden eerder betrokken op verzoek van vrienden) en ze waren zichtbaar onder de indruk van wat ze zagen. De jongste officier, de tekenaar, zei dat hij hield van mensen zoals ik en blij was met de kennismaking. Vervolgens informeerden ze of het huis van mij was. Toen ik zei dat het niet van mij was, begonnen ze enthousiast te vertellen hoe goed Russische schrijvers het hadden; ze verzekerden me dat ik in de Sovjet-Unie allang een huis, een tuin en een auto zou hebben. De oudste officier raakte overenthousiast en vroeg of ik niet een van de chiquere, grotere huizen van het dorp wilde betrekken, want hij wilde me dat huis met alle plezier schenken. Ik sloeg het aanbod lachend af.

Dit alles was kinderlijk en vreemd; maar in werkelijkheid begreep ik deze grote eerbied voor schrijvers niet. Ik probeerde erachter te komen wat ze kenden van de Russische letterkunde en de wereldliteratuur. Op mijn vraag antwoordden ze met een snelle woordenvloed dat ze alles kenden en dat thuis in de Sovjet-Unie iedereen las. Toen ik verder doorvroeg naar details, noemde de een Poesjkin en de ander Lermontov. Ook later had ik de ervaring dat deze twee namen, in het bijzonder die van Poesjkin, bij de meesten bekend was; de verplichte lectuur op school was in hun herinnering gereduceerd tot deze naam. Toen de namen Tolstoj en Dostojevski vielen, knikten ze, maar ik merkte dat die namen hun niets zeiden. Tijdens het gesprek begon een van mijn gasten, die niet meer nuchter was, de jonge vrouw die tolkte te betasten. Maar op één blik van mij liet hij haar hand los, en zijn kameraad, de tekenaar, zei iets tegen hem op verwijtende toon. Daarna gedroegen ze zich alle drie netjes. Ten afscheid schudden we elkaar de hand, ik liep met hen mee tot de poort (toen stond er nog een poort bij de ingang van de tuin), en bleef daar staan terwijl ze in de slee stapten. Ze waren opgewekt en jong, de groene slee – Joost mag weten hoe ze aan dat voertuig waren gekomen! –, het paardentuig dat klingelende belletjes had zoals bij een trojka hoort: het complete beeld zag eruit als een vrolijke ets uit de tijd van de napoleontische oorlogen.

De gasten vertrokken met luid belgerinkel en bij de bocht voorbij de tuin begonnen ze als gekken te schieten; met hun mitrailleurs schoten ze in het wilde weg in de lucht. Pubers, dacht ik, terwijl de slee op de besneeuwde weg verdween in de mist. Het zijn pubers, ze zijn nog jong. Ik liep terug naar het huis en besprak met mijn huisgenoten de details van de merkwaardige visite.

Onze angst werd minder; naar het zich liet aanzien waren de Russen minder gevaarlijk dan hun faam, was onze optimistische, hoopvolle conclusie. En over dit volk had Stendhal geschreven, toen hij zich met het gevolg van Napoleon terugtrok uit Kiëv: ‘Cet océan de barbarie puante’. De waarheid, hoopten wij, was anders; deze jonge mensen waren onontwikkeld, maar waarom zouden de soldaten van een oosters leger ook bijzonder ontwikkeld zijn? In ieder geval waren ze gezond, opgewekt en onbevooroordeeld. Bovendien hadden ze respect voor schrijvers. We moesten niet vergeten, hield ik mijn huisgenoten voor, dat ze uit het Oosten kwamen waar de Assyriërs al in de tijd van Hammoerabi een god van het schrijven hadden met de naam Naboe… Zo zaten we grapjes te maken.

Ik begon me in elk geval af te vragen waarom ‘schrijver’ voor de Russen zo’n magisch begrip was. Op een ochtend arriveerde een Russische stafofficier – een majoor of luitenantkolonel – met een groot gevolg van officieren. Het waren mannen in leren jassen, ze hadden goede laarzen, met bont gevoerde handschoenen, platte officierspetten en gouden strepen op hun schouder. De majoor sprak vloeiend Duits. Deze mensen gingen niet zitten bij ons, ze waren uit de naburige villa gekomen waar ze voor de lunch waren uitgenodigd; daar hadden ze gehoord dat in het huis ernaast een schrijver woonde en ze waren gekomen om dat zeldzame creatuur te bekijken. Het bezoek was kort, maar grondig. De majoor stond in het midden met zijn officieren in een halve cirkel om hem heen, met een rijzweepje in zijn hand en een verrekijker aan een leren riempje op zijn borst; hij zag eruit als een veldheer in de schoolboekjes. Hij vroeg of ik de schrijver was. Daarop bekeek hij me grondig. Hij gebaarde een van de officieren dat hij een foto van me moest maken. Op de tafel stond mijn schrijfmachine met een half voltooid manuscript. Hij vroeg op een harde toon, maar beleefd, of ik nu ook aan het werk was en waaraan ik werkte. Ik antwoordde dat ik in die situatie niet in staat was me met literaire taken bezig te houden, maar dat ik mijn dagboek bijhield, zoals altijd, in vrede en oorlog. Hij knikte alsof hij dit volkomen begreep en informeerde of ik alles in mijn dagboek opschreef wat ik meemaakte. ‘Niet alles,’ zei ik, ‘alleen datgene waarvan ik denk dat het belangrijk is.’

