Wie vlucht en wie blijft

Elena Ferrante

Wie vlucht en wie blijft

DE NAPOLITAANSE ROMANS 3

Vroege volwassenheid

Vertaald uit het Italiaans
door Marieke van Laake

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

Oorspronkelijke titel Storia di chi fugge e di chi resta

© 2013 Edizioni e/o

© 2016 Nederlandse vertaling Marieke van Laake /

Uitgeverij Wereldbibliotheek

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp bij Barbara

Foto omslag © Daniil Kontorovich / Trevillion Images

NUR 302

ISBN 978 90 284 4228 3

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de elfde druk, 2019, met

ISBN 978 90 284 2797 6

VROEGE VOLWASSENHEID

1

Vijf jaar geleden heb ik Lila* voor het laatst gezien, in de winter van 2005. We wandelden ’s ochtends vroeg langs de grote weg en zoals inmiddels al jaren het geval was, slaagden we er niet in ons echt op ons gemak te voelen bij elkaar. Ik was de enige die sprak, herinner ik me: zij neuriede, groette mensen die niet eens teruggroetten en de zeldzame keren dat ze reageerde, deed ze dat met uitroepen die nauwelijks verband hielden met wat ik zei. Er waren in de loop der jaren te veel nare, soms verschrikkelijke, dingen gebeurd, en om de weg naar de vertrouwelijkheid terug te vinden hadden we elkaars geheime gedachten moeten delen, maar ik had de kracht niet daar de woorden voor te zoeken en als zij daar wel over beschikte, had ze er geen zin in, zag er het nut niet van in.

Toch hield ik veel van haar en als ik naar Napels kwam, probeerde ik haar altijd te ontmoeten, ook al was ik, moet ik bekennen, daar ook een beetje bang voor. Ze was erg veranderd. We waren allebei duidelijk ouder geworden, maar terwijl ik er alles aan deed om niet dikker te worden, was zij onveranderlijk vel over been. Ze had kort haar dat ze zelf knipte, spierwit, niet omdat ze daarvoor koos maar uit onverschilligheid. Haar gezicht, erg getekend, deed steeds meer aan dat van haar vader denken. Ze lachte zenuwachtig, het was bijna een krijsen, en ze sprak met te luide stem. Ze gebaarde voortdurend, met zo’n felle vastberadenheid dat het leek alsof ze de flats, de weg, de voorbijgangers, en zelfs mij in tweeën wilde splijten.

We bevonden ons ter hoogte van de lagere school toen een jonge man die ik niet kende ons gejaagd voorbijliep en tegen Lila riep dat in een perk naast de kerk het lichaam van een vrouw was gevonden. We haastten ons naar de plek, Lila trok me mee, baande zich onbehouwen een weg door het groepje nieuwsgierigen. De vrouw lag op haar zij, was buitensporig dik en droeg een ouderwetse, donkergroene regenjas. Lila herkende haar meteen, ik niet: onze jeugdvriendin Gigliola Spagnuolo, de ex-vrouw van Michele Solara.

Ik had haar al tientallen jaren niet gezien. Haar vroeger zo mooie gezicht was verlept, haar enkels waren enorm dik. Het dun geworden, ooit donkerbruine haar, nu vuurrood, lang zoals ze het als meisje droeg, lag uitgespreid op de omgewoelde aarde. Aan haar ene voet zat een schoen met een lage hak, erg versleten, de andere stak strak in een grijze, wollen kous met een gat bij de grote teen. De ontbrekende schoen lag een meter verderop, alsof hij van haar voet was geschoten door een schoppende beweging, uit angst of vanwege hevige pijn. Ik barstte in tranen uit, Lila keek me geërgerd aan.

Op een bankje iets verderop wachtten we zwijgend tot Gigliola was weggebracht. Wat er met haar was gebeurd, hoe ze was gestorven, het was allemaal nog onduidelijk. We trokken ons terug in Lila’s huis, het oude appartementje van haar ouders waar ze nu met haar zoon Rino woonde. We praatten over onze vriendin, Lila sprak denigrerend over haar, over het leven dat ze had geleid, haar pretenties, haar lage streken. Nu lukte het míj niet om te luisteren; ik dacht aan het gezicht dat ik van opzij had gezien, zoals het op de aarde had gelegen, aan hoe dun haar lange haar was, aan de wittige vlekken op haar schedel. Hoeveel personen die tegelijk met ons kind waren geweest leefden al niet meer, waren van de aardbodem verdwenen door ziekte of doordat hun zenuwen niet bestand waren geweest tegen het schuurpapier van de kwellingen, of doordat hun bloed vergoten was. Een poosje zaten we lusteloos in de keuken zonder dat een van ons beiden besloot de tafel af te ruimen, daarna gingen we opnieuw naar buiten.

De zon op die mooie winterdag gaf de wereld om ons heen een sereen aanzien. De oude wijk was, in tegenstelling tot ons, precies hetzelfde gebleven. De lage, grijze gebouwen, de binnenplaats van ons kinderspel, de grote weg, de donkere muilen van de tunnel en het geweld, alles onveranderd. Het omliggende landschap daarentegen was wel veranderd. Het groenige gebied rond de meertjes was verdwenen, evenals de oude conservenfabriek. Wat je nu zag was het gefonkel van de glazen wolkenkrabbers, ooit het symbool van de stralende toekomst, waarin niemand ooit had geloofd. In de loop der jaren had ik de veranderingen allemaal geregistreerd, soms nieuwsgierig, vaak achteloos. Als meisje had ik me ingebeeld dat Napels aan de andere kant van de wijk wonderen bood. De wolkenkrabber van het centraal station, bijvoorbeeld, had me tientallen jaren terug diep getroffen, zoals hij zich verdieping na verdieping verhief, het skelet van een gebouw dat ons toen enorm hoog leek, pal naast het gedurfde treinstation. Hoe verrast was ik als ik over het piazza Garibaldi liep! ‘Moet je zien, wat hoog,’ zei ik tegen Lila, Carmen, Pasquale, Ada, Antonio, tegen alle vrienden met wie ik me naar de zee waagde, aan de randen van de rijke wijken. Daarboven, zo dacht ik, wonen de engelen, ze genieten vast van dat uitzicht over de hele stad. Omhoogklimmen, tot helemaal bovenaan, wat zou ik dat fijn hebben gevonden! Ook al stond hij niet in de wijk, het was ónze wolkenkrabber, een bouwwerk dat we van dag tot dag zagen groeien. Maar er werd niet meer aan gewerkt. Als ik thuiskwam uit Pisa leek de wolkenkrabber van het station mij nu niet zozeer het symbool van een zich vernieuwende gemeenschap als wel het zoveelste nest van inefficiëntie.

