DE SLEMBROUCKS

Peter Theunynck

De Slembroucks

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

© Peter Theunynck

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Nico Richter

Foto omslag © Getty Images / George Marks

NUR 301

ISBN 978 90 284 4230 6

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2016,

met ISBN 978 90 284 2666 5

PROLOOG

Het is zeker vijf jaar geleden dat Florence nog in Duivenkerke is komen logeren. Vijf jaar is een hele tijd. De bonenstaak is vrouw geworden. Anton heeft zijn nicht staan beloeren toen ze met de deur van de logeerkamer op een kier haar laatste knoopjes stond los te maken. Eerst dwarrelde haar bloes als een reusachtige sneeuwvlok op de plankenvloer neer, vervolgens zakte haar plooirok tot over haar ranke enkels. Terwijl ze zich in haar ondergoed over haar koffer boog, kreeg ze plots in de gaten dat iemand naar haar stond te staren. ‘Vind je ’t interessant, vriend?’ had ze gevraagd, terwijl ze Anton met haar bambiogen aankeek. Hij had geknikt en niets gezegd, maar hij was haar blijven aangapen, terwijl zij een zwarte jurk uitkoos. Alsof het allemaal de normaalste zaak van de wereld was.

‘Ze heeft een prachtig lijf en stevige ronde borsten,’ vertelt hij, terwijl hij op Gust zijn bed komt zitten. Hij beeldt het uit met zijn handen. ‘Ze zien eruit als twee reuzenpaaseieren in te kleine rieten mandjes.’

Gust kan zich daar iets bij voorstellen.

‘En lange stelten van benen. Gewelfd en glad als tafelpoten. Ze zal veel mannen gek maken.’

Anton bedoelt in de eerste plaats zichzelf natuurlijk. Gust heeft het gevoel dat hij daar niet goed tegen kan.

‘Die Brusselse nicht van ons gaat fotomodel worden, filmster of hoer, zoals alle sletten in de grootstad,’ voegt Anton er wereldwijs aan toe.

Het bloed stijgt Gust naar het hoofd. De vulgaire manier waarop zijn broer over zijn nicht spreekt! Voor hij het weet, heeft hij hem een trap in zijn kruis verkocht. Anton slaat dubbel, hij gromt en jankt terwijl hij de kamer uit strompelt. ‘Die krijg je terug, en goed ook,’ roept hij op de trap naar beneden. ‘Wacht maar af.’

Hij zint op wraak. Vroeg of laat zet hij het Gust betaald.

Gust mept een paar keer tegen de boksbal die aan een dakbalk in zijn kamer hangt en vervolgens pakt hij de Bijbel, zijn favoriete boek, en bladert naar zijn lievelingspassage uit het Hooglied. Vers 4:1-5 staat met potlood aangestipt. Dank u nonkel Maurice. Hij leest de regels opnieuw en opnieuw, tot hij ze glad uit het hoofd kent en dan schrijft hij ze op. Uit de losse pols, alsof híj die woorden heeft verzonnen. Zelf zo schrijven, dat zou hij ook willen kunnen. ‘Voor Florence’ noteert hij in drukletters boven zijn tekst:

Wat ben je mooi, mijn vriendin, wat ben je mooi!

Je ogen achter je sluier zijn duiven;

je lokken zijn als een kudde geiten

die omlaagkomen van Gileads bergen.

Je tanden zijn als een kudde schapen

die pas geschoren uit de wasplaats komen,

twee aan twee, en geen enkele is alleen.

Je lippen zijn een lint van purper,

je mond is zo bekoorlijk,

je wangen achter je sluier zijn als het hart van een granaatappel.

Je hals is als de toren van David,

gebouwd om er trofeeën aan te hangen:

duizend schilden hangen rondom,

allemaal schilden van helden.

Je beide borsten zijn als twee welpen,

de tweeling van een gazelle, weidend tussen de lelies.

Hij proeft die woorden wel honderd keer opnieuw. Tot de laatste druppel sap zuigt hij uit die granaatappel. Dan valt hij eindelijk in slaap.

1

Zuiverheid. Solange en Antoinette zijn ervan bezeten. Hun geweten, hun linnengoed en hun huis: het moet allemaal even schoon zijn. Ze verdragen geen vlekje op hun ziel, geen kruimel op het vloerkleed, geen spin achter de gordijnen, geen vlokje op het dressoir. Als ze een dag niet gepoetst hebben, doen ze alsof dat eiken gevaarte elk moment in elkaar kan storten onder het gewicht van het opgehoopte stof, en hebben ze een week niet gebiecht, dan vrezen ze dat er niet genoeg wijwater zal zijn om al het zwart van hun ziel te spoelen.

Elke morgen klokslag zes beginnen ze kwiek aan de karwei. Zomer of winter, ziek of gezond, nooit slaan ze een dag over. Antoinette neemt stof af. Met al die postuurtjes van baadsters, herders, vissers en kruiende boertjes is ze wel even zoet. Ze heeft er de vingertjes voor, vindt Solange, die zelf meer voor het grove werk geschapen is. Zij stofzuigt de matten met de brullende Hoover. Of ze haalt verschroeiend uit met de mattenklopper. Daarna schrobt en dweilt ze, terwijl haar schoonzus zwierig vensters en spiegels zeemt tot ze schitteren als kristal. Antoinettes geheim? Een flinke scheut azijn van De Blauwe Hand.

Rond half acht gaan ze zich wassen en omkleden, ergens ver weg van de mannenwereld. En op vrijdag zitten ze steevast om kwart voor acht in de biechtstoel. ‘De rest van de dag zijn we madame,’ lacht Solange tegen Antoinette, ‘zoals madame Rambour en madame Beuselinck.’ Dat is relatief natuurlijk, want er moet ook gekookt en gebakken, gewassen en gestreken worden, de bedden dienen opgemaakt en ook de slaapkamers schreeuwen om hun dagelijkse dweiltje. Maar dat is licht werk in vergelijking met het vroege-ochtendoffensief.

