DE ERFENIS VAN ESZTER

Sándor Márai, geboren op 11 april 1900 in het Hongaarse Kassa, studeerde letterkunde in Leipzig, Frankfurt en Berlijn. Vanaf 1929 schreef hij vele romans, verhalen, gedichten, essays en toneelstukken en werd een gevierd auteur in Hongarije. Gedurende de nazitijd leidde Márai in Boedapest een teruggetrokken leven, in 1948 ontvluchtte hij zijn land vanwege het communisme. Deze vrijwillige ballingschap duurde de rest van zijn leven. Zijn boeken werden in Hongarije verboden en verschenen vrijwel onopgemerkt in het buitenland. Op 22 februari 1989 maakte hij een einde aan zijn leven. Márai wordt door literatuurliefhebbers algemeen beschouwd als een van de belangrijkste Europese schrijvers van de twintigste eeuw.

Sándor Márai

De erfenis van Eszter

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

Uit het Hongaars vertaald door Mari Alföldy

Oorspronkelijke titel Eszter hagyatéka (1939)

Omslagontwerp Joost van de Woestijne

© Erven Sándor Márai

Vörösváry-Weller Publishing Toronto

© 2000 Nederlandse vertaling Mari Alföldy en

Uitgeverij Wereldbibliotheek bv, Amsterdam

info@wereldbibliotheek.nl

www.wereldbibliotheek.nl

ISBN 978 90 284 4226 9

Deze digitale editie is gemaakt naar de elfde druk, 2015, met
ISBN 978 90 284 2112 7

I

Ik weet niet wat God nog voor plannen met mij heeft. Maar voordat ik doodga, wil ik nog de geschiedenis van de dag opschrijven waarop Lajos mij voor de laatste maal bezocht en me beroofde van het laatste wat ik had. Drie jaar lang schuif ik het optekenen al voor me uit. Nu heb ik het gevoel dat een stem waartegen ik me niet kan verweren me maant om haast te maken met het opschrijven van de geschiedenis van die dag – en alles wat ik van Lajos weet –, omdat dit mijn plicht is en omdat ik niet veel tijd meer heb. Zo’n stem is niet mis te verstaan. Daarom gehoorzaam ik, in de naam van God.

Ik ben niet jong meer, gezond ben ik ook niet en ik zal spoedig moeten sterven. Ben ik nog bang voor de dood? De zondag waarop Lajos voor de laatste keer bij ons was, heeft me zelfs van mijn doodsangst genezen. Misschien komt het door de tijd die meedogenloos is geweest, misschien door de herinnering die bijna even wreed is als de tijd, misschien door een bijzondere genade, die volgens de leer van mijn geloof soms ook geldt voor de onwaardigen en de koppigen; misschien komt het door ervaring en ouderdom dat ik de dood met een gerust hart tegemoet zie. Het leven heeft me een prachtig geschenk gegeven en alles ontnomen… Wat kan ik nog verwachten? Ik moet sterven, omdat dit de wet is en omdat ik mijn plicht heb vervuld.

Ik weet dat dit een groot woord is en nu ik het geschreven zie staan, deins ik ervoor terug. Het is een woord van hoogmoed waarvoor ik me eens voor iemand zal moeten verantwoorden. Het duurde lang voordat ik mijn plicht onder ogen zag en toen ik eindelijk gehoorzaamde, verzette ik me, ja ik gilde en protesteerde wanhopig. Toen voelde ik voor het eerst dat de dood een verlossing kan zijn; toen kwam ik te weten dat de dood vrede en ontspanning is. Alleen het leven is vol strijd en schande. Wat een merkwaardig gevecht was dat. Wie had ertoe bevolen, waarom was het niet mogelijk om eraan te ontkomen? Ik had alles gedaan om het te ontlopen. Maar de vijand kwam me achterna. Nu weet ik dat hij niet anders kon; we zitten aan onze vijanden vast en zij kunnen ons ook niet ontvluchten.

II

Als ik eerlijk wil zijn – en wat zou het schrijven anders voor zin hebben? –, moet ik bekennen dat ik in mijn leven en mijn daden geen spoor terugvind van die bijbelse woede en de drift, of ook maar van de vastberadenheid en hardvochtigheid die volgens anderen mijn veelvuldig verkondigde opvattingen over Lajos en mijn lot kenmerkten. ‘Mijn plicht vervullen’, wat een hardvochtige en theatrale uitdrukking! Je leeft… en op een dag merk je dat je je plicht vervuld hebt, of niet. Ik begin te geloven dat die noodlottige, grote beslissingen die het karakteristieke verloop van ons levenslot bepalen, veel minder bewust zijn dan we al terugblikkend denken. Ik had op dat moment Lajos twintig jaar niet gezien en meende dat ik me gewapend had tegen de herinnering. En toen kreeg ik op een dag zijn telegram, dat klonk als een operalibretto, even theatraal, gevaarlijk, kinderlijk en leugenachtig als alles wat Lajos twintig jaar eerder en nog daarvoor mij en anderen had gezegd en geschreven… Het klonk als een openbaring, veelbelovend, mysterieus, en zo doorzichtig vals, zo vals! Met het telegram in mijn hand liep ik naar Nunu, die in de tuin was; ik bleef staan op de veranda en zei met luide stem: ‘Lajos komt terug!’

Ik weet niet hoe mijn stem klonk op dat moment. Waarschijnlijk gilde ik het niet uit van geluk. Ik moet gesproken hebben als een slaapwandelaar die wakker gemaakt is. Twintig jaar had deze maanzieke slaapwandeling geduurd. Twintig jaar lang liep ik ergens langs de afgrond, met gelijkmatige tred, rustig en met een glimlach. Nu werd ik wakker en zag de waarheid. Maar ik was niet meer duizelig. De waarheid, zowel de waarheid van het leven als die van de dood, heeft iets rustgevends. Nunu was bezig de rozen op te binden. Ze keek naar mij omhoog uit de diepte, waar ze met haar ogen knipperend tegen de zon tussen de rozen stond, kalm zoals bij een oude vrouw past.

‘Natuurlijk,’ zei ze.

Ze ging verder met het opbinden van de rozen. Ze vroeg nog: ‘Wanneer komt hij?’

‘Morgen,’ zei ik.

‘Goed,’ zei ze. ‘Ik zal het tafelzilver achter slot en grendel leggen.’