In die periode raakte ik ervan overtuigd dat er geen groot verschil was tussen de wijk en Napels, het onbehagen gleed naadloos over van het een naar het ander. Bij elke terugkeer trof ik een stad die nog weer meer van kruimeldeeg leek, die de seizoenswisselingen, warmte, kou, en vooral noodweer niet verdroeg. Kijk, het station van piazza Garibaldi is ondergelopen, kijk, de Galleria tegenover het Museum is ingestort, kijk, er is een aardverschuiving geweest, het elektrisch licht komt niet meer terug. In mijn herinnering waren donkere straten vol gevaren, steeds ongeregelder verkeer, plaveisel met scheuren, grote modderplassen. De overbelaste riolen spoten op, kwijlden. Water en vloeibare troep, vuilnis en bacteriën stroomden als lava langs heuvels vol splinternieuwe, fragiele bouwwerken de zee in, of erodeerden de wereld van onderaf. De mensen stierven als gevolg van nalatigheid, corruptie, onderdrukking, maar betuigden toch bij elke verkiezingsbijeenkomst enthousiast hun instemming met de politici die hun het leven ondraaglijk maakten. Zodra ik uit de trein stapte, bewoog ik me behoedzaam door het gedeelte van de stad waar ik was opgegroeid, en ik zorgde ervoor dat ik steeds in dialect praatte, alsof ik wilde aangeven: ik hoor bij jullie, doe me geen kwaad.

Toen ik afstudeerde, toen ik in één keer een verhaal schreef dat totaal onverwacht binnen enkele maanden als boek werd uitgegeven, leek de situatie in de wereld waar ik vandaan kwam nog erger geworden. Terwijl ik me in Pisa en Milaan goed, soms zelfs gelukkig voelde, was ik bij elke terugkeer in mijn eigen stad bang dat iets wat niet was te voorzien me zou verhinderen haar opnieuw te ontvluchten, dat wat ik verworven had me ontnomen zou worden. Ik zou Pietro, met wie ik spoedig zou trouwen, niet meer kunnen bereiken; de propere ruimte van de uitgeverij zou voor me gesloten blijven; ik zou niet meer kunnen genieten van de elegante vriendelijkheid van Adele, mijn aanstaande schoonmoeder, een moeder zoals mijn eigen moeder nooit was geweest. In het verleden had mijn stad me al overvol geleken, één groot gedrang van het piazza Garibaldi tot Forcella, Duchesca, de via Lavinaio, de Rettifilo. Maar eind jaren zestig had ik het idee dat het er nog drukker was geworden, dat de onverdraagzaamheid en de agressiviteit onbeheersbaar toenamen. Op een ochtend was ik helemaal naar de via Mezzocannone gelopen, waar ik een paar jaar eerder als winkelmeisje in een boekhandel had gewerkt. Ik was erheen gegaan uit nieuwsgierigheid, om de plek terug te zien waar ik zo had gezwoegd, maar vooral ook om een kijkje te nemen bij de universiteit, waar ik nooit binnen was geweest. Ik wilde de universiteit vergelijken met die van Pisa, met de Normale, ik hoopte zelfs de kinderen van mevrouw Galiani tegen te komen – Armando, Nadia – om te kunnen pochen over wat ik had bereikt. Maar de straat en de ruimten van de universiteit hadden me angst ingeboezemd, het was er stampvol studenten geweest, studenten uit Napels, de provincie Napels en uit het hele zuiden, goed geklede jongens en meisjes, lawaaierig, zeker van zichzelf, en ook studenten met ruwe manieren, maar die zich wél onderdanig gedroegen. Ze verdrongen zich bij de deuren, in de aula’s, voor de secretariaten, waar in de lange rijen die er stonden vaak ruzie werd gemaakt. Op een paar stappen van me vandaan waren enkele jongens uit zo’n rij zomaar met elkaar slaags geraakt, alsof het elkaar zien al genoeg was geweest om tot een explosie van scheldwoorden en klappen te komen, de razernij van jongens die hun bloeddorst uitschreeuwden in een zelfs voor mij nauwelijks verstaanbaar dialect. Ik was haastig vertrokken, alsof op een plek waarvan ik dacht dat hij veilig was, waar niets kwaads te verwachten viel, iets dreigends me licht had geraakt.

Kortom, het leek elk jaar erger te worden. In die periode van veel regen waren er alweer barsten in de stad gekomen, een heel gebouw was aan één kant scheefgezakt, zoals wanneer iemand steun zoekt bij een oude leunstoel waarvan de leuning, vol houtworm, het vervolgens begeeft. En doden, gewonden, kreten, klappen en geknal alsof er papierbommen ontploften. Het leek of er in de ingewanden van de stad een razernij broeide die niet naar buiten kon en haar daarom aanvrat, of aan de oppervlakte uitbrak in puisten vol gif tegen iedereen, kinderen, volwassenen, ouden van dagen, mensen uit andere steden, Amerikanen van de NAVO, toeristen van alle nationaliteiten, de Napolitanen zelf. Hoe kon je het volhouden in die stad van wanorde en gevaar, in de buitenwijken, in het centrum, op de heuvels, aan de voet van de Vesuvius? Wat een nare indruk had San Giovanni a Teduccio op me gemaakt, en de reis om er te komen. Wat een nare indruk ook had de fabriek op me gemaakt waar Lila werkte, en Lila zelf, met haar zoontje; Lila, die in een armoedig gebouw met Enzo samenwoonde maar niet bij hem sliep. Ze had me verteld dat hij de werking van elektronische rekenmachines wilde bestuderen en dat zij hem daarbij probeerde te helpen. Ik hoorde haar stem nog toen ze in een poging San Giovanni, de worsten, de geur in de fabriek en haar situatie te verdoezelen, met geveinsde kennis van zaken instituten noemde als het centrum voor cybernetica van de Openbare Universiteit van Milaan, het Sovjetcentrum voor de toepassing van rekenmachines bij de sociale wetenschappen. Ze wilde me doen geloven dat er ook in Napels binnen afzienbare tijd een dergelijk centrum zou worden geopend. Ik dacht toen: in Milaan misschien wel, in de Sovjet-Unie zeker, maar niet hier, dat is een door jouw onbedwingbare geest bedachte dwaasheid, waarin je bezig bent ook die arme, toegewijde Enzo mee te sleuren. Weg moest je. Definitief ervandoor gaan, ver weg van het leven zoals we dat vanaf onze geboorte kenden. Je vestigen in een goed georganiseerde omgeving, waar echt alles mogelijk was. Ik was ervandoor gegaan, inderdaad. Maar alleen om in de daaropvolgende decennia te ontdekken dat ik me had vergist, dat het ging om een keten met steeds grotere ringen: de wijk verwees naar de stad, de stad naar Italië, Italië naar Europa, Europa naar de hele planeet. En vandaag zie ik het zo: niet de wijk is ziek, niet Napels, maar de aardbol, het universum, of de universa. Het is de kunst te verbergen, voor jezelf te verbergen hoe de wereld er werkelijk voor staat.

Ik sprak er die middag in de winter van 2005 met Lila over, nadrukkelijk, alsof het om een schuldbekentenis ging. Ik wilde toegeven dat zij alles al vanaf haar jongste jaren had begrepen, terwijl ze nooit buiten Napels was geweest. Maar ik schaamde me vrijwel meteen, hoorde in mijn woorden het chagrijnige pessimisme van de ouder wordende vrouw, een toon waarvan ik wist dat ze die haatte. En ja hoor, eerst verscheen er een glimlach, meer eigenlijk een nerveuze grijns, waardoor ik haar verouderde tanden zag, en toen zei ze: ‘Weet je alles weer beter? Sta je alweer klaar met je oordeel? Wat ben je van plan? Wil je over ons schrijven? Over mij?’