Ondertussen slapen de mannen: Arthur, Gust en Anton. Zij wachten om op te staan tot de storm is gaan liggen. Anders lopen ze toch maar in de weg en bemoeilijken ze de operaties. Arthur slaapt altijd tot rond de klok van acht. Logisch, want die man werkt tot diep in de nacht. Voor een rijwielhersteller is een stadje als Duivenkerke bepaald geen goudmijn, al verkoopt hij in zijn winkel Flandria en DKW, degelijke merken. Als een reparatie meer dan twintig frank kost, staat het gezicht van de klanten op wisselvallig, bij vijftig frank waait het en bij honderd is het donder en bliksem. Arthur moet veel uren kloppen, want Solange laat het geld graag rollen en ze jeremieert voortdurend over zijn karige inkomsten. Gelukkig doet Arthur zijn job nog altijd met volle goesting. Zijn zoon Gust komt hem regelmatig een handje helpen en dan is hij de gelukkigste mens ter wereld.

In de werkplaats staat de radio altijd aan, zodat ze van alles op de hoogte blijven. Stalin is dood en de nieuwe Amerikaanse president heet Dwight Eisenhower. ‘Dwicht,’ zegt Solange, die ook spreekt van ‘Sunlichtzeep’. Edmund Hillary heeft de Mount Everest bedwongen en de arme Rosenbergs zijn geëlektrocuteerd wegens spionage. Als de legendarische Robert Van Hamme op de radio wielerwedstrijden verslaat, spitsen Arthur en Gust extra de oren. Allebei zijn ze gek op de koers. Ze zijn fans van Albéric Schotte, een renner die steeds op het juiste moment ontsnapt en die zo veel kracht heeft dat hij kilometerslang alleen voor het peloton uit kan rijden. IJzeren Briek is zijn bijnaam. Al tweemaal schreef hij de Ronde van Vlaanderen op zijn palmares, twee keer werd hij wereldkampioen en hij behaalde ook een mooie tweede plaats in de Ronde van Frankrijk. Je moet het maar doen.

Gust kan ook aardig op de trappers duwen. Hij houdt ervan om tegen de wind in te beuken, blik op de glimmende kasseien: een flandrien in de dop. Arthur zou hem graag eens zien deelnemen aan een wedstrijd bij de liefhebbers, maar Gust aarzelt nog. Hij wil zijn vader niet teleurstellen. Maar hij weet ook hoe zijn moeder over wielrenners denkt. Vervelend om tussen hamer en aambeeld te zitten.

Anton is uit ander hout gesneden. Hij is totaal niet geïnteresseerd in de koers en in de fiets al evenmin. Bouten en moeren, kettingen en trapassen: ze kunnen hem gestolen worden. In de werkplaats steekt hij zijn hoofd alleen naar binnen om karamellen uit zijn vaders lade te pikken. Hij maakt niet graag zijn handen vuil.

‘Anton moet zijn vingers soigneren, want hij bespeelt het orgel,’ zegt Antoinette tegen Arthur. Ze verdedigt haar petekind als een vossenmoer en ze zingt overal en altijd vurig zijn lof. ‘Vorige week heeft hij voor het eerst de hoogmis opgeluisterd met zijn orgelspel. Geen steekje heeft hij laten vallen,’ oreert ze. Zij kan het weten, want ze zit altijd te breien en zij laat af en toe wel een steek vallen.

‘Aan het slot van de mis speelde hij de toccata en fuga in d-mineur van Bach. De mensen hun mond viel open van verbazing. Zo’n vuurwerk van klank hadden ze in de Westhoek nog nooit gehoord. Wat er uit die orgelpijpen kwam, was buitenaards. Het leek soms of het plafond naar beneden donderde en daarna door een flapperende engelenschare weer omhoog werd gehesen en aan haken in het dakgebinte werd vastgemaakt. Zijn vingers waren als witte konijntjes die door het bos huppelden.’ Solange straalt als haar schoonzuster zo tomeloos de lof van haar jongste zingt.

Arthur heeft meer op met Gust. Hij vindt het fijn dat zijn oudste zoon belangstelling heeft voor de fiets en hij bewondert tegelijk diens taalvaardigheid. Je zult Arthur niet gauw horen opscheppen, maar als hij met zijn poulain Impens over Gust praat, durft hij weleens uit de bocht gaan. Dan merk je dat Antoinette en hij uit hetzelfde nest komen. Volgens Arthur spreekt en schrijft zijn zoon Latijn als een pastoor en leest hij Grieks alsof het West-Vlaams is, ontcijfert hij in een handomdraai tekens waar een gewoon mens kop noch staart aan krijgt, spreekt hij over Vergilius en Seneca, Homerus en Sophocles alsof hij met die kerels in de klas heeft gezeten en vertelt hij over de Gallische Oorlogen alsof hij er zelf bij is geweest. Gilbert Impens kijkt Arthur dan aan alsof hij marsmannetjes door de dakgoot ziet lopen.

Gust rijdt op een oude racefiets van Briek Schotte die zijn vader voor een appel en een ei op de kop getikt heeft. Hij heeft hem in de lichtblauwe lak gezet en de velgen, de spaken en het stuur opgepoetst tot ze glommen als nieuw. Die fiets geeft hem vleugels, aldus Arthur. Hij kan zijn zoon niet meer volgen, terwijl hijzelf bij de liefhebbers toch geen mal figuur sloeg.

Zondag rijden ze naar Ulmen. Gust en Arthur gaan er supporteren voor Impens, die al zijn materiaal koopt bij Rijwielen Slembrouck. Arthur is zijn mecanicien en zijn soigneur.