Ik begon te lachen. Maar Nunu bleef ernstig. Later kwam ze naast me zitten op het stenen bankje om het telegram te lezen.

‘Wij komen met de auto,’ schreef Lajos. Uit dit ‘wij’ leidden we af dat hij ook de kinderen mee zou nemen. ‘We komen met z’n vijven,’ stond er nog. Nunu dacht aan de kippen, de melk, de slagroom. Wie zouden de andere twee zijn, vroegen we ons af. ‘We blijven tot morgenavond,’ meldde het telegram nog; daarna kwam wat hoogdravend gezwets, woorden, waar Lajos nooit zuinig mee kon zijn, zelfs niet in telegrammen. ‘Vijf personen,’ zei Nunu. ‘Ze komen in de loop van de ochtend en blijven tot de avond. Haar oude, bloedeloze mond bewoog geluidloos, ze maakte berekeningen en optelsommen. Ze berekende de kosten van het middageten. Daarna zei ze: ‘Ik wist dat hij nog eens terug zou komen. Hij durft niet meer alleen te komen. Hij neemt helpers mee: de kinderen, vreemden. Maar hier is niets meer.’

We zaten in de tuin en keken naar elkaar. Nunu denkt dat ze alles van me weet. Misschien weet ze inderdaad de waarheid, die definitieve, eenvoudige waarheid, die we met zoveel sluiers proberen te verhullen. Ik vond deze alwetendheid van Nunu altijd ietwat kwetsend. Maar ze was heel goed voor mij, op een droge, verstandige wijze. Uiteindelijk gaf ik me altijd gewonnen. In de onzichtbare, klamme mist die in de laatste jaren over mijn leven was getrokken, was Nunu het licht, een zacht, zwak vlammetje dat richting gaf met zijn stralen. Ik wist dat ze ook nu geen gevaarlijke en angstaanjagende mogelijkheden zag zoals ik, ik wist dat ze een grapje maakte toen ze meteen na het aanhoren van de inhoud van het telegram zei dat het tafelzilver achter slot en grendel gelegd moest worden omdat Lajos in aantocht was. Het is overdreven, dacht ik, Nunu drijft de spot met hem. Tegelijkertijd wist ik dat Nunu uiteindelijk op het laatste moment inderdaad het tafelzilver op zou bergen, en dat nog later, als het niet meer om dingen als het tafelzilver zou gaan, als het over het geheel zou gaan, dat niet verborgen zou kunnen worden, Nunu ergens in mijn buurt zou zijn met haar sleutels, in haar zwarte zondagse jurk, met haar rimpels, zwijgend en met de ogen knipperend, een en al behoedzaamheid. En tegelijk wist ik dat op dat moment niemand me nog kon helpen, zelfs Nunu niet.

En al wist ik dit allemaal nog zo goed, plotseling werd ik vrolijk alsof er geen enkel gevaar dreigde. Ik weet het nog: ik maakte grapjes met Nunu. We zaten in de tuin; we luisterden naar de herfstdronken zoemende wespen en praatten lange tijd zachtjes over Lajos, de kinderen en over Vilma, mijn overleden zuster. We zaten voor het huis, onder de luiken van het raam waarachter lang geleden, vijfentwintig jaar eerder, mama gestorven was. We zaten tegenover de lindebomen, vlak bij de bijenhof van mijn vader; maar de bijenstal was al leeg. Nunu hield niet van het gedoe met de bijenkorven en op een dag verkochten we alle achttien bijenvolken. Het was september, de dagen waren zacht en lauw. We zaten in de bekende veiligheid, die tegelijk een beetje de veiligheid is van een schipbreukeling en die van geluk zonder verlangen. Ach, dacht ik, wat kan Lajos hier nog meenemen? Het tafelzilver? Wat een belachelijke verdachtmaking; wat zijn die paar gedeukte zilveren lepels nog waard? Toen rekende ik uit dat Lajos de vijftig gepasseerd was. Hij was die zomer drieënvijftig geworden. Zilveren lepels konden hem nauwelijks nog helpen, en als dat wel zo was, mocht hij ze hebben.

Nunu moet ook zoiets gedacht hebben. Ze zuchtte en stond op. Ze liep het huis in en zei vanaf de drempel van de veranda: ‘Je moet niet lang met hem alleen blijven. Je moet Laci, oom Endre en Tibor voor het middageten uitnodigen, net als op andere zondagen als jullie bij elkaar komen en dwaze spelletjes spelen met de geesten. Lajos is altijd bang geweest voor Endre; ik denk dat hij hem ook geld schuldig is. Wie is hij géén geld schuldig?’ vroeg ze, en ze begon te lachen.

‘Ze zijn het vergeten,’ zei ik, en ik lachte ook.

Ik was al bezig om hem in bescherming te nemen. Wat kon ik anders doen? Hij is de enige in mijn leven van wie ik ooit heb gehouden.

III

Het telegram dat de ongelukstijding – of het goede nieuws – bracht, was zaterdag tegen het middaguur gekomen. De middag en de avond die voorafgingen aan de komst van Lajos herinner ik me slechts vaag. Nee, Nunu had gelijk: ik was niet meer bang voor Lajos. Je kunt bang zijn voor iemand van wie je houdt of die je haat, iemand die heel erg goed of heel erg wreed tegen je is geweest, of doelbewust kwaadaardig. Maar Lajos is nooit gemeen tegen me geweest, al was hij ook nooit goed voor me in de betekenis van de schoolboekjes. Was hij laaghartig? Dat gevoel heb ik nooit gehad. Ja, hij vertelde leugens; hij loog zoals de wind ruist: met een natuurlijke kracht en opgewektheid. Hij kon ongelofelijk kleurrijk liegen. Mij vertelde hij bijvoorbeeld de leugen dat hij van me hield, alleen van mij. Vervolgens trouwde hij met mijn zuster Vilma. Maar later merkte ik dat hij dat allemaal niet doelbewust had gedaan; hij werd nooit geleid door listige opzet, geraffineerde plannen of kwaadaardige bedenksels. Hij zei dat hij van me hield, en ik heb zijn woorden nooit in twijfel getrokken, maar hij is gewoon met Vilma getrouwd, misschien omdat ze knapper was, of omdat de wind die dag uit het oosten kwam, of omdat Vilma dat wilde; hij heeft nooit gezegd waarom.