‘Nee.’

‘Zeg eens eerlijk.’

‘Dat zou te ingewikkeld zijn.’

‘Maar je hebt er wel over gedacht, en dat doe je nog steeds.’

‘Een beetje wel, ja.’

‘Je moet me vergeten, Lenù. Je moet iedereen vergeten. We moeten verdwijnen, we stellen niets voor, Gigliola niet, ik niet, niemand van ons.’

‘Dat is niet waar.’

Ze trok een kwaad, ontevreden gezicht en keek me met nauwelijks zichtbare pupillen onderzoekend aan, haar lippen een stukje van elkaar.

‘Goed,’ zei ze, ‘als je het dan niet laten kunt, schrijf dan maar over Gigliola, of over wie je maar wilt. Maar niet over mij, waag het niet, beloof me dat je dat niet zult doen.’

‘Ik schrijf over niemand, ook niet over jou.’

‘Pas op, hoor, ik hou je in de gaten.’

‘O ja?’

‘Ik kom in je computer snuffelen, lees je files, verwijder ze.’

‘Kom nou!’

‘Denk je dat ik dat niet kan?’

‘Ik weet dat je het kunt. Maar ik ben in staat mezelf te beschermen.’

Ze lachte op haar oude, gemene manier.

‘Niet tegen mij.’

* Zie voor de lijst van personages blz. 409 e.v.

2

Die drie woorden ben ik nooit vergeten, het was het laatste wat ze tegen me zei: ‘Niet tegen mij.’ Ik zit inmiddels al weken ijverig te schrijven, zonder tijd te verliezen met herlezen. Als Lila nog leeft – ik fantaseer wat, drink met kleine slokjes mijn koffie en volg het water van de Po dat tegen de pijlers van de Principessa Isabellabrug klotst – zal ze het inderdaad niet kunnen laten, zal ze in mijn computer komen neuzen en – oude, wispelturige vrouw die ze is – zal ze kwaad worden om mijn ongehoorzaamheid, zal ze zich ermee willen bemoeien, verbeteringen aanbrengen, dingen toe willen voegen, zal ze haar verlangen om spoorloos te verdwijnen vergeten. Ik spoel mijn kopje om, loop naar mijn bureau en begin weer te schrijven, vanaf die koude lente in Milaan, vanaf die avond meer dan veertig jaar geleden, toen in een boekhandel een man met dikke brillenglazen ten overstaan van iedereen sarcastisch over mij en mijn boek sprak, en ik daar trillend en verward op reageerde. Totdat Nino Sarratore, bijna onherkenbaar door zijn pikzwarte, slordige baard, ineens opstond en de man die mij had aangevallen van repliek diende. Vanaf dat moment begon alles in mij in stilte zijn naam te schreeuwen – hoelang had ik hem al niet gezien: vier, vijf jaar – en hoewel ik had zitten trillen van de spanning, kreeg ik het plotseling bloedheet.

Zodra Nino zijn betoog had beëindigd, vroeg de man met een beheerst gebaar om te mogen reageren. Het was duidelijk dat hij boos was, maar heftige emoties hadden me te veel verward om meteen te begrijpen waarom. Ik had natuurlijk wel gemerkt dat Nino’s interventie de discussie op een agressieve, bijna oneerbiedige manier had verschoven van de literatuur naar de politiek, maar op dat moment schonk ik daar weinig aandacht aan. Ik was met andere dingen bezig: ik kon mezelf niet vergeven dat ik niet tegen de confrontatie opgewassen was geweest, dat ik tegenover een hoog ontwikkeld publiek alleen maar iets onsamenhangends had weten te stamelen. En toch was ik geen sufferd. In de nadelige positie waarin ik me op het gymnasium bevond, had ik geprobeerd te worden zoals mevrouw Galiani, ik had me haar toon, haar taal aangemeten. In Pisa redde ik het daar niet mee, daar had ik het moeten opnemen tegen zeer kundige mensen. Franco, Pietro, al die uitmuntende studenten, en natuurlijk de vermaarde professoren van de Normale, drukten zich uit op een ingewikkelde manier, schreven buitengewoon gekunsteld, hadden een categoriserende behendigheid, een logische helderheid en precisie die la Galiani niet bezat. Maar ik had me getraind om net als zij te zijn. En vaak was ik daarin geslaagd, had ik het idee gehad dat ik de woorden zo beheerste dat ik me voor altijd van de tegenstrijdigheden van het bestaan, opkomende emoties en gejaagd gepraat kon bevrijden. Kortom, ik wist me inmiddels van een manier van spreken en schrijven te bedienen die, dankzij een uitgelezen woordenschat, een breed en weloverwogen opgezet betoog, een snelle opeenvolging van de argumenten en een strenge, nooit afnemende zorg voor de vorm, erop gericht was de gesprekspartner zo te ontmoedigen dat de lust om er iets tegen in te brengen hem verging. Maar die avond was het niet gegaan zoals het had moeten gaan. Eerst was ik in verlegenheid gebracht door Adele en haar vriendinnen, die ik voor heel scherpzinnige lezeressen hield, daarna door de man met de opvallende bril. Ik was weer het ijverige meisje uit de wijk geworden, met het zuidelijke accent, de dochter van de portier, zelf stomverbaasd dat ze op die plek was beland en de rol van jonge, onderlegde schrijfster speelde. Daardoor had ik mijn zelfvertrouwen verloren en had ik me slordig en zonder overtuiging uitgedrukt. En dan heb ik het nog niet eens over Nino. Zijn verschijning had me alle controle over mezelf ontnomen en de klasse waarmee hij mij had verdedigd, bevestigde dat ik mijn vaardigheid kwijt was. We kwamen uit vergelijkbare milieus, we hadden allebei hard gewerkt om ons die taal eigen te maken. En toch had hij die taal niet alleen heel natuurlijk en moeiteloos tegen zijn gesprekspartner gebruikt, maar had hij het zich soms, waar het hem nodig leek, ook gepermitteerd – alsof het zo gepland was – om dat gepolijste Italiaans met een onbeschaamde fierheid overhoop te halen, waardoor hij er al snel in was geslaagd de professorale toon van de man met de dikke bril verouderd en zelfs misschien enigszins belachelijk te doen lijken. Daarom dacht ik, toen ik zag dat die man weer wilde gaan praten: hij is erg kwaad, en na eerst denigrerend over mijn boek te hebben gesproken, gaat hij nu ongetwijfeld nog denigrerender tegen Nino tekeer, om hem te vernederen omdat hij het boek heeft verdedigd.