Als we daar dan toch zijn, denkt Arthur, kan Gust net zo goed eens meerijden. Zijn plunje zit al in een kartonnen doos in de koffer. Het is zijn geheim en dat kan het maar beter nog even blijven ook. Solange zou zot worden, als ze het hoorde.

‘Dat die jongen met die flauwekul zijn tijd niet verbeuzelt,’ foetert ze tegen Arthur. ‘Studeren moet hij. Als hij goede cijfers haalt, maakt hij kans op een studiebeurs en dan kan hij misschien naar Leuven, naar de universiteit.’

Dat is wat Solange wil: een zoon die advocaat of arts wordt, maar toch geen wielrenner of rijwielhersteller zeker. Dat de Slembroucks dan geen opvolger zullen krijgen en dat de zaak die haar man met bloed, zweet en tranen heeft opgebouwd in vreemde handen zal komen, kan haar geen ene moer schelen.

Arthur is benieuwd hoe Gust het er zondag af zal brengen. Er zitten een paar nijdige klimmetjes in het parcours. Het klimwerk kent hij nog niet. Afwachten hoe hij dat verteert. Schotte traint ook altijd op vlak terrein, maar in 1948 heeft het toch geen haar gescheeld of hij had de Tour de France gewonnen. Alleen die Italiaanse berggeit, Gino Bartali, was dat jaar te sterk voor hem. Wie talent heeft, wilskracht en doorzettingsvermogen, kan ver geraken. Misschien tot in Parijs. Dat is veel verder dan Leuven.

Solange is in de zevende hemel. Madame Rambour zit bij haar in de voorkamer koffie te drinken. Zo dicht bij haar dat ze haar zou kunnen aanraken. Ze is totaal anders dan Solange zich had voorgesteld. Solange dacht dat ze hovaardig was en op de Slembroucks neerkeek, omdat Arthur maar een simpele ambachtsman is, en madame Rambour is getrouwd met een ingenieur. Ze wonen in een kast van een villa in Duivenkerke. De living van de Slembroucks is een pashokje in vergelijking met die balzaal van de Rambours. Ze hebben twee garages, en – het woord alleen al! – een echte salle de bain in roze marmer. Hun tuin is een park en hij grenst aan de botanische tuinen van de stad. Ze kijken uit op het standbeeld van de Fusiliers Marins. Maar de madame Rambour die hier voor haar zit, is de bescheidenheid zelve. Ze is zelfs eerder verlegen. Ze praten met elkaar van mens tot mens. Niet van chique madame tot minder chique madame. Dat had Solange nooit verwacht. Hoe je je toch in mensen kunt vergissen.

‘’t Verwonderde mij al dat ze mij niet straal negeerde en nog meer dat ze “ja” zei, toen ik haar vorige zondag in het kerkportaal op de koffie inviteerde,’ heeft ze Antoinette toevertrouwd. Met Arthur moet ze daar niet over spreken. Hij zou haar maar uitlachen. Hij vindt dat zijn vrouw te veel wil gloriëren, maar hij heeft natuurlijk gemakkelijk praten. Hij gaat helemaal op in zijn werk. Maar waar moet Solange in opgaan? Waar moet zij haar trots en vertrouwen uit putten? Ze doet de was en de plas. Ze leeft voor haar zonen en ze hoopt dat ze het ver zullen schoppen. Verder dan zij en haar man in ieder geval. Is dat de zonde van de hoogmoed?

Solange had zich eigenlijk meer van het leven voorgesteld. Toen ze als tienjarig kind uitbesteed werd aan haar suikertante en -nonkel, tante Simonne en nonkel Gerard, lachte het leven haar toe. Ineens kon alles en ging er een andere wereld voor haar open: de wereld van de rijke mensen. In een duur Franstalig pensionaat leerde ze piano spelen, tekenen, schilderen en dansen, en bij haar tante thuis werd ze gediend door een legertje huispersoneel. Op haar achttiende, na de plotse dood van haar vader, werd ze teruggeroepen uit luilekkerland. Ze kon niet langer gemist worden: ze kwamen handen tekort voor de bietenoogst. Haar gelakte nagels scheurden in de vette poldergrond; haar handen stonden plots vol kloven. Om aan de vernedering te ontsnappen, had ze zich in de armen van Arthur gegooid. Een mislukte coureur, maar een handige rijwielhersteller. Haar nonkel en tante hadden ervoor gezorgd dat hij een zaak kon opstarten. Maar van fietsen verkopen en herstellen word je niet rijk. Zeker niet op de manier waarop Arthur het aanpakt. Hij is te bescheiden; hij ziet de zaken niet groot genoeg.

Madame Rambour is open en eerlijk. Solange schrikt daarvan. Wanneer ze vraagt hoe haar brésiliennetaart smaakt, krijgt de ingenieursvrouw plots tranen in de ogen.

‘Er is toch niets mis met mijn taart?’ vraagt Solange angstig.

‘Kun je zwijgen, Solange?’ vraagt madame Rambour.

‘Als het graf van mijn vader.’

Madame Rambour begint te vertellen over Desiré, haar oudste zoon. Hij is een van de paters voor wie Solange al een paar jaar geld inzamelt met de missienaaikring. Hij ging de indianen van de Mato Grosso bekeren, maar daar is niet veel van terechtgekomen. Hij schijnt zijn kap over de haag gegooid te hebben en er met een Braziliaanse schone vandoor te zijn gegaan. Ze zouden een bar openhouden in Rio of zoiets. Madame Rambour durft Solange niet aan te kijken, zo gegeneerd is ze.