Die nacht, toen we Lajos terugverwachtten – voor de laatste keer in het leven, dat wist ik –, kon ik lange tijd de slaap niet vatten; ik was voorwerpen aan het rangschikken waaraan herinneringen verbonden waren; ik bereidde me voor op het bezoek, en voordat ik in slaap viel, las ik oude brieven van Lajos. Ik geloof nog steeds heilig – en onder het lezen van die oude brieven kwam dit gevoel met een buitengewoon overtuigende kracht naar boven – dat Lajos een krachtbron in zich had, zoals kleine rivieren in de grote gebergten, die dwars door een berg heen stromen en doel- en spoorloos in de diepten van de grotten verdwijnen. Deze kracht werd door niemand gebruikt of gestuurd. Nu ik op de vooravond van zijn mysterieuze bezoek zijn brieven las, verbaasde ik me over de intensiteit waarmee deze doelloze kracht opborrelde. Hij sprak tot mij in elke brief met een kracht die niet alleen één mens maar groepen mensen, misschien wel hele massa’s, in beweging had kunnen zetten. Hij had in die brieven niets bijzonder diepzinnigs te vertellen; ik vond zijn formuleringen ook niet van schrijftalent getuigen; zijn adjectieven waren slordig en zijn stijl was onverzorgd, maar de wijze waarop hij zich in elke regel uitdrukte, was zo onmiskenbaar de zijne dat het niemand anders kon zijn. Hij schreef steeds over de werkelijkheid, een verbeelde werkelijkheid die hij zojuist had leren kennen en mij dringend wilde vertellen.

Hij had het nooit over zijn gevoelens, zelfs niet over zijn plannen; hij beschreef de stad waar hij toevallig verbleef en de beschrijving had een bezielende kracht waardoor de lezer de kamer kon zien waar Lajos de brief zat te schrijven, en de stemmen van de mensen kon horen die de dag daarvoor iets grappigs of iets verstandigs tegen hem hadden gezegd. In de brief van Lajos leek alles wonderbaarlijk levensecht. Maar ook de minder sensitieve lezer kon voelen dat het allemaal niet waar was, of, om preciezer te zijn: ergens, in een bepaald aspect, niet op die manier waar was waarop Lajos het beschreven had, en dat de stad die de briefschrijver met de exactheid van een cartograaf had beschreven, klaarblijkelijk nergens anders dan op de maan bestond. In zijn brieven presenteerde hij deze leugenachtige waarheid met grote zorgvuldigheid. Op dezelfde wijze beschreef hij mensen en landschappen, serieus en met deskundige precisie.

Ik las de brieven en werd geroerd. Misschien… Misschien was hij te groot voor ons, dacht ik. Tegen middernacht woei er een warme, harde wind rond het huis; ik stond op en deed de ramen dicht. In dat nachtelijk uur bleef ik door een vrouwelijke zwakheid, die ik niet wil goedpraten, even voor de grote spiegel staan, die ooit boven mama’s toilettafel hing, en keek eens goed naar mezelf. De afgelopen twintig jaar hadden door een merkwaardige, wrange gunst van het lot weinig sporen achtergelaten. Ik was nooit lelijk geweest, maar ik was ook niet het soort schoonheid dat mannen aantrekt; ik riep eerder respect en schuchtere verlangens bij hen op. Dankzij het werken in de tuin of door een speciale eigenschap van mijn lichaam was ik niet dik geworden: ik was lang, recht en goed geproportioneerd. Mijn haar was de laatste jaren wat grijs geworden, maar de grijze haren vermengden zich onopvallend met de lichte blondheid die altijd mijn kenmerkende haarkleur was geweest. Rond mijn ogen en mijn mond had de tijd al kleine, zeer fijne rimpeltjes getekend; mijn handen waren ook niet meer de oude; ze waren wat ruw geworden door het huishoudelijke werk. Maar toen ik op dat moment naar mezelf keek, zag ik een vrouw die op haar geliefde wacht. Dit ogenblik was natuurlijk lachwekkend; ik was de vijfenveertig gepasseerd, Lajos leefde allang met een ander, misschien was hij zelfs getrouwd. De laatste jaren had ik nooit meer iets van hem gehoord. Soms las ik zijn naam in de kranten, één keer in verband met een proces rond een politiek schandaal. Het had mij niet verbaasd als de naam van Lajos op een dag in positieve of negatieve zin in het nieuws was gekomen. Maar het rumoer van het schandaal verstomde snel. Eens las ik nog dat hij ergens geduelleerd had, op de binnenplaats van een kazerne; hij had in de lucht geschoten en was niet gewond geraakt. Dit alles paste zo wonderwel bij hem: het duel en het feit dat hij niet gewond was. Bij mijn weten is hij ook nooit ernstig ziek geweest. Het is niet zijn lot, dacht ik. En ik ging weer in bed liggen met mijn brieven, mijn herinneringen, met het wrange bewustzijn van mijn gemiste jeugd.

Het zou een leugen zijn als ik hier zou verklaren dat ik me bijzonder ongelukkig voelde op dat uur. Er waren jaren geweest, jawel: twintig, tweeëntwintig jaar geleden was ik ongelukkig. Maar daarna was het gevoel in me gestold, zoals het bloed in een wond stolt. De kracht die de opwellende pijn in me afbond, was onbekend voor me. Er zijn wonden die de tijd níét heelt. Ik wist dat mijn wond ook niet geheeld was. Maar een paar jaar na de ‘scheiding’ – het is zeer moeilijk om precieze woorden te vinden voor datgene wat er tussen Lajos en mij was gebeurd – was het ondraaglijke opeens vanzelfsprekender, eenvoudiger. Ik had niet meer voortdurend de behoefte om iemand te hulp te roepen; ik schreeuwde niet meer om politie, noch om een arts of een priester. Ik vond een manier om te leven. Op een dag waren er weer mensen om me heen verzameld, mensen die beweerden dat ze me nodig hadden. Daarna werd ik ten huwelijk gevraagd, tot twee keer toe; door Tibor, die slechts enkele jaren jonger is dan ik, en door Endre, die alleen Nunu ‘oom Endre’ noemt, terwijl hij niet ouder is dan Lajos. Dit pijnlijke incident heb ik wel weer glad kunnen strijken. De huwelijkskandidaten werden goede vrienden. Die nacht had ik ook het idee dat het leven – wonderlijk genoeg – meer clementie met me had gehad dan ik ooit had gehoopt.