Maar het leek erop dat het die man om iets anders ging: hij kwam niet terug op mijn roman, hij haalde mij er niet bij, maar concentreerde zich op enkele formuleringen die Nino zijdelings maar wel herhaaldelijk had gebruikt, kreten als: machthebbersarrogantie, antiautoritaire literatuur. Pas toen begreep ik dat de politieke wending die de discussie had genomen hem boos had gemaakt. Dat woordgebruik was hem niet bevallen en de plotselinge sarcastische falset die in zijn stem doorbrak, benadrukte dat nog eens (‘Trots op kennis wordt tegenwoordig dus arrogantie genoemd.’ ‘Ook de literatuur is dus antiautoritair geworden?’). Daarna begon hij fijntjes met het woord ‘autoriteit’ te spelen. ‘Godzijdank,’ zei hij, ‘een barricade tegen cultuurarme jongelui die, teruggrijpend op de onzin die ze in god mag weten welke alternatieve colleges aan de Openbare hebben gehoord, zonder verder nadenken over alles hun mening ten beste geven.’ Hij ging lang over dit onderwerp door, en wendde zich daarbij tot het publiek, nooit rechtstreeks tot Nino of mij. Maar tegen het einde concentreerde hij zich eerst op de oudere criticus die naast mij zat en daarna op Adele, misschien al vanaf het begin het echte doel van zijn polemische optreden. ‘Ik ben niet boos op de jongelui’ – zei hij, kort samengevat – ‘maar op de doctorandussen die uit eigenbelang altijd bereid zijn met de laatste mode van de stupiditeit mee te gaan.’ Toen zweeg hij eindelijk en wilde met een bescheiden maar energiek ‘neemt u mij niet kwalijk, pardon en dank u’ vertrekken.

Vijandig maar ook respectvol stonden de aanwezigen op om hem te laten passeren. Toen werd het me helemaal duidelijk dat hij een man van aanzien was, van een dergelijk aanzien dat zelfs Adele zijn boze knikje met een hartelijk ‘dank u, tot ziens’ beantwoordde. Daarom was misschien iedereen lichtelijk verbaasd toen Nino hem, kennelijk wetend om wie het ging, op een dwingende en tegelijk spottende toon aansprak met zijn titel – ‘Professor, waar gaat u heen? Blijft u toch!’ – en hem vervolgens dankzij zijn lange benen behendig de pas afsneed, voor hem ging staan en tegen hem sprak in die nieuwe taal van hem waarvan ik, op de plek waar ik stond, niet alles kon verstaan en begrijpen, zinnen die waarschijnlijk waren als stalen kabels onder de brandende zon. De man luisterde zonder zich te verroeren, zonder ongeduldig te worden, maakte toen met zijn hand een gebaar van ga eens opzij en begaf zich naar de uitgang.

3

Verward verliet ik de tafel, kon nauwelijks geloven dat Nino écht daar was, in Milaan, in dat zaaltje. En toch, kijk, hij kwam al naar me toe, glimlachend, maar met ingehouden pas, zonder haast. We gaven elkaar een hand, die van hem was heel warm, de mijne ijskoud, en we zeiden dat we het zo leuk vonden om elkaar na zoveel tijd terug te zien. Weten dat het ergste van de avond eindelijk voorbij was en dat Nino nu in levenden lijve voor me stond, verminderde wel mijn ontevredenheid over het verloop van de bijeenkomst, maar niet mijn opwinding. Ik stelde hem voor aan de criticus, tevens professor, die mijn boek zo welwillend had geprezen, en vertelde hem dat ik Nino kende uit Napels, dat we samen op het gymnasium hadden gezeten. Hoewel Nino in zijn betoog ook de criticus enkele vegen uit de pan had gegeven, was deze toch vriendelijk. Hij prees Nino voor de manier waarop hij de man met de bril had behandeld, liet zich even in lovende bewoordingen uit over Napels en alles op een toon alsof hij het tegen een briljante student had die aangemoedigd moest worden. Nino vertelde dat hij al jaren in Milaan woonde, zich met economische geografie bezighield en – zei hij met een glimlach – dat hij deel uitmaakte van de meest beklagenswaardige categorie van de universitaire piramide, te weten de assistenten. Hij zei het op een innemende manier, zonder de nogal bozige toon van vroeger, en het leek me dat hij een ander harnas droeg, lichter dan het harnas dat mij op het gymnasium zo had gefascineerd, alsof hij zich van overtollige ballast had ontdaan om sneller en elegant te kunnen duelleren. Ik zag tot mijn opluchting dat hij geen trouwring droeg.

Intussen waren een paar vriendinnen van Adele naar me toe gekomen om het boek te laten signeren. Dat raakte me, het was voor het eerst dat ik zoiets meemaakte. Ik aarzelde: ik wilde Nino geen moment uit het oog verliezen, maar ik wilde ook niet dat hij mij een stuntelig mens zou blijven vinden, want die indruk had ik waarschijnlijk op hem gemaakt. Ik liet hem dus achter met de oudere professor – hij heette Tarratano – en ontving vriendelijk mijn lezeressen. Eigenlijk wilde ik me er snel van afmaken, maar de boeken waren nieuw, roken lekker naar drukinkt – wat een verschil met de beduimelde, stinkende boeken die Lila en ik vroeger van de bibliotheek in de wijk leenden – en dat weerhield me ervan ze zomaar vlug met een balpen te bezoedelen. Ik schreef in mijn mooiste handschrift, geleerd in de tijd van juffrouw Oliviero, en bedacht uitgebreide opdrachten, die enig ongeduld veroorzaakten bij de wachtende dames. Met kloppend hart zat ik te schrijven, terwijl ik intussen Nino in de gaten hield, doodsbang dat hij weg zou gaan.

Maar hij ging niet weg. Nu had ook Adele zich bij de twee gevoegd, en Nino richtte zich respectvol maar ongedwongen tot haar. Ik moest eraan denken hoe hij in de gangen op school met mevrouw Galiani praatte en er was weinig voor nodig om het verband te leggen tussen de briljante gymnasiast van toen en de jonge man van nu. Maar de student van Ischia, de minnaar van mijn getrouwde vriendin, de verwarde jongen die zich op de wc van de winkel op het piazza dei Martiri verborg en die de vader was van Gennaro, een kind dat hij nooit had gezien, die wees ik fel af als een zinloze, kortstondige ontsporing die ons allemaal verdriet had gedaan. Dat Lila plotseling op het toneel was verschenen had hem zeker uit zijn doen gebracht, maar – dat leek me bij die gelegenheid evident – het was slechts een fase geweest. Hoe intens die ervaring waarschijnlijk ook was geweest, hoe diep de sporen ook waren die ze had nagelaten, nu was het over. Nino was zichzelf weer en daar was ik blij om. Ik dacht: ik moet Lila vertellen dat ik hem heb ontmoet, en dat het goed met hem gaat. Maar later veranderde ik van gedachten: nee, ik vertel het haar niet.