‘Dan moet u opschrijven,’ sprak hij ernstig en streng, ‘dat er een Russische officier bij u is geweest die u geen haar heeft gekrenkt. En u moet ook opschrijven dat deze Russische officier in Jasnaja Poljana het woonhuis van Tolstoj heeft gezien dat totaal overhoop gehaald was door de soldaten van uw land. Schrijft u dat op?’ vroeg hij streng.

Ik beloofde dat ik het allemaal op zou schrijven. De situatie was er niet naar om een discussie te beginnen met een Russische officier; dus kon ik hem niet vertellen dat de nacht ervoor Russische soldaten het huis van Zsigmond Móricz¹⁰ overhoop gehaald en geplunderd hadden en met hun modderlaarzen de op de vloer verspreid liggende manuscripten vertrapten… Zo is de oorlog, hij is altijd afschuwelijk, en in den vreemde worden altijd manuscripten door modderlaarzen vertrapt.

De Russische officier bleef nog even rondkijken; daarna haalde hij zijn schouders op en hield zijn hand tegen de klep van zijn pet, salueerde serieus, draaide zich om, wenkte zijn officieren en vertrok. Ik keek ze onthutst na. Nu vervul ik mijn belofte van toen.

Dit was allemaal anders dan wat we hadden verwacht, zo totaal anders en zo verbazingwekkend, dat ik wantrouwig werd, zoals iemand die verdwaald is in het donker en geen wegwijzer kan vinden. Wat waren dit voor mensen? Niet veel later kwam er namelijk een kamermeisje langs uit de villa; zij vertelde dat dezelfde Russische officieren die eerst bij hen hadden geluncht, de hand van de gastvrouw hadden gekust, vriendelijk afscheid hadden genomen en vervolgens bij ons schrijvertje waren komen kijken, na hun vertrek hun bewapende chauffeur vanaf de grote weg hadden teruggestuurd, die hun gastheer van zo-even sommeerde om zijn gouden horloge af te geven. Het verhaal werd later bevestigd door de van schrik bevangen gedupeerde, die onder het eten nietsvermoedend zijn horloge om had gehouden en in het bijzijn van zijn gasten de tijd ervan had afgelezen. ‘Maar waarom kusten ze dan de hand van mijn vrouw?’ vroeg hij vertwijfeld. We begonnen te vermoeden dat de Russen vol verrassingen zaten.

Een paar joodse onderduikers, die zich tijdens de maanden van de jodenvervolging door de Duitsers en de pijlkruisers in het dorp verborgen hadden gehouden, waagden zich nu naar buiten. Vlakbij woonde een oude man met zijn gezin, een apotheker, een welgesteld burger, die aan de vervolging door de pijlkruisers was ontkomen. Maar de vrouwelijke gezinsleden waren bang voor de Russen. Bij de komst van de eerste Russische bezoeker ging de oude heer – hij had een witte baard en een eerbiedwaardig voorkomen als een patriarch – plechtig voor hem staan en verklaarde dat hij een jood was. De scène die volgde was verrassend: op deze mededeling verscheen een glimlach op het gezicht van de Rus, hij haalde zijn mitrailleur van zijn schouder, legde die neer, stapte vriendelijk op de oude man af en gaf hem volgens Russisch gebruik twee zoenen op zijn wangen, links en rechts. Hij zei dat hij ook een jood was.

Vervolgens hing hij de mitrailleur weer om en beval de oude man en alle andere bewoners in de hoek te gaan staan met de armen omhoog, met het gezicht naar de muur. Toen de man het bevel niet meteen begreep, schreeuwde hij hem toe dat hij onmiddellijk moest gehoorzamen, anders zou hij iedereen in de kamer neerknallen. De vrouwen en de oude man gingen in de hoek van de kamer staan en draaiden zich naar de muur toe. Vervolgens roofde de Rus op zijn gemak in alle rust het huis leeg. Hij was een vakman: deskundig beklopte hij de tegelkachel en de muren en trok alle laden open; hij vond de verborgen sieraden van de familie en al hun baargeld, zo’n veertigduizend pengő. Hij stopte alles in zijn zak en vertrok.

