DE MELANCHOLIE VAN HET VERZET

László Krasznahorkai

De melancholie van het verzet

Vertaald uit het Hongaars door Mari Alföldy

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

De vertaalster ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

De vertaling kwam gedeeltelijk tot stand in het

Hongaars Vertalershuis

te Balatonfüred

Oorspronkelijke titel Az ellenállás melankóliája

© László Krasznahorkai 1989

© Nederlandse vertaling Mari Alföldy /

Uitgeverij Wereldbibliotheek 2016

Omslagontwerp Nico Richter

Omslagillustratie © Elizabeth Soule

Foto auteur © Koos Hageraats

NUR 302

ISBN 978 90 284 4231 3

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2016, met
ISBN 978 90 284 2670 2

Het verstrijkt maar gaat niet voorbij

UITZONDERINGSTOESTANDEN

Inleiding

Aangezien de stoptrein die de in vorst verstarde plaatsen op de Zuidelijke Laagvlakte tussen de rivier de Tisza en de voet van de Karpaten met elkaar verbond, ondanks de warrige uitleg van de verdwaasd langs de rails drentelende spoorbeambte en de alsmaar stelliger beloften van de nerveus rondrennende stationschef nog steeds niet was aangekomen (‘Tja, weer eentje opgelost in het niets…’ zei de spoorbeambte met wrange spot), vertrok er een vervangende trein, bestaande uit een afgekeurde, gammele 424 en twee krakkemikkige, met houten zitbanken ingerichte wagons, die slechts in dergelijke zogenaamde ‘bijzondere situaties’ mochten worden ingezet; daarmee zouden de lokale reizigers, die het uitvallen van de vergeefs verwachte stoptrein uit het westen betrekkelijk onverschillig en met halfslachtige berusting opnamen – weliswaar met meer dan anderhalf uur vertraging ten opzichte van de dienstregeling, die overigens in dit geval niet van toepassing was en hoe dan ook slechts bij benadering gold – toch nog de laatste vijftig kilometer over de spooraftakking kunnen afleggen om hun bestemming te bereiken. Dit verraste niemand meer, want de gevolgen van de heersende toestand waren uiteraard evenzeer merkbaar in het treinverkeer als op alle andere gebieden: de gebruikelijke orde was uiteengevallen, de vaste gewoonten waren weggevaagd door een onbedwingbaar uitdijende chaos, de toekomst was verraderlijk geworden, het verleden was niet meer in de herinnering terug te halen en het dagelijks functioneren der dingen was onberekenbaar, en uiteindelijk kwam de berusting, waarin het niet onvoorstelbaar was dat er geen deur meer openging en dat het graan neerwaarts de grond in groeide – van het ontwrichtende kwaad waren namelijk slechts de symptomen te zien, terwijl de oorzaak onbevattelijk en ondoorgrondelijk bleef, zodat men niets anders kon doen dan zich te storten op alles wat nog grijpbaar was: dat deden de mensen nu dus ook op het station van het dorp, terwijl ze de door de vorst stroef opengaande deuren bestormden in de hoop op een zitplaats, want hoewel ze daar recht op hadden, was het aantal beperkt. In de nodeloze strijd (want zoals algauw bleek, hoefde niemand te blijven staan) had mevrouw Pflaum, onderweg naar huis na de winterse familiebezoeken, zich niet onbetuigd gelaten, en nadat ze – door iedereen voor haar weg te duwen en de mensen achter haar tegen te houden met een kracht die haar kleine postuur logenstrafte – een plaats bij het raam had bemachtigd, al was het een waar ze achteruit moest zitten, was ze nog een hele tijd niet in staat haar verontwaardiging over het genadeloze dringen te onderscheiden van het tussen ergernis en angst schommelende gevoel dat haar vervulde doordat ze met haar kaartje voor de eerste klas hier in de bijtende stank van knoflookworst, goedkope brandewijn en slechte tabak moest zitten, in de bijna dreigende aanwezigheid van schreeuwende, boerende pummels, en de onzekerheid moest verdragen over de kardinale vraag bij het reizen, tegenwoordig hoe dan ook een riskante aangelegenheid, namelijk of ze wel ooit zou thuiskomen. Haar oudere zusters, die volkomen geïsoleerd leefden en vanwege hun leeftijd hun woonplaats niet meer verlieten, hadden haar nooit