IV

Na middernacht kwam Nunu mijn kamer binnen. Wij hebben nog steeds geen elektriciteit in het huis. Mama tolereerde deze uitvinding niet, en later, na haar dood, stelden we het uit zuinigheid steeds uit om die aan te leggen. Daarom zijn die nachtelijke bezoeken van Nunu altijd nogal theatraal. Nu bleef ze ook staan met het flikkerende licht in haar hand, met haar warrige bos grijze haar, in een nachtgewaad, als een spookverschijning. ‘Lady Macbeth,’ zei ik, en ik lachte. ‘Kom dichterbij, ga hier bij me zitten.’ Ik wist dat ze die nacht nog even langs zou komen.

Nunu is het familielid dat de rol van alle familieleden in het huis heeft overgenomen. Ze was dertig jaar eerder aangekomen, bij een van die volksverhuizingen binnen de familie die in alle familiemythologieën voorkomen: ze kwam uit de oertijd, uit het ingewikkelde stamverband van tantes en nichtjes; ze kwam enkele weken op bezoek. Ze bleef toen hier, want ze was hier nodig. Later bleef ze weer omdat iedereen die in de familierangorde voor haar stond gestorven was, en zo om de tien jaar werd Nunu bevorderd, zoals op een kantoor. Op een dag nam zij de plaats in van grootmoeder; ze nam haar intrek in de kamer op de bovenverdieping en nam de functie van de overledene over. Toen stierf mama, en later Vilma. Op een dag merkte Nunu dat zij niemand meer verving: zij, de nieuwkomer, het overblijfsel, was de echte familie geworden.

Deze succesvolle carrière was haar nooit naar het hoofd gestegen. Ze wilde nooit een moeder voor me zijn en speelde nooit de beschermvrouwe van de familie. Met de jaren werd ze steeds zwijgzamer; ze was nuchter, op een genadeloze, droge manier, alsof ze alle avonturen van het leven al geproefd had, en ze was zo onverschillig als een meubelstuk. Laci zei eens dat Nunu in de meubelwas zat, als een oude notenhouten kast. Ze droeg altijd dezelfde kleren, zomer en winter: een eenvoudige jurk van zwarte stof, geen zijde maar ook geen grove fries; ze maakte altijd een plechtige indruk, zowel op mij als op anderen. De laatste jaren sprak ze alleen nog de hoogstnoodzakelijke woorden. Over haar leven vertelde ze nooit iets. Ik wist dat ze bij al mijn zorgen en verdriet betrokken wilde worden, maar ze zei daar nooit iets over, en als ze zich uiteindelijk uitsprak, zette ze met een korte zin als het ware een punt achter de lange woordenstrijd, alsof we al maandenlang een heftige en geëmotioneerde discussie over dat onderwerp hadden gevoerd. Zo zei ze nu, terwijl ze op de rand van mijn bed kwam zitten: ‘Heb je de ring na laten kijken?’

Ik ging rechtop in bed zitten en begon over mijn slapen te wrijven. Ik wist wat ze bedoelde, ik wist ook dat ze gelijk had. We hadden er nooit over gepraat, ik had de ring misschien niet eens aan haar laten zien, en toch wist ik dat ze wel weer gelijk zou krijgen, dat de ring vervalst was, zoals ik had vermoed. In zulke dingen was Nunu griezelig. Wanneer heeft ze van de ring gehoord, vroeg ik me af. Maar daarna schoof ik de vraag weg, want het was volkomen vanzelfsprekend dat Nunu alles wist wat bij het huis, de familie, mijn persoon en mijn leven hoorde, alles wat in de kelder, op zolder of in het leven van mijn overleden zuster verborgen lag; dus wist ze ook van de ring. Het verhaal van de ring was ik bijna vergeten, want het was onaangenaam om eraan te denken. Toen Vilma was overleden, gaf Lajos het sieraad aan mij: de ring van grootmoeder. De in platina gevatte middelgrote diamant was de enige kostbaarheid van de familie. Ik begrijp ook niet hoe hij in ons bezit had kunnen blijven. Zelfs vader had respect voor de ring, met een bijgelovige voorzichtigheid, vader, die lichtvaardig afstand deed van bezit en kostbaarheden. Zoals beroemde diamanten in het bezit van koninklijke families, de Koh-i-noors en soortgelijke geregistreerde diamanten, waarvan niemand zich afvraagt wat de praktische waarde is en waarvan de verkoop ondenkbaar is, die enkel dienen om op officiële feestdagen van de dynastie aan de vinger of op het voorhoofd van een van de deftige leden van de familie te schitteren, zo werd ‘de ring’ vier generaties lang bewaard. De werkelijke waarde van de steen heb ik nooit gekend. Die moet aanzienlijk zijn geweest, al was hij misschien niet zo kostbaar als de familielegende wilde doen geloven. Mama had hem van grootmoeder geërfd, na de dood van moeder kreeg Vilma hem. Toen Vilma was overleden, gaf Lajos hem in een van zijn ontroerde en pathetische ogenblikken aan mij; hij drong hem aan me op.

Ik herinner me het tafereel goed. Vilma werd in de namiddag begraven. Toen we terug waren van het kerkhof, ging ik uitgeput op een divan liggen in de donkere kamer. Lajos kwam binnen, helemaal in het zwart – hij besteedde altijd veel zorg aan zijn rouwkledij, hij kleedde zich aan zoals een militair voor de parade; ik herinner me nog dat hij voor de gelegenheid speciaal zwarte manchetknopen had laten maken – en overhandigde mij met enkele ernstige woorden de ring. Ik was zo moe en verward dat ik zijn woorden niet precies begreep; verstrooid zag ik hem de ring op het tafeltje leggen dat naast de divan stond en bood geen weerstand toen hij mij later weer op de ring attendeerde en hem aan mijn vinger schoof. ‘De ring komt jou toe,’ zei hij met plechtige ernst. Later kwam ik tot bezinning. De ring is natuurlijk van Éva; de ring behoort de dochter van mijn overleden zuster toe, dat spreekt voor zich. Maar Lajos verzette zich met ongewone scherpte tegen deze opvatting. Zo’n ring was volgens hem geen voorwerp van waarde maar een symbool, het teken van de rangorde binnen de familie. Na de dood van moeder en Vilma komt hij dus mij toe, de oudste dochter. Ik kon het niet opbrengen om met hem in discussie te gaan.