5

Wijn roken ze zoals een jachthond wild ruikt. Met een geweerkolf bonkten ze op de vloer van de kelders (de wijnboeren begroeven de vaten vaak, maar de Russen hadden de kunst van het wijnzoeken al snel door), en waar ze een hol geluid hoorden, gingen ze zorgvuldig graven tot ze het vat vonden. Er waren twee frontlinies waar de Russische opmars tot stilstand kwam: waar de Sovjettroepen een wijngebied bereikten, konden de officieren de manschappen slechts met veel moeite verder drijven door nieuwe eenheden in te zetten. Dit gebeurde in de wijngebieden van het Mátragebergte en rond het Balatonmeer. Al hun daden waren zo onberekenbaar.

Het kon voorkomen dat de Rus die op een ochtend aan kwam waaien, vriendelijk praatte met de gezinsleden, sentimenteel de foto’s van thuis liet zien, de kinderen in de kamer over hun bolletje aaide en hun snoep en appels gaf, na zijn vertrek door een plotselinge ingeving terugkwam, en dezelfde middag of avond dezelfde familie beroofde waarmee hij ’s ochtends vriendschap had gesloten. Aangezien de fantasie van de mensen in die dagen, en ook later, versterkt werkte, geloofde ik niet alle verhalen die over het gedrag van de Russen de ronde deden en ook nu schrijf ik uitsluitend dat op wat ik persoonlijk heb meegemaakt of waarvan ik zeker weet dat het echt gebeurd is.

‘Schrijver’ was een magisch begrip voor de Russen, dat is zeker – net als ‘acteur’, ‘dokter’ en toen in sommige gevallen zelfs nog ‘priester’; maar even zeker is dat de uitwerking van het toverwoord niet altijd even magisch was. Op een ochtend verscheen een Rus die meel wilde hebben. Uiteraard was hij door mensen uit de buurt gestuurd, die wisten dat we ergens nog een beetje meel verstopt hadden. Ik voerde tevergeefs aan dat hij in het huis van een schrijver was terechtgekomen: hij vond het meel en nam het mee. Tegen de jaarwisseling hadden we geen kruimel brood meer in huis. Toen werd het me bijzonder duidelijk dat goud niet almachtig is. Vroeg in de ochtend vertrok ik met een veerman in een krakkemikkig schuitje om de kruiende Donau over te steken, want het gerucht ging dat een molenaar daar meel gaf voor goud. Ik vond deze dorpse Shylock, een dikke volksduitser met een blauwpaars gevlekt gezicht, in de molen en legde zonder iets te zeggen een klein Zwitsers dameshorloge met een gouden dekseltje voor hem neer, een van onze laatste overgebleven kostbaarheden. Deze molenaar had niet alleen verstand van meel maar ook van goud: met de vakkundigheid van een juwelier opende hij het deksel, haalde een loep uit de bureaulade en bekeek het goudmerk zorgvuldig. Het was goed goud, achttien karaats. Hij zuchtte en gaf het horloge met een potsierlijk treurig gebaar terug. ‘Ik héb geen meel,’ zei hij en hij spreidde machteloos zijn armen. ‘Vannacht hebben de Russen al mijn meel meegenomen.’

En daar stonden we inderdaad, de molenaar met zijn honger naar goud en ik, de schrijver, met mijn honger naar meel, machteloos te midden van de krachten van de wereldgeschiedenis. Ik ging met lege handen naar huis, en terwijl het schuitje tussen de ijsschotsen in de richting van de overkant dreef – de oevers werden die dag door hevig geschutsvuur bestookt, de Russen hadden met grote kracht de aanval op Boedapest ingezet – zat ik te peinzen over deze merkwaardige situatie. Op dat moment begreep ik iets van de ernst van het leven van de burgerlijke pioniers van weleer.

Er waren talloze uitzonderingen, maar in de eerste twee weken had ik, dankzij de aanwezigheid van de hogere militaire bevelhebbers in het dorp, meestal geen grote problemen met de Russische bezoekers. Goede manieren en een beleefde toon hielpen meestal om hen te temmen. Een mengsel van vertrouwen en afwijzing, een volwassen manier van spreken, zoals een ouder iemand met jonge mensen praat, gecombineerd met de berustende toon van de overwonnenen maakte soms indruk op ze. Het was niet de betekenis van de woorden die effect sorteerde – ik kon zelfs met behulp van een tolk nauwelijks met ze praten –, het was meer de intonatie, de manieren, de blik. Soms was dit temmen vermoeiend, want ze kwamen dag en nacht, een voor een of in kleine groepen, te voet en te paard. Het kwam talloze keren voor dat ik naar de vestibule ging en daar paarden aantrof, die vredig om zich heen stonden te kijken terwijl hun bazen, de kozakken, in de keuken rondstruinden op zoek naar drank of etenswaren. De mens is een flexibel wezen en algauw had ik in de gaten hoe je de ongenode gasten weer de deur uit kon werken: ik praatte tegelijk, op dezelfde toon, tegen de paarden en de ruiters en het resultaat was niet zelden dat ze vertrokken. Na zulke scènes voelde ik me als een dompteur na een geslaagde leeuwenscène. Maar in werkelijkheid waren het geen leeuwen en wilde beesten, maar kinderlijke en eenvoudige mensen.