‘Ach, dat zijn dingen die in de beste families voorvallen,’ zegt Solange. Ze vertelt er niet bij dat haar jongens zoiets nooit zouden doen. En dat Die van Hierboven er niet mee zal kunnen lachen, houdt ze ook maar voor zich.

‘Je denkt je kinderen te kennen, maar ’t zijn gesloten boeken. Wat ze denken, wat ze voelen, Solange, dat kun je niet uit hun ogen aflezen,’ snikt madame Rambour. ‘Ieder hart heeft zijn geheimen.’

Misschien, heel misschien heeft ze wel gelijk. Maar toch vraagt Solange zich af of het ook niet een beetje aan de opvoeding ligt. Zij was altijd thuis toen de jongens van school kwamen. Madame Rambour was altijd op zwier: koffiedrinken en taartjes eten met madame Beuselinck en madame Mestdagh. En wat spookten Desiré, François en Joseph ondertussen allemaal niet uit…

‘Wat denk je?’ vraagt madame Rambour, als ze merkt dat Solange zwijgt.

‘Dat het in de beste families gebeurt. Dat we allemaal nederig moeten blijven. Onze Heer slaat en zalft.’

‘Dat is een troost,’ zegt madame Rambour. ‘Ik ben blij dat ik het aan iemand heb kunnen vertellen. Anders zou ik zot worden.’

Solange begint diep in zichzelf te glimmen van trots. Dat madame Rambour haar voor die confidenties heeft uitgekozen!

‘Je weet waar ik woon,’ hoort ze zichzelf zeggen. ‘Spring gerust binnen als je me nodig hebt.’

‘Solange, je bent een schoon mens. Een heel schoon mens,’ snottert madame Rambour.

Zie mij hier zitten, een schoon mens, denkt Solange. We hebben niet veel, wij, maar we zijn wel iets. Ik hoop dat mijn jongens dat niet uit het oog verliezen. Ik heb er lang genoeg mijn Latijn in gestoken.

Wanneer Arthur in zijn Traction Avant zit, ontkoppelt hij, remt hij en geeft hij gas alsof hij een fuga in g-mineur vertolkt. De liefde die van die voeten uitgaat… Hij is gek op die auto. Bijna zes jaar oud is zijn Citroën en er zit nog geen vlekje, krasje of schrammetje op de wijnrode en zwarte lak. Elke zaterdagavond wordt hij gepoetst en elke maand wordt hij in de was gezet. In de garage gooit Arthur altijd een groot zeildoek over zijn pronkstuk heen. Er moest maar eens een verdwaalde zwaluw zijn gevoeg doen op het dak of een kat moest maar eens met haar slijkpoten op de motorkap springen.

‘Die auto is zijn god,’ zegt Solange. ‘Hij ziet hem liever dan zijn vrouw.’ Ze is misschien wel een beetje jaloers, maar ze ziet er ook het voordeel van in. Arthur kan beter de Traction Avant bepotelen dan haar. Solanges goden zijn niet van ijzer en staal. Zij blinken in hun soutane: meneer de deken en meneer de onderpastoor. Heilige mannen! Ze komen regelmatig op de koffie. Ze hebben altijd van alles te bespreken met Solange en Antoinette, die allebei lid zijn van de missienaaikring en van ‘Bloem voor God’, de vrouwen die op zaterdagochtend de kerk versieren. Als de pastoors komen, staat de tafel altijd gedekt met het koffieservies dat Solange van tante Simonne heeft geërfd.

‘Als ik het aan mijn lippen breng, breekt het al bijna,’ schampert Arthur, maar hij heeft natuurlijk geen pastoorslippen waarlangs alleen heilige woorden als schapenwolkjes naar buiten krinkelen. Van het vloeken staat er eelt op zijn tong.

‘We komen nog eens goedendag zeggen aan onze leliën des velds,’ slijmen de pastoors als ze voor de deur staan. En dan waggelen ze binnen als hongerige pinguïns. Ze staan altijd vooraan in de rij als er iets gegeten kan worden. Daar bezitten ze een zesde zintuig voor.

‘’t Zijn precies kogellagers,’ grapt Arthur, ‘ze zijn glad en ze zitten goed in hun vet.’ Hij heeft het niet zo op die heilige heren begrepen, met hun plechtige manieren, hun Kerklatijn, hun complimenten, hun flauwe grapjes en hun slappe, witte, poezelige handjes.

Gust heeft ooit eens gejokt dat zijn moeder en zijn tante niet thuis waren. Zijn broer en hijzelf hebben toen al de eclairs zelf mogen opeten. Elk vijf. Achteraf kreeg hij er buikpijn van, of was het zijn geweten dat knaagde? De leugen kwam natuurlijk aan het licht. Toen heeft hij het mogen horen: dat zijn ziel inktzwart zag, dat hij dringend moest biechten of hij zou in de hel branden als alle duivels. Die heilige mannen bedriegen, hij durfde nogal! Een week kamerarrest was zijn straf.

Heilige mannen, dat zal wel. Zoals de deken en de kleine dikke onderpastoor met Solange en Antoinette zitten te giechelen en te flemen: het ziet er niet uit. En telkens opnieuw vertrekken ze met een enveloppe naar huis. Voor god weet welk goed doel.

De Slembroucks hebben zelf ook een pastoor in de familie. Maurice Devreker, de broer van Solange. Die is uit een heel ander soort hout gesneden. Een boom van een kerel met schoppen van handen. Als je hem een hand geeft, ben je achteraf blij dat je al je vingers nog hebt. Kaarsrecht, gespierd, atletisch en donker van vel is nonkel Maurice. Hij is in zijn jeugd halfback geweest bij Verbroedering Poedelem, samen met Evarist Sabbe, de leraar Nederlands van Gust en Anton. Tijdens de oorlog was Maurice aalmoezenier bij het leger. Nu is hij pastoor van Houthage, een klein dorp in de polder. Elke middag werkt hij in zijn tuin en als hij zin heeft, rijdt hij op de fiets naar zee om er verse tong te gaan eten. Veel gezever met zijn parochianen heeft hij niet, want er zijn er niet veel. En ’s avonds drinkt hij een goed glas wijn, rookt hij een sigaar en zit hij tussen zijn boeken. Hij wordt bovendien uitstekend gesoigneerd door zijn huishoudster. Solange ziet dat allemaal niet graag, Gust wel. Als dat ook priesterschap is, dan zou dat nog iets voor hem kunnen zijn, denkt hij.