Ik zweeg en borg de ring op. Ik wilde dit kostbare voorwerp natuurlijk geen seconde houden. Mijn geweten en de brief die ik schreef voor het geval dat ik zou komen te overlijden – deze bewaar ik in de kast in mijn slaapkamer – getuigen dat ik de ring voor Éva bewaarde en dat ik ervoor had gezorgd dat zij hem na mijn dood zou krijgen. Later besloot ik dat ik hem zou opsturen aan Vilma’s dochter voor haar verloving of bruiloft, als ze ooit ging trouwen. De brief die over mijn bescheiden bezittingen beschikt, wijst ondubbelzinnig de kinderen van de overleden Vilma als erfgenamen aan, met de voorwaarde dat zij het huis en de tuin niet verkopen zolang Nunu leeft. (Op de een of andere manier stel ik me voor dat Nunu nog heel lang blijft leven. Waarom ook niet? Ze heeft geen enkele reden om te sterven, evenmin als om te leven. Mij zal ze in ieder geval overleven. Dit geeft me een avontuurlijk en tegelijk geruststellend gevoel.) Ik borg de ring op omdat ik niet met Lajos in discussie wilde gaan en omdat ik het gevoel had dat dit voorwerp met een bescheiden waarde, waarmee in onze omstandigheden misschien iemand ooit geholpen zou zijn – ik denk dat met opbrengst ervan de uitzet van een jong meisje betaald zou kunnen worden –, bij mij op een betere plaats was dan in de chaos die rond Lajos met een natuurlijke overvloed opbloeide als onkruid in een gunstig klimaat. Hij zou hem verkopen of met kaarten verspelen, dacht ik. En ik raakte een beetje ontroerd dat hij hem aan mij had gegeven. In dat uur – mijn God, geef me kracht om eerlijk te zijn –, ja, in het uur waarin we de kist van mijn zuster in de grond hadden laten zakken, had ik inderdaad de hoop dat het leven van Lajos, de kinderen, misschien zelfs van mijzelf, weer in orde zou kunnen komen. De ring deed er niet veel meer toe, het ging om het geheel… Met die gedachten had ik de ring opgeborgen en met dezelfde gedachten nam ik hem later, toen we uit elkaar gingen, weer mee, en verborg hem bij mijn testament en de voorwerpen waaraan bijzondere herinneringen kleefden.

In de tussenliggende jaren, waarin ik Lajos niet zag, keek ik niet één keer naar de ring; met de zekerheid van een slaapwandelaar wist ik dat de ring vals was.

‘Weten’ – wat een woord! Ik nam de ring nooit in mijn hand. Ik was er bang voor. Ik was bang voor die wetenschap, die ik nooit onder woorden had gebracht. Het kon me niet ontgaan zijn dat alles wat Lajos aanraakte zijn oorspronkelijke gesteldheid verloor, in stukken uiteenviel, transformeerde als de edele metalen in de retorten van de oude tovenaars… Ik wist dat Lajos ook mensen kon vervalsen, niet alleen eenvoudige stenen en metalen. Ik wist dat een ring zijn edele onschuld niet kon bewaren in de handen van Lajos; Vilma was lange tijd ziek geweest, ze kon zich niet met de zaken in het huis bemoeien, Lajos ging er zonder toezicht zijn gang, hij kreeg de ring in handen… Op dat ogenblik, toen Nunu het uitsprak, wist ik dat het waar was. Lajos had me bedrogen met de ring, zoals met al het andere. Ik ging rechtop zitten in bed, ik moet er bleek uitgezien hebben.

‘Heb jij hem na laten kijken?’

‘Ja,’ zei Nunu rustig. ‘Een keer toen je niet thuis was en de sleutels aan mij had gegeven. Ik nam hem mee naar de juwelier. Hij had zelfs het platina vervangen. Hij had de zetting verwisseld voor een witachtig metaal, dat minder kostbaar is dan platina. Witgoud, zeiden ze. Ook de steen heeft hij laten vervangen. De ring die jij jarenlang hebt bewaard is geen stuiver waard.’

‘Niet waar,’ zei ik.

Nunu haalde haar schouders op.

‘Ach, Eszter toch,’ zei ze streng en afkeurend.

Ik keek zwijgend naar de vlam van de kaars. Natuurlijk, als Nunu het zegt, is het waar. En waarom ontken ik voor mezelf dat ik zoiets altijd al vermoed had, dat ik vanaf het ogenblik dat Lajos me de ring overhandigde altijd al gedacht had dat hij vals was? Alles wordt vals wat hij aanraakt. Zijn adem is als de pest, dacht ik, en ik maakte onwillekeurig een vuist. Niet vanwege de ring… Wat maakte in mijn leven zo’n ring – of een heleboel ringen – nog uit? Alles is vals wat hij aangeraakt heeft, dacht ik. En daarna dacht ik nog iets, en ik sprak de gedachte uit: ‘Kan het zijn dat hij hem uit berekening heeft gegeven? Misschien was hij bang dat iemand ooit de ring zou gaan zoeken, de kinderen of iemand anders… En omdat hij al vervalst was, gaf hij de kopie aan mij, zodat ze hem bij mij zouden zoeken? En als hij vals bleek te zijn, mij de schuld zouden geven?’

Ik dacht hardop na, zoals ik altijd deed in gezelschap van Nunu. Als er iemand is die Lajos kent, dan is dat wel de oude Nunu; zij kent hem door en door, ze kent zijn gedachten, ook degene die hij niet openlijk durft te denken. Nunu is altijd rechtvaardig.

Ze zei zacht en droog: ‘Ik weet het niet. Het kan zijn. Maar dat zou erg laag zijn. Zo berekenend is Lajos niet. Lajos heeft nooit misdaden gepleegd. Van jou hield hij ook. Ik denk niet dat hij jou in iets smerigs wilde betrekken met de ring. Hij had hem gewoon verkocht omdat hij het geld nodig had, en had later de moed niet om het te bekennen. Daarom liet hij een kopie maken. En die waardeloze ring gaf hij aan jou. Waarom? Uit berekening? Uit laaghartigheid? Misschien wilde hij alleen maar gul zijn. Het moment was zo grandioos: jullie komen thuis van de begrafenis van Vilma en zijn eerste gebaar is dat hij jou de enige kostbaarheid van de familie overhandigt. Toen jij me die mooie scène vertelde, vond ik het meteen verdacht. Daarom heb ik de ring later na laten kijken. Hij is vals…Vals,’ zei ze dof, werktuiglijk.