Toen ik klaar was met signeren was het zaaltje leeg. Adele pakte zachtjes mijn hand en prees uitvoerig de manier waarop ik over mijn boek had gesproken en mijn reactie op de afschuwelijke interventie – zo zei ze het letterlijk – van de man met de dikke bril. Aangezien ik ontkende dat ik dat goed had gedaan (ik wist best dat het niet waar was), vroeg ze Nino en Tarratano naar hun mening, en natuurlijk putten beiden zich uit in complimenten. Mij ernstig aankijkend bracht Nino zelfs uit: ‘U weet niet half hoe goed dit meisje op het gymnasium al was, zeer intelligent, onderlegd, buitengewoon moedig en mooi.’ En terwijl de vlammen me uitsloegen, begon hij galant ironisch te vertellen over mijn conflict van jaren terug met de godsdienstleraar. Adele luisterde, lachte vaak. ‘Binnen onze familie hebben we Elena’s kwaliteiten meteen onderkend,’ zei ze, en meteen daarop meldde ze dat ze in een restaurant vlak bij de boekhandel een tafel had gereserveerd. Ik schrok, mompelde verlegen dat ik moe was en geen honger had en liet doorschemeren dat ik, aangezien Nino en ik elkaar al zo lang niet hadden gezien, graag een wandelingetje met hem zou maken voor ik naar bed ging. Ik wist dat het onbeleefd was, het diner was ter ere van mij en om Tarratano te bedanken voor zijn inzet ten gunste van het boek, maar ik kon niet anders. Adele keek me even ironisch aan, antwoordde dat mijn vriend natuurlijk ook welkom was en voegde er een beetje geheimzinnig aan toe, alsof ze me schadeloos wilde stellen voor het ‘offer’ dat ik bracht: ‘Ik heb straks een leuke verrassing voor je.’ Gespannen keek ik naar Nino: zou hij de uitnodiging aannemen? Hij zei dat hij niet tot last wilde zijn, keek op zijn horloge, maar accepteerde de uitnodiging wel.

4

We verlieten de boekhandel. Adele ging discreet met Tarratano vooruit, Nino en ik volgden. Maar ik merkte meteen dat ik niet wist wat ik tegen hem moest zeggen, ik was bang dat elk woord verkeerd zou blijken. Maar hij zorgde ervoor dat er geen stilte viel. Hij prees opnieuw mijn boek en begon daarna met veel achting over de Airota’s te praten (hij noemde ze ‘de meest beschaafde van alle families die in Italië iets betekenen’, zei dat hij Mariarosa kende. ‘Ze kiest altijd voor de aanval: twee weken geleden hebben we een stevige ruzie gehad’), feliciteerde me omdat hij net van Adele had gehoord dat ik verloofd was met Pietro, wiens boek over de Bacchusriten hij tot mijn verbazing bleek te kennen; maar hij sprak vooral vol respect over het gezinshoofd, professor Guido Airota, ‘echt een uitzonderlijke man.’ Het ergerde me lichtelijk dat hij al van mijn verloving op de hoogte was en het gaf me een onprettig gevoel dat de lof op mijn boek de inleiding vormde voor een heel wat nadrukkelijker lofzang op Pietro’s boek en zijn hele familie. Ik onderbrak hem, vroeg hoe het met hem ging, maar hij was vaag, zinspeelde slechts op een boekje dat eraan kwam en dat hij saai noemde, maar waar hij niet omheen had gekund. Ik drong aan, vroeg of het moeilijk was geweest, de eerste tijd in Milaan. Hij antwoordde met een paar algemeenheden over de problemen die je ondervindt als je zonder een cent op zak uit het zuiden komt. Toen vroeg hij zomaar ineens: ‘Woon je weer in Napels?’

‘Voorlopig wel, ja.’

‘In de wijk?’

‘Ja.’

‘Ik heb definitief met mijn vader gebroken, zie niemand meer van mijn familie.’

‘Zonde.’

‘Het is goed zo. Alleen jammer dat ik geen nieuws over Lina heb.’

Even dacht ik dat ik me had vergist, dat Lila nooit uit zijn leven was weggeweest, dat hij niet voor mij naar de boekhandel was gekomen, maar alleen om iets over haar te horen. Maar daarna zei ik tegen mezelf: als hij echt wilde weten hoe het met Lila ging, had hij in al die jaren wel een manier gevonden om daarachter te komen, en impulsief reageerde ik op de duidelijke toon van iemand die snel een onderwerp wil afsluiten: ‘Ze is weg bij haar man en leeft met een ander.’

‘Is het een jongen of een meisje geworden?’

‘Een jongen.’

Hij trok een ontevreden gezicht en zei: ‘Lina is moedig, te moedig zelfs. Maar ze weet zich niet naar de werkelijkheid te voegen, ze is niet in staat de anderen en zichzelf te accepteren. Het was niet makkelijk om van haar te houden.’

‘Hoezo?’

‘Ze weet niet wat overgave is.’

‘Overdrijf je niet een beetje?’

‘Nee, ze zit echt verkeerd in elkaar: haar hoofd, alles, ook seksueel.’

Die laatste woorden – ‘ook seksueel’ – troffen me het meest. Nino oordeelde dus negatief over zijn relatie met Lila? Hij had dus net gezegd – me daardoor in verwarring brengend – dat zijn oordeel ook het seksuele aspect betrof? Een paar seconden staarde ik naar de donkere silhouetten van Adele en haar vriend die voor ons uit liepen. Mijn verwarring ging over in angst, ik voelde dat ‘ook seksueel’ een inleiding was, dat hij nog explicieter wilde worden. Jaren geleden had Stefano me na zijn huwelijk in vertrouwen genomen en me over zijn moeilijkheden met Lila verteld, maar daar had hij de seks altijd buiten gelaten, zoals iedereen in de wijk die van zijn vrouw houdt dat zou hebben gedaan. Het was bijvoorbeeld ondenkbaar dat Pasquale me iets zou vertellen over het seksuele gedrag van Ada, of nog erger, dat Antonio met Carmen of Gigliola over het mijne zou praten. Dat deden jongens onder elkaar – en op een vulgaire manier, als wij meisjes voor hen niet of niet meer interessant waren – maar jongens en meisjes onderling niet. Ik voelde gewoon dat Nino, de nieuwe Nino, het volkomen normaal vond om met mij te praten over de seksuele relatie die hij met mijn vriendin had gehad. Ik voelde me ongemakkelijk, trok me terug. Ook hierover moet ik nooit iets tegen Lila zeggen, bedacht ik, terwijl ik gemaakt nonchalant zei: ‘Dat is allemaal geweest, laten we niet weemoedig worden, en het weer over jou hebben, waar werk je aan, wat heb je voor perspectieven aan de universiteit, waar woon je, leef je alleen?’ Maar de woorden kwamen te geestdriftig uit mijn mond, hij had vast door dat ik zo snel mogelijk van onderwerp wilde veranderen. Hij glimlachte ironisch en leek te willen antwoorden, maar we waren bij het restaurant aangekomen en stapten naar binnen.

5

Adele verdeelde de plaatsen: ik naast Nino en tegenover Tarratano, zij naast Tarratano met Nino tegenover zich. We bestelden en het gesprek ging al snel over de man met de bril, een hoogleraar Italiaanse letterkunde, begreep ik, christendemocraat en vaste medewerker van de Corriere della Sera. Adele en Tarratano hielden zich nu niet langer in. Nu ze zich niet meer aan het ritueel van de boekhandel hoefden te houden, roddelden ze uitgebreid over de man en prezen ze Nino om de manier waarop hij hem had aangepakt en verslagen. Het meest amuseerden ze zich met het herhalen van de woorden waarmee hij, toen de man vertrok, zijn aanval had geformuleerd, woorden die zij wel hadden gehoord, maar ik niet. Ze vroegen hem om de exacte bewoordingen, maar Nino zei afwerend dat hij zich die niet meer herinnerde, maar even later probeerde hij het toch, wellicht voor deze gelegenheid in een nieuw bedachte formulering: ‘Om de autoriteit in al haar vormen te beschermen, zou u bereid zijn de democratie tijdelijk op te heffen.’ En vanaf dat moment waren alleen zij drieën nog maar aan het woord. Met steeds grotere betrokkenheid spraken ze over geheime diensten, Griekenland, de martelingen in de gevangenissen daar, over Vietnam, de onverwachte opkomst van de studentenbeweging, niet alleen in Italië, maar ook in Europa, in de hele wereld, over een artikel in de Ponte van de hand van professor Airota – waarvan Nino zei dat hij het er woord voor woord mee eens was – over de situatie van onderzoek en onderwijs aan de universiteiten.