De beste vriendin van Antoinette is juffrouw Amandine, een onderwijzeres aan de meisjesschool. Ze komt af en toe koffiedrinken en van Antoinettes zelfgebakken boterwafeltjes proeven. ‘Antoinette,’ zegt ze, ‘wij zijn van een soort die ze niet meer maken. Oude vrijster noemen ze ons, maar ik vind dat een compliment.’

Gisteren kwam ze op bezoek met haar neefje, George, op wie ze vaak moet letten, want haar schoonzuster is neurastheniek. George is de ‘ongelukkige’ zoon van haar oudste broer. Een echte sukkelaar. Hij heeft ze niet allemaal op een rij, maakt voortdurend rare bewegingen met zijn ledematen, schudt soms onverwacht met zijn hoofd en kan enorm veel wafeltjes naar binnen werken in zeer korte tijd. Eten is zijn enige specialiteit. Die arme jongen had volgens Antoinette nooit geboren mogen worden. Ze kan er met juffrouw Amandine uren over doordrammen: ‘Hadden zijn ouders nog maar een fractie van hun gezond verstand gebruikt, hadden ze zich beheerst, dan waren George en de wereld veel miserie bespaard gebleven. Maar nee, ze moesten het doen. Gemeenschap hebben. Een schoon woord voor op mekaar kruipen als de beesten. Kussen en strelen volstond niet. Let op, niet voor de vrouw haar plezier hè. Integendeel. Een vrouw moet dat ondergaan. Ze moet toelaten dat ze door een vent, die achter zijn saucisson aanloopt als een ezel achter een wortel, mee de verdierlijking en het verderf in wordt gesleurd. Je verliest als vrouw je eigenwaarde door die smerigheid. Ik vraag mij af hoelang dat liedje nog gaat duren? Hoelang gaan vrouwen dat spelletje nog meespelen? De dag dat we onze mond opendoen in plaats van onze benen, is het voorgoed gedaan. Bon, misschien nog een keer om de tien, twintig jaar, om de soort in stand te houden. Meer niet. Allez, zeg nu zelf, wat stelt dat nu voor. Het is toch een vies en onhandig gedoe. Onze-Lieve-Heer had daar toch iets beters voor moeten bedenken, zoals bij de bloemen en de planten. Voor mensen als wij die graag proper zijn op onszelf, is het een ware beproeving. Wij zijn toch geen honden of koeien, geen konijnen of varkens. Wij zijn geschapen naar Gods beeld en gelijkenis. Als de mannen zich niet kunnen beheersen, laat ze het dan zelf oplossen. Maar dat ze ons in godsnaam niet bij hun viezigheid betrekken. De vrouw wordt zuiver geboren en zou zuiver moeten kunnen sterven. “Je suis la conception immaculée,” zei Ons-Lief-Vrouwke. Ik had het ook zo gewild. Eén keer zijn ze mij te vlug af geweest, de smeerlappen. ’t Hoeft maar één keer te gebeuren en je bent je maagdelijkheid voor de rest van je leven kwijt. Sindsdien heb ik mij altijd op een of andere manier vuil gevoeld, onrein. Voor eeuwig en altijd ben je bevlekt, gebrandmerkt, dankzij een of andere geperverteerde die zichzelf niet in het gareel kan houden. Je weet het maar al te goed, Amandine, ik ben er zelf neurastheniek van geweest. Gelukkig dat Solange en Arthur zich toen over mij hebben ontfermd. De zonde van het vlees maakt alles kapot. Alles. Hoe schoon, hoe rustig zou de wereld niet zijn, als die drang niet bestond.’

Volgens Antoinette heeft haar schoonzuster Solange nog geluk. Haar jongens zijn van de betere soort. Anton in ieder geval. Een blonde, zuivere ziel. Hoe zou je anders hemelmuziek kunnen maken. Bach speel je niet met vuile handen en onreine gedachten. Dan komen die noten niet los van het papier. Engelenmuziek vraagt een engeleninborst. Anton heeft die. Daar is Antoinette stellig van overtuigd. Van Gust weet ze het zo nog niet. ‘’t Is een brave jongen, daar niet van, maar altijd dat smeer aan zijn handen, altijd dat prutsen aan fietsen en brommers, dat trekt een mens naar de grond. Gust gaat worden als zijn vader of erger nog, als nonkel Maurice of nonkel André.’

Dat is ook Solanges grootste angst.

2

Zes jaar geleden liet de zomer in Duivenkerke al zijn duivels vrij. De kraaien tuimelden van het dak. De hitte zinderde als een glimmende zeis over de graanvelden. De vissen snakten naar adem in de slijkerige bedding van de stroom. Solange en Arthur waren vijftien jaar getrouwd. Zij zouden met de trein naar Lourdes reizen, samen met Antoinette. Anton en Gust, allebei in hun apenjaren, werden naar Houthage gebracht. Net voor hun vertrek had Gust zijn collectie foto’s van filmsterren nog snel in een schoenendoos gestopt en verborgen onder een losliggende plank onder zijn bed. Het leek hem de perfecte verstopplaats.