vergeven als ze haar jaarlijkse bezoek aan het begin van de winter ditmaal had overgeslagen; ze had dus uitsluitend om hunnentwil niet afgezien van deze gevaarlijke onderneming, hoewel ze, net als iedereen, wel besefte dat er iets om haar heen fundamenteel was veranderd en dat ze zich in die situatie beter aan geen enkel risico kon blootstellen. Tegelijkertijd was het allesbehalve gemakkelijk om verstandig te zijn en een nuchtere inschatting te maken van de vooruitzichten, want het leek alsof plotseling een ingrijpende, maar onaantoonbare wijziging was opgetreden in de eeuwig onveranderlijke samenstelling van de lucht: het tot nu toe in zijn ongenaakbaarheid perfect functionerende, onbenoembare principe dat, zoals men pleegt te zeggen, de wereld doet draaien en waarvan deze wereld juist het enig nagelaten spoor is, leek opeens een deel van zijn kracht te hebben verloren, en nog ondraaglijker dan het kwellende besef van het wisse gevaar bleek het gemeenschappelijke voorgevoel te zijn dat binnenkort alles kon gebeuren, en juist dit ‘alles’, waarin de afbrokkeling van de wet zichtbaar werd, was verontrustender dan al het persoonlijke ongeluk, en ontnam de mensen de mogelijkheid van een koele afweging. Het was onmogelijk om wijs te worden uit de buitengewone gebeurtenissen die zich de laatste maanden steeds frequenter voordeden en steeds schrikbarender vormen aannamen, en dat kwam niet alleen doordat de berichten, verhalen, geruchten en ervaringen niet met elkaar in verband te brengen waren (het was bijvoorbeeld moeilijk een rationele samenhang te ontdekken tussen de te vroeg, begin november, ingevallen snerpende vorst, de raadselachtige familietragedies, de snel op elkaar volgende treinongelukken en de verontrustende verhalen uit de hoofdstad over kinderbendes en geschonden monumenten), maar ook doordat dergelijk nieuws op zich niets meer betekende, aangezien al die berichten slechts voortekenen leken te zijn van iets wat door steeds meer mensen ‘de naderende catastrofe’ werd genoemd. Mevrouw Pflaum had zelfs gehoord dat sommigen het al over vreemde veranderingen in het gedrag van dieren hadden, en al klonk dit nog als vooruitlopen op een latere toestand, dus vooralsnog als onverantwoordelijke paniekzaaierij, één ding was zeker: in tegenstelling tot degenen die deze ondoorzichtige chaos – daar was zij van overtuigd – alleen maar goed uitkwam, waagde een fatsoenlijk mens zich nauwelijks nog buiten de deur, want waar hele treinen konden verdwijnen, zomaar, vervolgde ze de gedachtegang, daar deed niets meer ertoe. Ze had zich er dus al op voorbereid dat haar thuisreis bij lange na niet zo gemakkelijk zou zijn als de heenreis was geweest in de betrekkelijke veiligheid van de eerste klas, want ‘in die verschrikkelijke boemel’, had ze nerveus gedacht, moest ze met het ergste rekening houden; daarom zat ze er alsof ze het liefst onzichtbaar was geworden, met rechte rug en meisjesachtig gesloten benen, met afwijzende en enigszins minachtende blik te midden van het langzaam wegstervende rumoer van het geruzie om de plaatsen, en terwijl ze met gespannen argwaan naar het afschrikwekkende totaalbeeld keek van vaag weerspiegelde gezichten in het raam werd ze heen en weer geworpen tussen angst en verlangen: ze dacht nu eens aan de angstaanjagende afstand waardoor ze van haar huis was gescheiden, dan weer aan de node gemiste warmte van de verlaten woning, de aangename middagen met mevrouw Mádai en mevrouw Nuszbeck, de zondagse wandelingen van weleer langs de lommerrijke bomen van de Priestersallee en aan de stralende rust van de ordelijke lichte meubels, zachte tapijten, keurig verzorgde bloemen en haar dierbare snuisterijen, in een wereld vol onberekenbaarheid een eiland waarvan ze wist dat het straks, wanneer die middagen en die zondagen alleen nog in de herinnering zouden bestaan, voor een eenzame vrouw als zij, die haar omgeving had ingericht met het oog op een toestand van onverstoorde rust, de enige beschutting en het enige veilige toevluchtsoord zou