‘Ik zal mijn dochter vertellen dat het u beviel,’ zei Adele. ‘Mariarosa vond het slecht.’

‘Mariarosa loopt alleen warm voor zaken die de wereld niet kan geven.’

‘Juist, zo is het precies.’

Ik wist niets van die bijdrage van mijn toekomstige schoonvader, voelde me ongemakkelijk en zat zwijgend te luisteren. Eerst de examens, daarna de afstudeerscriptie, toen het boek en de overhaaste publicatie, dat alles had een groot deel van mijn tijd in beslag genomen. Ik was slechts oppervlakkig op de hoogte van wat er in de wereld gebeurde; demonstrerende studenten, botsingen, gewonden, arrestaties, bloed, ik wist er nauwelijks iets van. Omdat ik inmiddels niets meer te maken had met de universiteit, was wat ik destilleerde uit het gemopper van Pietro (die het in zijn brieven had over ‘de Pisaanse brandhaard van dwaasheden’) mijn enige informatie over de chaos, en daardoor was de mij omringende wereld voor mij er een van vage trekken, terwijl mijn tafelgenoten die trekken heel precies leken te kunnen ontcijferen. Nino nog beter dan de anderen. Ik zat naast hem, luisterde, raakte met mijn arm lichtjes de zijne aan, een contact van uitsluitend stoffen, maar dat me toch ontroerde. Hij had nog steeds een voorliefde voor cijfers, noemde aantallen wat betreft de aan de universiteit ingeschreven studenten – massa’s inmiddels –, de reële capaciteit van gebouwen, de uren die de machthebbers echt werkten, en hoevelen van hen in het parlement of een Raad van Beheer zaten in plaats van college te geven en onderzoek te doen, of zich aan zeer goedbetaalde consulentschappen wijdden of naast hun werk op de universiteit privé een beroep uitoefenden. Adele was het ermee eens, haar vriend ook. Soms onderbraken ze Nino en praatten dan over personen van wie ik nog nooit had gehoord. Ik voelde me buitengesloten. Het ging hun niet meer in de eerste plaats om het feestje rond de verschijning van mijn boek, en bovendien leek mijn schoonmoeder de aangekondigde verrassing vergeten te zijn. Ik zei zacht dat ik even van tafel ging, Adele knikte afwezig, Nino praatte hartstochtelijk door. Tarratano dacht waarschijnlijk dat ik me verveelde, want meteen toen ik opstond zei hij, bijna fluisterend: ‘Komt u gauw terug, ik hecht zeer aan uw mening.’

‘Die heb ik niet,’ zei ik met een vage glimlach.

Hij glimlachte op zijn beurt: ‘Een schrijfster verzint er altijd wel een.’

‘Misschien ben ik geen schrijfster.’

‘Dat bent u wel degelijk.’

Ik ging naar de wc.

Nino was er altijd in geslaagd om, zodra hij zijn mond maar opendeed, me te laten voelen hoever ik achterliep. Ik moet gaan studeren, dacht ik, hoe heb ik me zo kunnen laten gaan? Natuurlijk, als ik wil kan ik met woorden wel enige deskundigheid en een beetje hartstocht voorwenden. Maar zo kan het niet langer doorgaan, ik heb te veel geleerd wat niet van belang is, en heel weinig wat dat wel is. Na mijn relatie met Franco is het beetje belangstelling voor de wereld die hij bij mij had opgewekt, verloren gegaan. En de verloving met Pietro heeft me niet verder geholpen: wat mij oorspronkelijk interesseerde, maar hem niet, werd voor mij ook onbelangrijk. Wat is Pietro toch anders dan zijn vader, zijn zusje en zijn moeder. En vooral, hoe anders dan Nino. Als het aan Pietro had gelegen, had ik mijn roman niet eens geschreven. Hij heeft het geaccepteerd, maar bijna met ergernis, zag het als een overtreding van de universitaire fatsoensnormen. Maar misschien overdrijf ik, ligt het alleen maar aan mij. Ik ben een meisje met beperkingen, ik kan me slechts op één ding tegelijk concentreren en schuif al het andere opzij. Maar dat wordt nu anders. Meteen na deze vervelende maaltijd sleep ik Nino mee en ik zal hem dwingen om de hele nacht met me te wandelen, ik zal hem vragen welke boeken ik moet lezen, welke films ik moet zien, naar welke muziek ik moet luisteren. En ik zal mijn arm door de zijne steken en zeggen: ‘Ik heb het koud.’ Verwarde voornemens, onvolledige zinnen. Ik wilde de spanning die ik voelde ontkennen, zei enkel tegen mezelf: ‘Het zou weleens onze enige kans kunnen zijn, morgen vertrek ik en dan zie ik hem niet meer.’

Intussen bekeek ik mezelf boos in de spiegel. Ik zag er moe uit, had pukkeltjes op mijn kin en onder mijn ogen de paarse kringen die menstruatie aankondigden. Ik ben lelijk, klein van stuk en heb te grote borsten. Ik zou allang begrepen moeten hebben dat hij me nooit aantrekkelijk heeft gevonden, het is geen toeval dat hij de voorkeur aan Lila heeft gegeven. Maar waar heeft dat toe geleid? ‘Ze zit verkeerd in elkaar, ook seksueel,’ had hij gezegd. Ik had dat onderwerp niet uit de weg moeten gaan. Ik had interesse moeten tonen, hem moeten laten doorpraten. Als hij er nog eens over begint zal ik ruimdenkender zijn, zal ik zeggen: ‘Wanneer zit een meisje seksueel verkeerd in elkaar? Ik vraag het je,’ zal ik hem lachend uitleggen, ‘om mezelf ook te verbeteren als het me nodig lijkt, aangenomen dat verbetering mogelijk is, wie weet.’ Ik herinnerde me met afgrijzen wat er met zijn vader op het Marontistrand was gebeurd. Ik dacht aan het vrijen met Franco op het kleine bed in zijn kamertje in Pisa. Had ik bij die gelegenheden iets verkeerds gedaan dat was opgemerkt maar uit tact voor mij verzwegen? En stel dat ik diezelfde avond met Nino naar bed zou gaan, zou ik dan diezelfde fout maken, zodat hij zou denken: ze zit verkeerd in elkaar, net als Lina, en zou hij er dan achter mijn rug met zijn vriendinnen van de Openbare over praten, misschien zelfs met Mariarosa?