Ze reden richting kust. Anton zat op zijn lievelingsplek tussen zijn ouders op de voorbank van de Traction Avant. Gust had de hele achterbank voor zich alleen. Arthur voer met vaste hand door de polders. Het grote blanke stuur was het roer van zijn schip. De lanen afgezoomd met ruisende populieren, de ingeslapen dorpen, de landerijen met witgekalkte hoeven gleden aan de ogen van de jongens voorbij, alsof ze naar een romantische langspeelfilm in kleur zaten te kijken. Veel verkeer was er niet, behalve af en toe een paard en kar die voorbijdokkerden of een kudde koeien die loom de weg overstaken.

Onderweg gooide Arthur plots alles dicht. De hydraulische remmen piepten en kreunden maar ze deden hun werk. De auto zakte diep door zijn veerpoten en kwam in een wolk van stof en zand zuchtend en puffend tot stilstand. Aan de rand van de weg stond een liftende vrouw in een koraalrode zomerjurk. Gust dacht meteen aan zijn filmgodinnen. Was een van hen uit zijn schoenendoos ontsnapt en het echte leven binnengeglipt? Haar zwarte haren wapperden in de wind als die van Ava Gardner.

‘Ik moet naar Houthage,’ zei ze.

‘Wij moeten daar ook zijn. Stap maar in, er is nog plaats op de achterbank,’ riep Arthur. Hij spreekt altijd luid als hij enthousiast is. Solange zei geen woord, maar ze leek te bliksemen met haar ogen. Je zag haar denken: Hoe krijgt hij het in zijn bolle hoofd, en dat de dag voor we naar Lourdes vertrekken! Was Antoinette erbij geweest, de auto zou te klein geweest zijn. Ze zou eindeloos over de schadelijke gevolgen van de menselijke driften gefulmineerd hebben. Als ze daarover begint…

‘Waar kan ik u afzetten, madame?’ vroeg Arthur.

‘Zeg maar Irene,’ glimlachte de vrouw.

‘Irene Dunne,’ mompelde Gust.

‘Zwijg, jij,’ siste Solange.

Irenes ogen waren Finse meren. Haar lippen Turks fruit. ‘Wil je me bij de kerk afzetten?’ vroeg ze.

Daar moesten de Slembroucks ook heen. Ze reden het polderdorp binnen. Terwijl Anton voortdurend door de achteruitkijkspiegel gluurde om toch maar een glimp van Irene op te vangen, werd Gust bedwelmd door de geur van die wondermooie vrouw. Ze rook naar lelietjes-van-dalen. Hij durfde haar nauwelijks aan te kijken, maar hij ademde steeds dieper in, alsof hij zo nog dichter bij haar kon komen.

De pastorie lag naast de kerk. Ze baadde in de scharlaken avondzon. Het was een groot vrijstaand huis, gebouwd in die typische, gele bakstenen uit de polderklei van de streek, omzoomd door een tuin vol roze en witte hortensia’s, astilbe en duizendknoop, helblauwe ridderspoor, hibiscus en wilde geraniums. Ergens achterin kraaide een haan. Ze stopten bij het manshoge, smeedijzeren hek. Irene was als eerste uitgestapt en hield het tot hun verbazing open.

‘Kom binnen,’ zei ze, ‘de pastoor verwacht jullie.’

De monden van de Slembroucks vielen open. Dat was dus de huishoudster over wie nonkel Maurice hen geschreven had. Hij had in zijn brief vermeld dat hij een weduwe in huis had genomen. Dat ze beeldschoon was, had hij er niet bij verteld. Hoe had hij haar aan de haak geslagen en waarom liet zo’n hemelse verschijning zich levend begraven in een dorp als Houthage?

Nonkel Maurice kwam op zijn klompen uit de moestuin, in zijn grijze, gerafelde werkbroek en zijn lichtblauwe onderhemd met slippen, een hercules op sloffen. Hij hield een mand met frisgroene sla en vuurrode, vers geplukte tomaten in zijn gebronsde armen. Hij verdween via de keukendeur en kwam even later in een keurig gestreken soutane de eetkamer binnen. In de keuken begon het te geuren naar braadkip en in ganzenvet gebakken krieltjes. Op de feestelijke tafel glinsterden kristallen roemers die reikhalsden naar de rijnwijnen en de bourgognes die klaterend in hun schoot zouden neerdalen.

‘Ik zou toch maar uitkijken met die wijn,’ gniffelde nonkel Maurice. ‘Socrates stierf door de gifbeker. En van boer Baeke zaliger wordt beweerd dat hij door zijn vrouw vergiftigd is. Elke dag een paar druppeltjes arsenicum in zijn wijn, tot hij finaal de geest gaf. De perfecte moord naar het schijnt.’

De volgende ochtend werden Anton en Gust door het vrolijke gebeier van de klokken gewekt. Gapend en glurend door hun spleetogen trokken ze in het spoor van de vrolijk neuriënde nonkel Maurice mee naar de dorpskerk. Terwijl Anton naar het oksaal klom, toverde René, de kale koster die naar pruimtabak rook, Gust in de sacristie om tot misdienaar. Eerst moest hij zich in een lange zwarte toga wurmen. René trok die met een singel op, zodat Gust niet over zijn eigen voeten zou struikelen. Over de toga gooide hij een kraakvers wijd witlinnen koorhemd, dat naar wierook en marseillezeep geurde. Toen Gust zich in de spiegel monsterde, herkende hij zichzelf haast niet meer. Hier stond een halfengel op stoffige schoenen. Dit bovenaardse wezen zou de pastoor assisteren bij het volvoeren van zijn magische ritueel.