zijn. Vol onbegrip en met iets van jaloerse minachting stelde ze vast dat haar lawaaiige reisgenoten, kennelijk allemaal lompe boeren uit de duistere dorpen en gehuchten in de omgeving, zich zelfs in deze noodsituatie snel aan de omstandigheden konden aanpassen, alsof er niets uitzonderlijks was gebeurd; om haar heen ritselde het vetvrije papier waarin het proviand was verpakt, plopten kurken en landden bierdopjes op de geoliede vloer, terwijl hier en daar zelfs – ‘in strijd met elk gevoel voor fatsoen’ – smakgeluiden klonken, die naar haar mening ‘onder zulke lieden in hoge mate verbreid waren’, en tegenover haar begonnen de vier luidruchtigsten al aan een potje kaarten. Zij zat als enige nog zwijgend en verstijfd in het steeds luidere stemmengedruis op de krant onder haar bontjas, met haar hoofd naar het raam gedraaid, en ze drukte haar kniptas zo ontredderd en achterdochtig tegen haar maag dat het nauwelijks tot haar doordrong toen buiten de locomotief, twee rode lichten de koude duisternis in sturend, aarzelend vertrok in de winterse avond. Het tevreden geroezemoes, waaraan zij ondanks haar opluchting zelf niet deelnam, de losse stemming als gevolg van de verademing doordat er na het lange wachten in de vrieskou eindelijk wat gebeurde, duurde niet lang, want nog geen honderd meter voorbij het opnieuw in stilte gehulde dorpsstation bleef de trein met enkele stuntelige schokken weer staan, alsof de order om te rijden weer was ingetrokken, maar het ontevreden gemor dat daarop ontstond, ging algauw over in verbaasd en getergd gelach; toen ze merkten dat het zo zou blijven en moesten inzien dat hun reis – vanwege de chaos van het dominoeffect door de trein buiten de dienstregeling – een eindeloze treurige opeenvolging zou zijn van even rijden en weer stilstaan, werden ze allemaal bevangen door een goedmoedige onverschilligheid, een doffe roes van noodgedwongen berusting, waarin de angst voor een werkelijke schok werd verdrongen doordat de anarchie van de gebeurtenissen als een ergerlijk bewijs van onkunde werd beschouwd, zodat de irritante herhaling ervan door de schurende kracht van spot kon worden aangetast. De ruwheid van de snel op elkaar volgende commentaren (‘Als ik thuis ook zo lang zou prakkiseren bij moeder de vrouw in bed…!’) schokte uiteraard haar gevoelige natuur, maar terwijl de stortvloed van grappen die elkaar in lompheid probeerden te overtreffen wat afnam, begon mevrouw Pflaum zich ook een beetje te ontspannen, en bij een enkele enigszins geslaagde opmerking kon ze soms ook zelf een preutse glimlach niet helemaal onderdrukken, terwijl uiteraard ook niets beschutting bood tegen het ruwe geschater dat erop volgde. Voorzichtig waagde ze het om snel een paar steelse blikken te werpen, weliswaar niet op de mensen naast haar, maar op diegenen die verder weg zaten, en nu, in deze absurde sfeer van sullige vrolijkheid probeerde ze – aangezien het publiek van de wagon met de dijenkletsende mannen en uitgelaten lachende leeftijdloze vrouwen nog steeds enigszins afschrikwekkend leek, maar bij lange na niet zo gevaarlijk als aanvankelijk – haar verontruste fantasie tot matiging te manen en zichzelf ervan te overtuigen dat ze misschien toch niet geconfronteerd hoefde te worden met die sluimerende bedreigingen van de grimmige groep van afschuwelijk schorremorrie om haar heen, en dat het slechts aan haar grote gevoeligheid voor boze voortekenen en haar overmatige eenzaamheid in die ijzig onbekende entourage te wijten zou zijn als ze weliswaar ongeschonden, maar door de gespannen waakzaamheid toch volkomen uitgeput zou thuiskomen. In werkelijkheid had een dergelijke hoop op een gunstige afloop geen enkele reële grond, maar mevrouw Pflaum kon de valse bekoring van optimisme plotseling niet meer weerstaan: hoewel de trein, wachtend op een sein voor vertrek, weer minutenlang stilstond in de woestenij, stelde ze opgelucht vast dat hij ‘wel vooruitkwam’, en haar nerveuze ongeduld vanwege de elkaar helaas snel opvolgende keren dat de trein afremde en