Ik vroeg: ‘Waarom vertel je dat nu pas?’

Nunu streek de grijze lokken van haar voorhoofd.

‘Het is niet nodig alles meteen te vertellen,’ zei ze, bijna vriendelijk. ‘Je hebt al genoeg te verduren gehad van Lajos.’

Ik stapte uit bed, liep naar de kast en zocht de ring in de geheime lade. Nunu hielp zoeken bij het flakkerende kaarslicht. Ik hield de steen bij de vlam en bekeek hem grondig. Ik heb geen verstand van stenen.

‘Probeer eens een kras te maken in het glas van de spiegel,’ zei Nunu.

Maar de steen maakte geen kras in het glas. Ik schoof de ring aan mijn vinger en keek ernaar. De steen had een koude, lege glans. Hij was een perfecte kopie, door een meesterhand gemaakt.

We zaten nog een tijdje op de rand van het bed naar de ring te staren. Toen gaf Nunu mij een kus, ze zuchtte en vertrok zonder iets te zeggen. Ik bleef nog lange tijd zo zitten en keek naar de valse steen. Ik dacht: Lajos is nog niet gearriveerd en hij heeft mij al iets afgepakt. Kennelijk kan hij niet anders. Dit is de wet, zíjn wet. Een verschrikkelijke wet, dacht ik, en ik begon te huiveren. Zo viel ik in slaap, met kippenvel, met de valse ring aan mijn vinger, verdoofd als iemand die lang binnenskamers heeft vertoefd en plotseling duizelig wordt van de toestromende wrede, sterke lucht, de windstoot van de werkelijkheid.

V

De dag waarop Lajos bij ons terugkwam was een zondag aan het einde van september. Het was een schitterende lauwwarme dag met de kleur van glas; er dreven herfstdraden tussen de bomen; de lucht glansde helder en omgaf als zuiver, dun vernis de voorwerpen met een edele laag, alsof alles, de verschijnselen aan de horizon en de hemel, met een aquarelpenseel waren overgeschilderd. Vroeg in de ochtend ging ik naar de tuin en plukte dahlia’s voor drie vazen. Onze tuin is niet al te groot, maar omgeeft het hele huis. Misschien was het nog voor achten. Ik stond in de grote stilte in de bedauwde tuin en hoorde iemand praten op de veranda. Ik herkende de stem van mijn broer en die van Tibor. Ze praatten zachtjes, en in de stilte van de ochtend bereikte elk woord mij met een zuivere klank, alsof het door een onzichtbare luidspreker werd versterkt.

Eerst wilde ik iets zeggen, aangeven dat ik hen hoorde, dat ze niet alleen waren. Maar de eerste, met gedempte stem gesproken zin die ik hoorde, dwong mij al tot zwijgen.

Laci, mijn broer, vroeg: ‘Waarom ben jij niet met Eszter getrouwd?’

‘Omdat ze niet wilde,’ klonk het antwoord.

Ik herkende de stem van Tibor en mijn hart ging sneller kloppen. Ja, dat was hij, Tibor – die zachte, rustige stem, die zachtaardige, ietwat treurige waarachtigheid die in al zijn woorden klonk, het geduld en de nuchterheid. Waarom vraagt Laci zoiets, dacht ik verontwaardigd, opgewonden. De vragen van mijn broer klinken vaak alsof hij je ter verantwoording roept, ze hebben iets ondraaglijk vertrouwelijks en aanvallends. Laci verdraagt geen geheimen om zich heen. Maar de mensen bewaren hun geheimen. Een ander had misschien een ontwijkend antwoord gegeven op deze vraag of geprotesteerd tegen zoveel vrijpostigheid. Tibor antwoordde zacht, zo terzake en oprecht alsof iemand naar de vertrektijden van de trein had geïnformeerd.

‘Waarom wilde ze niet?’ hoorde ik de agressieve stem van mijn broer.

‘Omdat ze van een ander houdt.’

‘Van wie?’ De vraag klonk dof en wreed.

‘Van Lajos.’

Nu zwegen ze. Ik hoorde het geluid van een lucifer die werd aangestreken, iemand stak een sigaret op. In de diepe stilte hoorde ik Tibor de vlam van de lucifer uitblazen. De vraag die ik verwachtte kwam met de punctualiteit van de donder na de bliksem. Het was weer Laci die een vraag stelde. ‘Weet jij dat hij vandaag hiernaartoe komt?’

‘Ja.’

‘Wat komt hij hier doen?’

‘Weet ik niet.’

‘Krijg jij ook nog geld van hem?’

‘Laten we het er niet over hebben,’ klonk een gelaten stem. ‘Het is lang geleden. Het doet er niet meer toe.’

‘Ik namelijk wel,’ zei Laci met kinderlijke trots, alsof hij er prat op ging. ‘Hij heeft ook vaders gouden horloge geleend. Hij vroeg of hij het een week mocht hebben. Dat is tien jaar geleden. Nee, wacht even, twaalf jaar. Hij heeft het nooit teruggegeven. Eén keer heeft hij al mijn encyclopedieën geleend. Ik heb ze nooit meer teruggezien. Hij heeft me ook eens om driehonderd kronen gevraagd. Maar die heb ik hem niet gegeven,’ zei de stem met kinderlijke voldoening.

En de andere stem, de diepste en rustigste van de twee, antwoordde bedaard en bescheiden: ‘Het was ook geen ramp geweest als je die hem wel gegeven had.’

‘Denk je?’ vroeg Laci beschaamd. Ik stond tussen de bloembedden en zag het schaamrood op zijn verlegen grijnzende oude kindergezicht voor me. ‘Wat denk je, zou hij nog van Eszter houden?’

Het antwoord op deze vraag liet lange tijd op zich wachten. Nu had ik wel iets willen zeggen, maar ik was te laat. In die lachwekkende situatie – alleen en oud geworden stond ik, als in een oubollig gedicht, tussen de bloemen van mijn tuin te wachten op het bezoek van de man die mij bedrogen en berooid achtergelaten had, bij het huis waar het allemaal gebeurd was, waar mijn hele leven zich had afgespeeld, waar ik de brieven van Vilma en Lajos in de kast bewaarde, evenals de ring waarvan ik sinds afgelopen nacht met zekerheid wist dat hij vals was –, terwijl ik in deze theatrale situatie een gesprek stond af te luisteren, merkte ik dat het antwoord op deze vraag, de enige vraag die mij nog kon interesseren, op zich liet wachten. Tibor, de gewetensvolle rechter, woog zijn woorden.