Ik realiseerde me hoe onaangenaam die opmerking over Lila was geweest, ik had het hem moeten verwijten. ‘Uit die onvolmaakte seks,’ had ik tegen hem moeten zeggen, ‘uit een ervaring waarover je nu negatief oordeelt, is een kind voortgekomen, de kleine Gennaro, een heel intelligent kind. Het is niet aardig dat je zo praat, de kwestie is niet terug te brengen tot wie verkeerd en wie goed in elkaar zit, Lila heeft zich voor jou in het ongeluk gestort.’ En ik besloot: als ik me van Adele en haar vriend heb bevrijd, als hij me naar het hotel brengt, begin ik er weer over en zeg ik hem dat.

Ik verliet de wc, ging terug naar de eetzaal, en ontdekte dat de situatie tijdens mijn afwezigheid was veranderd. Zodra mijn schoonmoeder me zag, zwaaide ze naar me en zei vrolijk, met rode wangen van opwinding: ‘Eindelijk is de verrassing er.’ De verrassing was Pietro, hij zat naast haar.

6

Mijn verloofde sprong op, omhelsde me. Ik had hem nooit iets over Nino verteld. Ik had iets losgelaten over Antonio, een paar woorden, en iets over mijn relatie met Franco, die ze trouwens in de studentenwereld van Pisa wel kenden. Maar van Nino had ik zelfs zijn naam niet genoemd. Nino was een verhaal apart, een geschiedenis die me pijn deed, met momenten waarvoor ik me schaamde. Als ik Pietro daarover zou vertellen, zou ik moeten opbiechten dat ik mijn hele leven al van iemand hield op een manier waarop ik nooit van hem zou houden. En orde scheppen in dat verhaal, er een betekenis aan geven, bracht met zich mee dat ik hem over Lila zou moeten vertellen, over Ischia, en misschien moest ik dan zelfs nog verder gaan en vertellen dat de episode van seks met een volwassen man, zoals beschreven in mijn boek, was geïnspireerd op een echte ervaring op het Marontistrand, op een keuze die ik, wanhopig meisje toen, had gemaakt en die me nu na zoveel tijd weerzinwekkend leek. Dit ging alleen mij aan, en daarom had ik mijn geheimen voor me gehouden. Als Pietro het allemaal had geweten, zou hij gemakkelijk hebben begrepen waarom ik hem zo ontevreden ontving.

Hij ging weer zitten, aan het hoofd van de tafel, met zijn moeder aan de ene en Nino aan de andere zijde. Hij verslond een biefstuk, dronk wijn, en keek me verontrust aan, merkte dat ik in een slechte bui was. Hij voelde zich ongetwijfeld schuldig, omdat hij te laat was, een belangrijke gebeurtenis in mijn leven had gemist – een slordigheid uit te leggen als teken dat hij niet van mij hield – en omdat hij mij aan vreemden had overgelaten, waardoor ik zijn liefdevolle steun had moeten missen. Ik kon hem moeilijk zeggen dat mijn boze gezicht en mijn zwijgen juist veroorzaakt werden door zijn aanwezigheid, doordat hij niet tot het einde weg was gebleven en nu tussen Nino en mij was gekomen.

Die laatste overigens was me nog ongelukkiger aan het maken. Hij zat naast me, maar richtte niet één keer het woord tot me. Hij leek verheugd over de komst van Pietro. Hij schonk hem wijn bij, bood hem een sigaret aan, hield hem een vuurtje voor, en nu bliezen ze beiden met samengeperste lippen de rook uit en praatten over de lange autorit en over hoe plezierig autorijden kan zijn. Het viel me op hoe ze van elkaar verschilden: Nino mager, slungelig, met een luide, hartelijke stem; Pietro gedrongen, met die komische, warrige bos haar boven zijn enorme voorhoofd, zijn stevige wangen opengehaald bij het scheren, zijn altijd zachte stem. Ze leken blij elkaar te hebben leren kennen, iets wat voor Pietro, die zich altijd afzijdig hield, tamelijk ongewoon was. Nino zette hem onder druk, toonde werkelijke belangstelling voor zijn studies (‘Ik heb ergens een artikel van je gelezen waarin je melk en honing tegenover wijn en elke vorm van dronkenschap plaatst’), kreeg hem zover dat hij erover vertelde, en mijn verloofde, die over het algemeen de neiging had over dergelijke onderwerpen te zwijgen, gaf zich gewonnen, corrigeerde goedmoedig, stelde zich open. Maar juist toen het vertrouwelijk begon te worden tussen die twee, kwam Adele tussenbeide: ‘Genoeg gepraat,’ zei ze tegen haar zoon. ‘Kom je nu met de verrassing voor Elena?’

Ik keek haar onzeker aan. Waren er nog meer verrassingen? Was het niet voldoende dat Pietro urenlang ononderbroken had gereden om op z’n minst op tijd te zijn voor het diner ter ere van mij? Ik nam mijn verloofde nieuwsgierig op, hij zat bozig te kijken, met een gezicht dat ik van hem kende en dat hij trok als de omstandigheden hem dwongen in het openbaar iets positiefs over zichzelf te zeggen. Hij meldde me, maar bijna fluisterend, dat hij tot gewoon hoogleraar in vaste dienst was benoemd, een wel heel jonge hoogleraar in vaste dienst, met een leerstoel in Florence. Het was hem zomaar overkomen, zoals het altijd ging bij hem. Hij beroemde zich nooit op zijn bekwaamheid, wist niets of bijna niets van de waardering die hij als geleerde genoot, sprak nooit over de uiterst strenge tests waaraan hij zich onderwierp. En nu kwam hij zomaar met dit nieuws aanzetten, een beetje nonchalant, alsof hij er door zijn moeder toe gedwongen was en het voor hem nauwelijks iets betekende. Maar het betekende groot aanzien op jonge leeftijd, het betekende financiële zekerheid, het betekende weggaan uit Pisa, het betekende zich onttrekken aan een politiek en cultureel klimaat dat hem, waarom weet ik niet, al maanden mateloos ergerde. En het betekende vooral dat we in de herfst, of op zijn laatst in het begin van het volgend jaar, zouden trouwen en ik uit Napels zou vertrekken. Niemand zei iets over dit laatste, maar iedereen feliciteerde zowel Pietro als mij. Ook Nino, die meteen daarna op zijn horloge keek, een paar zure opmerkingen over universitaire carrières maakte en uitriep dat het hem erg speet, maar dat hij weg moest.

We stonden allemaal op. Ik wist niet wat ik moest doen, zocht tevergeefs zijn blik. Er kwam een hevige pijn opzetten in mijn borst. Einde van de avond, gemiste kans, op niets uitgelopen verlangens. Eenmaal op straat hoopte ik dat hij me een telefoonnummer zou geven, een adres. Hij beperkte zich ertoe me de hand te schudden en me alle goeds te wensen. Vanaf dat moment had ik de indruk dat hij bij elke beweging die hij maakte opzettelijk verder afstand van mij nam. Bij wijze van groet glimlachte ik vaag en bewoog mijn hand in de lucht alsof ik een pen vasthield waarmee ik schreef. Het was een smeekbede en betekende: je weet waar ik woon, schrijf me, alsjeblieft. Maar hij had zich al omgedraaid.