werkeloos stilstond, werd ook getemperd door het feit dat dankzij de kennelijk bij vertrek aangezette verwarming de temperatuur aangenaam was geworden en zij ook eindelijk haar bontjas uit kon doen, waardoor ze niet meer bang hoefde te zijn dat ze kou zou vatten als ze bij aankomst uitstapte in de ijzige wind. Ze streek de plooien uit de jas achter haar rug, legde haar nepbonten kraag op haar schoot, omklemde haar handtas, bol door de erin gestopte wollen sjaal, en keek met rechte rug weer uit het raam, toen ze in de weerspiegeling van de vuile ruit plotseling ontdekte dat een ‘opmerkelijk zwijgzame’ man met een stoppelbaard, die stinkende pálinka zat te drinken – nu zij slechts nog een bloes en een mantelpakje aanhad – (‘met verlekkerde ogen!’) zat te staren naar haar misschien al te pronte, stevige borsten. ‘Ik wist het!’ – ze draaide haar hoofd bliksemsnel terug, en hoewel ze een golf van hitte over zich heen voelde komen, deed ze alsof ze niets merkte. Minutenlang zat ze zonder te bewegen blind naar de duisternis buiten te staren, en toen het haar niet lukte om zich op grond van die ene oogopslag van daarnet het uiterlijk van de man voor de geest te halen (ze herinnerde zich alleen het stoppelige gezicht, de ‘ja, smerige’ lakense jas en die walgelijke, achterbakse en toch schaamteloze blik, die haar zo diep had geschokt), liet ze heel langzaam – hopend dat ze het intussen zonder risico kon doen – haar ogen over de ruit glijden en draaide ze ook meteen terug, want ‘die daar’ volhardde nog steeds ‘in dat onbeschofte gedrag’, waardoor hun blikken elkaar zelfs kruisten. Haar schouders, nek en achterhoofd deden pijn door de stijve houding, maar zelfs al had ze gewild, dan nog had ze nergens anders heen kunnen kijken, want waar ze zich ook maar naartoe had gedraaid, die angstaanjagend onbewogen blik, die alle hoeken van de wagon vrijelijk beheerste, behalve de begrensde duisternis van het raam, zou haar onmiddellijk ‘gevangennemen’. Hoelang kijkt hij al naar me? schoot het door haar heen, en de mogelijkheid dat de man haar al vanaf het begin van de reis had afgetast met zijn weerzinwekkende aandacht maakte die blik nog afschuwelijker dan daarnet, toen ze hem in een flits had doorzien. Die ogen spraken namelijk niet alleen van een ‘klamme lust’ maar ook van een misselijkmakende verzadiging, en zelfs – ging het in een schok door haar heen – ‘alsof er een droge verachting in brandde’. Ze kon zichzelf ‘heus nog niet’ als een oude vrouw zien, maar ze wist dat ze de leeftijd al gepasseerd was waarop een dergelijke – hoe dan ook ordinaire – attentie nog natuurlijk was, en afgezien van haar walging voor de kerel (‘Welke man heeft immers dergelijke begeerten met betrekking tot oude dames?’) besefte ze ook verschrikt dat die naar pálinka stinkende schoft misschien niets anders wilde dan haar te kijk zetten, bespotten en te schande maken en vervolgens lachend weg te gooien ‘als een oud vod’. Met een paar moeizame schokken kwam de trein nu op gang, de wielen denderden woest over de rails, en zij werd bevangen door een lang vergeten, verwarrend gevoel van bijtende schaamte, toen onder die ongegeneerde, opdringerige blikken haar volle, zware borsten pijnlijk begonnen… te… gloeien. Haar armen, waarmee ze ze had kunnen bedekken, gehoorzaamden haar wil gewoonweg niet: alsof ze vastgebonden was en niets tegen haar onbedektheid kon doen, voelde ze zich steeds weerlozer en naakter, terwijl ze machteloos ondervond dat haar vrouwelijke rondingen, die ze… wilde… verbergen, juist des te zichtbaarder werden. Bij de kaarters werd er net met luid gekrakeel een potje beëindigd, en het lawaai dat de verlammende monotonie van het vijandige gegons onderbrak en voor haar geknevelde wil als het ware een opening bood naar de bevrijding, zou haar beslist geholpen hebben om die onzalige bedwelming te overwinnen, ware het niet dat onmiddellijk daarna nog iets ergers gebeurde, als toppunt van haar beproevingen, zoals ze wanhopig dacht. Toen ze namelijk, door een instinctief