Gust lichtte zijn nonkel bij met de kandelaar. Wanneer de pastoor ging zitten, hielp Gust hem om zijn kazuifel kreukvrij te houden. Op het teken van de koster bracht hij wijn en water naar het altaar, rinkelde hij met de belletjes en sloeg hij op de gong alsof zijn leven ervan afhing, hij knielde en boog eerbiedig het hoofd als een ervaren acoliet. Terwijl Gust nagenoot van dat gewijde theater dat hij voor een publiek van oude besjes en rochelende boeren mocht opvoeren, liet Anton het orgeltje van dat boerengat klinken zoals het nog nooit geklonken had. Het Sint-Donaaskerkje van Houthage veranderde voor even in de Thomaskirche van Leipzig.

Toen ze tussen een erehaag van oude taxusstruiken het kerkhof uit liepen, legde nonkel Maurice zijn armen over de schouders van zijn beide neven en grinnikte: ‘Anton, jongen, je orgelspel is magistraal. We gaan met jou nog wat meemaken. Ik wed voor een fles van mijn allerbeste bourgogne dat jij later een befaamd organist wordt. En Gust, vriend, jij bent voor pastoor in de wieg gelegd. Je kunt mijn opvolger worden. Misschien moet ik er al eens met monseigneur Delva over praten.’

Tegen de muur van de pastorie stonden twee zwarte damesfietsen geparkeerd. ‘Irene heeft ze bij de pastoor van Snuiskerke gehaald,’ vertelde nonkel Maurice. De naam Irene bleef als een zoete druif tussen zijn lippen hangen. De geur van spek en ei, koffie en verse boterkoeken waaide de jongens tegemoet.

‘We fietsen straks naar zee en als het niet te warm is, maken we een flinke strandwandeling,’ ging hij verder. ‘Zorg maar dat jullie maag goed gevuld is!’

De broers aten als dijkwerkers, ze likten gretig de pannen leeg en gingen vervolgens met elkaar in duel om te zien wie in de kortste tijd de meeste boterkoeken achter de kiezen kon stoppen. Pas toen Anton zijn tanden in zijn zevende met honing overgoten koek zette, moest Gust passen en in hem zijn meerdere erkennen. Op dat gebied in ieder geval.

Toen ze klaarstonden om te vertrekken, loodste nonkel Maurice hen nog even het heiligdom der heiligdommen binnen: zijn bibliotheek. Het rook er naar dure sigaren. Tegen alle muren stonden boekenrekken. Zelfs boven de deur liepen ze door. Ze waren tot aan het plafond volgestouwd met lederen banden. Nog nooit had Gust zo veel boeken bij elkaar gezien. Fjodor Dostojevski, Honoré de Balzac, Dante Alighieri, Giovanni Boccaccio… hij proefde de namen als exotische vruchten. De arme jongen, die tot dan toe enkel de stripweekbladen Wrill en Kuifje, de avonturen van Karl May en de verhalen uit Abraham Hans’ Kinderbibliotheek had gelezen, duizelde en hapte naar adem toen hij die schatkamer van wereldse wijsheid voor zich zag opengaan. Zijn ogen priemden, zijn vingers jeukten, zijn voeten schuifelden…

‘Voor jullie hieraan beginnen, moet je eerst maar eens de Bijbel lezen,’ lachte nonkel Maurice en hij stopte hun elk een exemplaar van het Boek der boeken toe. ‘Pak mee. Vakantielectuur!’

Toen Gust zijn boek opensloeg, zag hij dat de naam van nonkel Maurice erin geschreven stond. Gust mocht zíjn bijbel lezen…

Ze fietsten door een uitgestrekte vlakte, waar je eindeloos ver kon kijken. Nonkel Maurice reed voorop, Irene volgde in zijn kielzog. Anton en Gust gleden als eendenkuikens achter hen aan. De lisdodden langs de grachten wuifden hen na. Ze hadden geen oog voor de jonge kalveren die dartel door de wei draafden, voor de reigers in hun lieslaarzen, doodstil in de sloot tot een kikker of een visje zich roerde, voor de windmolens die met hun te lange armen moe wiekten en voor de bemaling van de polders zorgden. Ze zagen alleen Irene. Hoe gracieus zij zich op haar rijwiel voortbewoog, de heupen lichtjes wiegend, de ranke benen ritmisch op en neer bewegend, de wapperende haren en de losse jurk, dansend op de adem van de wind.

Plots reed ze zich vast in een kuil en haar voorwiel blokkeerde. Met een gil kwam Irene in de graskant terecht. Haar knieën waren geschaafd, over haar rechterbeen liep een dun streepje bloed. Nonkel Maurice ontfermde zich liefdevol over zijn meid. Hij hielp haar overeind, veegde het bloed van haar kuit en bond zijn witte zakdoek rond de meest gehavende knie. Gust nam haar fiets voor zijn rekening. Hij legde de ketting er weer op en zette het stuur recht. Voor hem, zoon van een rijwielhersteller, was dat een koud kunstje.

Irene gaf hem een kus. Haar haren streelden zijn gezicht, haar huid raakte de zijne en haar woorden klonken wonderzoet. De jongen gloeide vanbinnen. Groen van jaloezie keek Anton toe, de allereerste keer in zijn leven dat hij er spijt van had dat hij geen fiets kon repareren. Gust zweefde. Nooit eerder was hij door zo’n schoonheid aangeraakt. Nonkel Maurice stond erbij en keek ernaar.

‘Maak die jongen niet van streek, Irene!’ bromde hij.

Ze reden verder. Eindelijk kwamen de duinen in zicht. De zilte geur van de zee sloeg hen in het gelaat. De jongens trokken schoenen en sokken uit en renden het hoogste duin op. Van daaruit konden ze haar zien: de eindeloos deinende watervlakte die tot ver achter de horizon reikte. Ze telden tientallen visserssloepen, omcirkeld door vluchten hongerige meeuwen, die vonken in de blauwe lucht sloegen.