‘Ik weet het niet,’ zei hij na een tijdje. ‘Ik weet het niet,’ herhaalde hij zachter, alsof hij met iemand redetwistte. ‘Hopeloze liefdes gaan niet over,’ zei hij ten slotte.

Ze gingen zachter praten en liepen het huis binnen. Ik hoorde nog dat ze mij zochten. Ik legde de bloemen op het stenen bankje, liep naar de waterput achter in de tuin en ging op het bankje zitten waar Lajos mij tweeëntwintig jaar geleden ten huwelijk had gevraagd. Ik kruiste mijn armen over mijn hart, ik trok de gehaakte omslagdoek strakker samen op mijn borst, want ik had het koud. Ik keek naar de weg en begreep de vraag van Laci ineens niet meer.

VI

Toen Lajos vele jaren geleden voor het eerst bij ons kwam, was Laci de eerste die hem met enthousiaste uitingen van sympathie binnenhaalde. Toen golden ze beiden nog als grote beloften in de familie. Niemand kon precies zeggen wat zij ‘beloofden’, Laci en Lajos, maar als iemand hen hoorde praten, beloofden ze ongetwijfeld heel wat. De overeenkomsten in hun karakter, het totale gebrek aan realiteitszin, de neiging tot buitensporig fantaseren en onopzettelijke leugens vertellen dreven hen met een onweerstaanbare kracht naar elkaar toe, als verliefden. Laci introduceerde Lajos trots in onze familie. Ook uiterlijk leken ze op elkaar: beiden hadden die romantische, negentiende-eeuwse, sierlijke charme in hun gezicht die ik altijd mooi had gevonden in Laci en die ik in Lajos met genegenheid terugzag. Een tijdlang kleedden ze zich eender en de stad weergalmde van hun luidruchtige, ernstloze avonturen. Maar iedereen vergaf hen, want ze waren jong en charmant, en ten slotte deden ze nooit echt iets verwerpelijks. Ze leken griezelig op elkaar, lichamelijk en geestelijk.

Deze vriendschap, die zich al in hun studententijd met een verontrustende intimiteit manifesteerde, hield niet op toen Lajos belangstelling voor mij kreeg, maar veranderde van vorm. Het was overduidelijk dat Laci bespottelijk jaloers was op Lajos; hij had alles gedaan om zijn vriend aan de familie te binden, maar kon het tegelijkertijd niet aanzien dat Lajos mij het hof maakte: als het even kon verstoorde hij ons schuchter samenzijn en dreef de spot met de timide uitingen van onze opbloeiende genegenheid. Laci was jaloers, maar vreemd genoeg – of misschien was het ook niet zo vreemd – was deze jaloezie alleen op mij gericht: toen Lajos met Vilma trouwde, leek hij wel blij en stelde hij zich uiterst liefdevol en behulpzaam op. Iedereen in de familie wist dat ik Laci’s lieveling was, zijn oogappel. Later dacht ik zelfs dat Laci met zijn sympathie en antipathie misschien wel bijgedragen heeft aan de ontrouw van Lajos. Maar deze veronderstelling heb ik nooit kunnen bewijzen, ook niet voor mezelf.

Die twee mensen, die zo op elkaar leken, die twee eendere karakters, zochten elkaars gezelschap om het hardst. Een tijdlang, toen Lajos zijn erfenis had gekregen, woonden ze zelfs samen in de hoofdstad, in een luxe vrijgezellenwoning, die ik nooit heb gezien, maar in de beschrijving van Lajos speelden zich in die woning de belangrijkste geestelijke en sociale ontmoetingen van die tijd af. Ik heb alle reden om te twijfelen aan het belang van dit gezelschapsleven. In ieder geval woonden ze samen; ze hadden geld – Lajos was in die tijd bijna rijk, en Laci kon wel kinderlijk verontwaardigd doen over het gouden horloge en de geleende honderdjes, maar Lajos spendeerde in die tijd van de vergankelijke welvaart veel geld aan iedereen, ook aan zijn kameraad; ze kozen enkele bereidwillige dandy’s uit gegoede kringen van het fin de siècle uit, die in een toestand van gelukzalig nietsdoen leefden, en met hen leidden ze een avontuurlijk leven, voor zover ik het achteraf kon beoordelen. Niet dat ze slemppartijen hielden. Lajos hield bijvoorbeeld niet van wijn en Laci maakte het niet graag laat. Ze leefden eerder in een kostbaar, ingewikkeld nietsdoen op hoog niveau, die door niet-ingewijde toeschouwers van buiten gemakkelijk verward kon worden met een geconcentreerde, doelgerichte activiteit, een verzorgde levenswijze of misschien wel een nieuwe ‘levensstijl’ – dit was het lievelingswoord van Lajos – die verwezenlijkt zou worden door een daarvoor opgericht bondgenootschap van twee getalenteerde jonge mannen. In werkelijkheid vertelden ze leugens en leefden ze in een droomwereld. Maar daar kwam ik pas later achter.

Met de nieuwe vriend Lajos deed een romantische onrust zijn intrede in ons huis. Hij sloeg onze dorpse pleziertjes, onze levenswijze met een welwillende, hoofdschuddende mildheid gade. Wij voelden zijn superioriteit en deden bedremmeld ons best om onze tekortkomingen aan te vullen. We sloegen ineens aan het lezen, met name auteurs op wier belang de aandacht van de familieleden werd gevestigd door Lajos – lezen met een inzet en beschaamdheid alsof we ons op het beslissende examen van het leven aan het voorbereiden waren. Later kwamen we erachter dat Lajos niet of slechts oppervlakkig de werken van die auteurs en denkers gelezen had die hij ons zo nadrukkelijk aanbeval, wanneer hij ons met welwillende strengheid hoofdschuddend een standje gaf. Zijn betovering werkte zo snel als een boze toverkracht op de kermis. Moeder, het arme mens, was de eerste die bedwelmd raakte door deze roes. We waren constant aan het lezen, want we waren onder de invloed van Lajos en wilden hem plezieren; we gingen ons ‘kleden’, anders dan voorheen, en gingen ‘een gezelschapsleven leiden’, maar ook op een andere manier dan daarvoor. Ook kochten we nieuw meubilair. Dit kostte allemaal veel geld, en we waren niet rijk. Moeder keek voortdurend uit naar de komst van Lajos; ze bereidde zich voor op zijn bezoeken als op een examen: ze was aan het blokken op de werken van moderne Duitse filosofen omdat Lajos een keer neerbuigend had geïnformeerd of we de werken van een zekere B. uit Heidelberg kenden. Natuurlijk kenden we die niet. Onmiddellijk begonnen wij de hoogdravende, nogal vage beschouwingen over leven en dood te lezen. Ook vader liet zich van zijn beste kant zien in die tijd. Hij dronk minder en nam zich in acht, met name als we gasten hadden, en hij verborg zich met zijn opgelapte, treurige leven voor de speurende ogen van Lajos. De gasten, mijn broer en Lajos, kwamen elk weekend bij ons op bezoek.