En aangezien dit leger uit zeer uiteenlopende mensensoorten bestond, leek het een hopeloze onderneming om daarin onderscheid aan te brengen. Tegelijkertijd was het een onverantwoorde generalisatie om alle menselijke fenomenen die we in die dagen hadden leren kennen, onder het verzamelbegrip ‘Rus’ onder te brengen. Ook nu nog lukt het me niet om een Wit-Rus van een Oekraïner te onderscheiden, alhoewel men zegt dat ze zeer verschillend zijn wat hun temperament, ontwikkeling en menselijkheid betreft. De soldaten die wij in die weken leerden kennen behoorden tot het Tweede Oekraïense Leger, en die grote militaire organisatie bestond uit zeer verschillende elementen: er waren oosterse types met spleetogen en een Chinese snor, die tot het gele ras behoorden, Tataren, Mongolen; er waren blonde Siberiërs met grijze ogen; kozakken die ook hier hun legendarische paardrijkunst vertoonden: ik heb in die dagen met eigen ogen gezien hoe twee kozakken de twaalf treden van de trap in de tuin van de naburige villa opreden alsof het de normaalste zaak van de wereld was. Ze waren er in alle soorten en maten; ze waren gecompliceerd, vreemd en onbegrijpelijk.

Maar bovenal waren ze onberekenbaar, een beetje zoals kinderen dat zijn, maar ook op de manier van een heel ander soort mensen, wier reacties moeilijk in te schatten zijn. In een vlakbij gelegen huis woonde een oude dame met haar bedienden, de weduwe van een minister. De zeer ontwikkelde oude vrouw, die er alleen woonde te midden van mooie empiremeubels, stamde uit een Duitse vorstelijke familie; een van haar voorvaderen had aan de zijde van Koetoezov gevochten tegen Napoleon, en die Duitse generaal had een plaats gekregen in de beeldengroep op een Moskous plein, waarin Koetoezov en zijn medestrijders worden afgebeeld. In de eerste tijd van de Russische bezetting zette de oude dame haar toekomst in op deze relatie. En inderdaad, toen op een dag een Russische kolonel met zijn officieren voor een paar nachten bij haar werd ingekwartierd, trok de vrouw haar mooiste kleren aan en zocht met een foto van de beeldengroep in haar hand haar gast op om bescherming te vragen. De Russische kolonel hoorde haar aan, bekeek de opname van het beeld van Koetoezov en beval haar om bij haar personeel in de keuken in te trekken, want hij wilde alleen in de kamers wonen. Dit gebeurde ook, en de oude dame werd niet boos. Zij behoorde tot het soort mensen met een hoge mate van zelfbewustzijn; zij ging in de keuken op het ijzeren bed van een van haar dienstmeisjes slapen, las daar La Chartreuse de Parme en ontving er ook haar vrienden, soeverein en vriendelijk als Marie Antoinette in de kelder van de Conciergerie. Zo gebeurde het dat na het vertrek van de kolonel – de oude vrouw bleef in de keuken want ze vermoedde dat de inkwartieringen nog lang niet voorbij waren – een rangloze Russische soldaat bij haar aan kwam zetten, die pijn aan zijn voet had. Hij kwam tegen de avond en vroeg of hij zijn voeten mocht wassen en bij de vrouwen in de keuken mocht slapen. Ze konden niet veel anders dan het hem toestaan. De nacht ging in alle rust voorbij. ’s Ochtends bedankte de Rus voor de gastvrijheid en eiste vervolgens van de vrouw een schriftelijke verklaring – in het Duits nog wel –, een boemazjka, dus een geschreven document, als bewijs dat hij de nacht in het huis had doorgebracht. Ook hier bleek hoe belangrijk het geschrevene was voor de Russen: de boemazjka, de magie van de letter! Tevergeefs probeerde de oude vrouw hem uit te leggen dat haar verklaring geen enkele waarde had; het was inderdaad moeilijk te begrijpen hoe een schriftelijke verklaring in het Duits van een burger van een vijandelijke staat, afgegeven aan een dolende Russische soldaat die van zijn eenheid was afgedwaald, als bescherming of bewijs kon dienen in de ogen van de Russische autoriteiten. Maar de gast duldde geen tegenspraak en bleef aandringen op het ‘document’, dat hem dan ook gegeven werd. Toen nam hij tevreden afscheid en legde als dank een papieren zakje met een beetje suiker op de keukentafel neer voor de zich vergapende vrouwen.