7

Ik bedankte Adele en haar vriend voor wat ze voor mij en alles rond het verschijnen van mijn boek hadden gedaan. Langdurig en oprecht prezen ze Nino, en spraken tegen mij alsof ik eraan had bijgedragen dat hij zo’n aardige, intelligente jongen was geworden. Pietro zei niets, hij maakte alleen een enigszins nerveus gebaar toen zijn moeder hem op het hart drukte snel terug te komen, ze waren beiden bij Mariarosa te gast. Ik zei meteen: ‘Je hoeft me niet weg te brengen, ga maar met je moeder mee.’ Het kwam bij niemand op dat ik het meende, dat ik me ongelukkig voelde en liever alleen was.

De hele weg naar mijn hotel was ik onhandelbaar. Ik riep dat ik niet van Florence hield, ook al was dat niet waar, dat ik niet meer wilde schrijven maar les wilde geven, ook al was dat niet waar, dat ik moe was, dat ik omviel van de slaap, ook al was dat niet waar. En daar bleef het niet bij: toen Pietro plompverloren zei dat hij mijn ouders wilde bezoeken om kennis te maken, schreeuwde ik: ‘Ben je gek, laat mijn ouders met rust, jij past niet bij hen en zij niet bij jou.’ Op dat punt aangekomen vroeg hij geschrokken: ‘Wil je niet meer met me trouwen?’

Ik stond op het punt om te zeggen: ‘Nee, ik wil niet meer’, maar hield me op tijd in, ik wist dat ook dat niet waar was. Zwakjes zei ik: ‘Neem me niet kwalijk, ik ben nogal somber, natuurlijk wil ik wel met je trouwen’, en ik pakte zijn hand, verstrengelde mijn vingers met de zijne. Hij was een intelligente, buitengewoon ontwikkelde en goede man. Ik hield van hem, ik wilde hem geen pijn doen. Maar juist op het moment dat ik bevestigde dat ik met hem wilde trouwen, terwijl ik zijn hand vasthield, wist ik niettemin ineens heel duidelijk dat ik, als hij die avond niet in het restaurant was verschenen, geprobeerd zou hebben Nino te krijgen.

Het kostte me moeite het aan mezelf te bekennen. Natuurlijk was het een gemene streek die Pietro niet verdiende, en toch zou ik het graag hebben gedaan en misschien wel zonder wroeging. Ik zou een manier hebben gevonden om Nino naar me toe te trekken, met alle jaren die verstreken waren, van de lagere school tot en met het gymnasium en de tijd op Ischia en van het piazza dei Martiri. Ik zou hem genomen hebben, ook al beviel me wat hij over Lila had gezegd in het geheel niet en maakte hij me bang. Ik zou Nino hebben genomen en het Pietro nooit hebben verteld. Misschien had ik het Lila kunnen vertellen, maar god weet wanneer, als we oud waren eventueel, als het, zo stelde ik me voor, ons niets meer kon schelen, haar niet en mij niet. De tijd zou het leren, zoals bij alles. Nino, dat zou een kwestie van één enkele nacht zijn geweest, ’s ochtends zou hij me hebben verlaten. Ook al kende ik hem mijn hele leven al, toch was hij het product van mijn fantasie, hem voor altijd houden zou onmogelijk zijn, hij kwam voort uit mijn kindertijd, bestond uit kinderverlangens, was niet concreet, had geen toekomstperspectief. Pietro daarentegen was van nu, massief, een grenssteen. Hij bakende een voor mij volkomen nieuw terrein af, een gebied van goede redenen, geregeerd door regels die hij van zijn familie had en die alles betekenis gaven. Grote idealen leefden daar, de cultus van de goede naam, principekwesties. Niets in de wereld van de Airota’s bestond zomaar. Trouwen bijvoorbeeld, stond gelijk aan een bijdrage leveren aan een lekenstrijd. Pietro’s ouders waren alleen voor de wet getrouwd en hoewel Pietro, voor zover ik wist, over een brede godsdienstige ontwikkeling beschikte, zou hij nooit in de kerk trouwen, sterker nog, misschien zelfs juist daarom niet, hij zou nog liever van mij afzien. Hetzelfde gold voor het doopsel. Pietro was niet gedoopt en Mariarosa ook niet, en daarom zouden ook onze eventuele kinderen nooit gedoopt worden. Zo ging alles bij hem, hij leek altijd geleid te worden door een hogere orde, weliswaar niet van goddelijke maar van familiale oorsprong, die hem toch de zekerheid gaf dat hij aan de kant van de waarheid en de gerechtigheid stond. Wat de seks betreft weet ik het niet, hij was behoedzaam. Hij wist genoeg van mijn relatie met Franco Mari om eruit te kunnen afleiden dat ik geen maagd meer was, en toch had hij nooit iets over dat onderwerp gezegd, ook niet met een halve kritische zin, een vulgaire opmerking of een lachje. Bij mijn weten had hij geen andere verloofdes gehad, het was moeilijk me hem voor te stellen met een hoer. Ik ben er zeker van dat hij nog geen minuut van zijn leven met andere mannen over vrouwen had zitten praten. Hij haatte pikante opmerkingen. Hij haatte geklets, een schreeuwende toon, feesten, elke vorm van verkwisting. Hoewel hij van welgestelde komaf was, neigde hij – wat dit betreft in tegenstelling tot zijn ouders en zijn zus – tot een soort ascetisme in de overvloed. En hij had een opvallend groot plichtsgevoel, hij zou zijn verplichtingen jegens mij altijd nakomen, en hij zou me nooit bedriegen.

Nee dus, ik wilde hem niet kwijt. Jammer dan maar dat ik met mijn ondanks mijn studies weinig verfijnde aard niet aan zijn nauwgezetheid kon tippen, dat ik in alle oprechtheid niet wist hoelang ik al die geometrie zou kunnen verdragen. Hij bood me de zekerheid dat ik de opportunistische buigzaamheid van mijn vader en de grofheid van mijn moeder zou ontvluchten. En daarom drong ik de gedachte aan Nino met geweld terug, stak mijn arm door die van Pietro en fluisterde: ‘Ja, laten we zo vlug mogelijk trouwen, ik wil thuis weg, ik wil mijn rijbewijs halen, ik wil reizen, ik wil telefoon en televisie, ik heb nooit iets bezeten.’ Toen werd hij vrolijk, lachte, zei ja op alles wat ik maar verlangde. Vlak bij het hotel bleef hij staan en fluisterde met schorre stem: ‘Mag ik bij je blijven slapen?’ Dat was de laatste verrassing van die avond. Ik keek hem stomverbaasd aan: hoe vaak al had ik seks willen hebben, en altijd had hij er zich aan onttrokken; maar hem nu daar in bed hebben, in het hotel, in Milaan, na de discussie in de boekhandel, een voor mij bijna traumatische ervaring, na Nino, daar voelde ik niets voor. Ik antwoordde: ‘We hebben al zo lang gewacht, een beetje langer kan ook nog wel.’ In een donker hoekje kuste ik hem, vanaf de drempel van het hotel keek ik hem na terwijl hij wegliep over de corso Garibaldi, zich van tijd tot tijd omdraaide en dan verlegen zwaaide. Zijn onregelmatige tred, zijn platvoeten en zijn grote, warrige bos haar vertederden me.