Op die dagen vulde het huis zich met lawaaierig volk. De oude conversatiekamer werd plotseling iets van een ‘salon’, waar Lajos de meest interessante mensen van de stad ontving. Dat waren mensen die wij tot die tijd eerder dubieus hadden gevonden dan interessant; ja, het waren mensen die wij niet in ons huis ontvingen. Nu kregen ze plotseling vrij entree. Mijn vader drentelde in zijn versleten redingote schuchter rond tussen zijn weekendgasten, met een oubollige hoffelijkheid, en durfde op die dagen zelfs geen pijp op te steken. En Lajos ontving, hield audiëntie, gaf zijn berisping of goedkeuring met één blik, hij liet je ten hemel varen als beloning of stortte je in de hel. Drie jaar lang ging dat zo door.

Mijn broer en zijn bijzondere vriend waren geen ordinaire types, geen woeste lomperiken. Aan het eind van het eerste jaar viel het zelfs vreemden op dat Laci even afhankelijk van Lajos was geworden als mijn moeder en Vilma, en later ook ikzelf. Nu zou ik kunnen zeggen dat ik degene was die tegenover deze boze zinsbegoocheling het langst nuchter weerstand bood, maar waarom zou ik mezelf troosten met deze armzalige triomf? Ja, ik had Lajos vanaf het allereerste ogenblik door, maar evengoed stelde ik me blind en gretig aan hem ten dienste. Hij was zo ernstig en zo teder. We merkten algauw dat hij zijn studie afbrak, samen met Laci. Hij zei – ik kan me zijn woorden nog herinneren, hij stond een keer in de avondschemer bij het raam, met een haarlok over zijn voorhoofd, en zijn woorden klonken berustend, alsof hij een groot offer ging brengen: ‘Ik moet de vruchtbare, eenzame stilte van de werkkamer verruilen voor de gevaarlijke en lawaaierige kansen van het menselijke strijdperk.’ Hij sprak altijd op een toon alsof hij uit een boek voorlas. Deze uitspraak choqueerde me en maakte me overstuur. Ik had het gevoel dat Lajos zijn carrière opgaf voor een of ander groots doel, dat nogal vaag bleef, en met praktische middelen in plaats van het wapen van de kennis verder ging strijden voor iemand, waarschijnlijk de mensheid. Ik vond dit offer verontrustend, want in onze familie werd het meer op prijs gesteld dat jongens hun school afmaakten voordat ze zich in ‘het menselijke strijdperk’ begaven. Maar ik geloofde Lajos, die zei dat zijn weg een andere was en dat zijn middelen verschillend waren. Uiteraard volgde Laci hem onmiddellijk hierin. Ze stopten in het derde jaar met hun studie. Ik was toen nog een heel klein meisje. Laci keerde later terug naar ‘de wereld van de geest’: met het laatste krediet van onze familie opende hij een boekhandel in de stad, en na de aanvankelijk enthousiaste plannenmakerij verdiende hij een schamel inkomen uit de verkoop van schoolboeken en schrijfmaterialen. Lajos keurde deze stap ten strengste af. Maar toen ons idool werd meegesleept door de politiek, liet hij niet meer van zich horen.

De politieke visie van Lajos is me nooit goed duidelijk geworden. Tibor, die ik vaak naar deze opvattingen heb gevraagd, haalde dan steeds zijn schouders op en zei dat Lajos in het geheel geen politieke overtuiging had; hij was gewoon een klaploper die het avontuur daar zocht waar mensen de macht verdeelden. Die beschuldiging kon nog waar zijn ook, maar was toch niet helemaal waar. Lajos was inderdaad bereid offers te brengen voor de mensheid, vermoedde ik, of voor het ideaalbeeld van de mensheid – want hij hield altijd meer van idealen dan van de werkelijkheid, waarschijnlijk omdat idealen minder gevaarlijk zijn en meer compromissen verdragen. Als hij ‘het avontuur zocht’ in de politiek, was hij zelfs bereid om zijn leven in de waagschaal te stellen, niet zozeer om de te behalen winst, maar eerder om de spanning van het avontuur, dat hij met alle pathetiek van dien beleefde en waarvan hij ook het leed aanvaardde. Ik had Lajos leren kennen als iemand die met leugens begint maar zelf daardoor meegesleept in huilen uitbarst en met tranen in zijn ogen verder liegt, totdat hij uiteindelijk tot ieders grote verrassing de waarheid staat te vertellen, net zo overtuigend als hij eerst stond te liegen. Het feit dat hij daartoe in staat was, had hem er geenszins van weerhouden om in de afgelopen tien jaar als protagonist op te treden van extreme partijen met tegenstrijdige overtuigingen; na korte tijd werd hem overal de deur gewezen. Laci was hem gelukkig niet gevolgd op deze weg. Hij bleef in ‘de wereld van de geest’, de ietwat muffe sfeer van tekenmaterialen en tweedehands schoolboeken met ezelsoren. Maar Lajos raakte de weg kwijt tussen de gevaren; deze ‘gevaren’ kon niemand met name noemen, maar we dachten uit de verte altijd aan hem alsof hij woonde in een streek met eeuwig zwaar weer en donderslagen, vlak bij het weerlicht.

Toen Vilma gestorven was en wij uit elkaar gingen, verdween Lajos uit het gezichtsveld van de familie. Toen kwam ik terug in dit armoedige huis, mijn laatste toevluchtsoord. Niets wachtte mij hier behalve een slaapplaats en droog brood. Maar wie uit de storm komt, is blij als hij een dak boven zijn hoofd weet.