‘Lopen jullie maar naar het water.’ Nonkel Maurice haalde zijn brevier boven en Irene vlijde zich aan zijn voeten neer in het mulle zand. Anton en Gust stormden het duin af. Ze trokken hun kleren uit en spartelden de zee in. De golven sprongen als gladde zeehonden tegen hen op. Eerst voelde het water koud aan, maar na een paar minuten vonden ze het heerlijk en lieten ze zich gewillig door de golven meevoeren. Plots zag Gust zijn broer niet meer. Hij schreeuwde en zwom naar waar hij hem het laatst had gezien. Alleen een haarlok stak nog boven het water uit. Uit alle macht probeerde hij Antons lichaam om te keren. Ineens kwam zijn broer in beweging, duwde Gust ruw onder en spuwde, toen hij weer bovenkwam, een gulp water in zijn gezicht.

‘Ik ben Irene niet, hè!’

‘Smeerlap!’ riep Gust.

Anton lachte treiterig en crawlde naar het strand. Gust zwom hem langzaam achterna. Ze lieten zich drogen in de zon, trokken hun kleren aan en slenterden het duin op. Nonkel Maurice en Irene waren verdwenen.

‘Laten we hun voetafdrukken volgen,’ opperde Anton, ‘dan komen we vanzelf bij hen uit.’ Ze liepen richting binnenland. Plots zwenkte het spoor naar rechts. In de verte zagen ze iets dat op een vissershut leek. Daar gingen ze op af, terwijl ze luid hun namen riepen. Plots verscheen nonkel Maurice in de deuropening van de schuilhut, terwijl hij zandkorrels uit zijn soutane schudde. Daarna kwam ook Irene naar buiten. Ze bracht met een paar spelden haar haardot weer in model.

‘Wat dachten jullie van een visje?’ vroeg nonkel Maurice. Hij had altijd fijne ideeën, zeker als het om eten ging. Ze fietsten naar een eethuisje dat in de polder achter een hoge ligusterhaag verscholen lag. Daar deden ze zich te goed aan verse, in hoeveboter gebakken schar. Anton had meer oog voor Irene dan voor de vis op zijn bord. Hij leek haar met zijn ogen uit te kleden, zoals men scharretjes voorzichtig van hun vel en graten ontdoet om het witte vlees ongehinderd in de mond te kunnen nemen. De manier waarop zij haar volle lippen rond een wijnglas stulpte. Godallemachtig!

Een paar nachten al las Gust op de zolderkamer van de pastorie bij het schamele licht van een nachtlampje in de Bijbel. Verhalen als dat van Jozef, de zoon van Jakob, die door zijn broers werd gehaat, omdat hij de lievelingszoon van zijn vader was.

Vader ziet mij eigenlijk ook liever dan Anton, dacht Gust, maar Anton heeft geen reden tot klagen. Hij wordt verafgood door moeder en tante Antoinette. Dat compenseert ruimschoots de liefde die hij van vader tekortkomt.

Terwijl Gust gulzig van die avonturen proefde, merkte hij ineens dat nonkel Maurice in zijn bijbel een passage met potlood had aangestipt. Zijn nieuwsgierigheid was meteen gewekt. Welke regels wou nonkel met een streep aan de vergetelheid ontrukken? Ruth 3:4-8 ging over een bevallige weduwe die van haar schoonmoeder de raad kreeg om bij de rijkaard Boaz onder de dekens te kruipen.

Irene was ook weduwe…

Op zoek naar meer potloodkrabbels bladerde Gust verder en belandde hij in het boek Samuel. Daar was het verhaal van Batseba aangestreept. Koning David liet die jonge vrouw bij zich ontbieden, sliep met haar en maakte haar zwanger. Korte tijd later stuurde hij haar man Uria naar het front, waar hij hem liet oprukken in de voorste gelederen. Uria sneuvelde en Batseba was helemaal van David.

De passage over Amnon en Tamar in het tweede boek Samuel was zelfs van uitroeptekens voorzien. Amnon, een zoon van David, werd ziek van verliefdheid op zijn zus Tamar en at niet meer. Koning David stuurde Tamar naar Amnon toe. Die sleurde haar in zijn bed en verkrachtte haar.

Gust had nog nooit over de vleselijke liefde gelezen. Nu werd hij door een vloedgolf van lust overspoeld. In het Boek der boeken nog wel. Met groeiende verbazing nam hij kennis van het leven van de mannen Gods. Bij een passage stond ‘conferatur Decamerone’ genoteerd. Gust meende zich te herinneren dat hij dat boek op een van de boekenplanken van zijn ooms bibliotheek had zien staan. Hongerig naar meer van die opwindende lectuur stond hij op en zocht hij in het duister de weg naar beneden. Gelukkig viel er maanlicht in de gang.

In de bibliotheek van nonkel Maurice stak hij een kaars aan en begon hij de titels op de ruggen van de boeken te lezen. Het duurde niet lang of hij had de Decamerone te pakken. Het boek stond in het linkerrek, tussen De goddelijke komedie van Dante en de Sonnetten van Petrarca. Voorzichtig haalde hij het van de plank en schoof de andere titels wat dichter bij elkaar, zodat het niet opviel dat er een exemplaar ontbrak. Met zijn buit stevig vastgeklemd sloop hij naar boven.

Toen hij bijna boven was, hoorde hij een ondefinieerbaar geluid. Het was een soort gesnik of gehuil… Treurde Irene nog elke nacht om haar overleden echtgenoot? Overdag was ze anders een en al levendigheid. Misschien spaarden vrouwen hun diepste emoties wel op voor de nacht en huilden ze bij het licht van de maan als wolvinnen? Het geluid leek eerder uit de kamer van nonkel Maurice te komen. Of was het Gusts fantasie die hem parten speelde?