schaamtegevoel gedreven, als een soort van onwillekeurig verzet haar hoofd boog om met een behoedzaam gebaar haar borsten te verbergen, kromde zich haar rug en klapten haar schouders naar voren, en ze besefte verschrikt dat, vermoedelijk als gevolg van de ongewone lichaamshouding, haar beha aan de achterkant was losgeschoten. Onthutst keek ze op en ze was in werkelijkheid niet eens meer verrast dat de twee ogen haar nog steeds onverstoorbaar aanstaarden, de ogen van de man die haar, alsof hij wist welk lachwekkend ongeluk haar was overkomen, op dat moment een samenzweerderige knipoog gaf. Ze wist precies wat er nu ging gebeuren, maar dit fataal te noemen ongeluk bracht haar zo in de war dat ze verstijfd bleef zitten, terwijl ze in het onregelmatig schokkende gedreun van de steeds sneller rijdende trein weer machteloos en met van schaamte gloeiende wangen de zelfverzekerde ogen moest verdragen, die vol leedvermaak en tegelijk minachting aan haar borsten kleefden, die, bevrijd uit de beknelling van de beha, vrolijk op en neer sprongen met het hotsen van de trein. Nog een keer opkijken om zekerheid te krijgen durfde ze niet, maar ze wist dat niet alleen die man, maar alle ‘walgelijke boerenpummels’ zich aan haar agonie vergaapten, en voor haar geestesoog zag ze hoe al die gretig grijnzende, verwrongen tronies haar omringden… en misschien zou aan die vernederende kwelling nooit een eind zijn gekomen als op dat moment niet de conducteur – een slungelig uitziende jongen met een puistenkop – van de achterkant de wagon was binnengekomen; de schetterende puberstem (‘Uw kaartjes alstublieft!’) bevrijdde haar eindelijk uit die beschamende situatie; snel pakte ze haar kaartje uit haar handtas en vouwde haar armen onder haar borsten. De trein stopte weer, dit keer ergens waar het hoorde, en toen ze – om niet naar de intussen werkelijk angstaanjagend geworden gezichten te hoeven kijken – werktuiglijk de naam van het dorp op het slecht verlichte stationsgebouw las, had ze het willen uitschreeuwen van opluchting, omdat ze uit de allang bekende maar voor haar reizen toch nog elke keer doorplozen dienstregeling wist dat het vanhier nog een paar minuten was tot de provinciehoofdstad, waar ze (‘Daar gaat hij uitstappen! Hij móét daar uitstappen!’ praatte ze zich moed in) waarschijnlijk haar belager kon afschudden. Krampachtig volgde ze met haar ogen de conducteur, die vanwege de spottende vragen van de passagiers over de reden van de vertraging slechts langzaam naderde, en hoewel ze vastbesloten was hem onmiddellijk als hij bij haar gekomen was om hulp te vragen, was het kindergezicht, verschrikt door de krijsende mensen, zo anders dan de blik van een persoon in functie met de belofte van bescherming, dat zij, toen hij naast haar bleef staan, in haar verwarring niets anders kon uitbrengen dan de vraag ‘Waar is het toilet?’ ‘Waar zou het moeten zijn?’ zei de jongen nerveus en hij knipte haar kaartje. ‘Waar het altijd is. Voorin en achterin.’ ‘O ja, natuurlijk,’ stamelde ze met een verontschuldigend gebaar; ze sprong meteen op en liep met haar tas tegen zich aan geklemd door de beweging van de alweer rijdende trein heen en weer slingerend tussen de zitbanken haastig naar achteren, en tegen de tijd dat ze besefte dat ze haar bontjas aan de haak bij het raam had laten hangen, stond ze al in de smerige ruimte van de wc, hijgend, met haar rug tegen de deur geleund. Ze wist dat ze zo snel mogelijk moest handelen, en toch duurde het minstens een minuut voordat ze – na het plan om direct terug te gaan voor de dure jas te hebben laten varen – zich kon vermannen: wankelend van het gehobbel deed ze het jasje van haar mantelpakje uit, en ze deed in een oogwenk haar bloes uit en terwijl ze het jasje, de bloes en de tas onder haar arm klemde, trok ze haar roze onderjurk met een ruk omhoog. Met handen die trilden van nerveuze haast draaide ze de beha om rond haar lichaam, en toen ze zag dat de sluiting (‘God zij dank!’) niet kapot was, haalde ze opgelucht adem en sloot het haakje, en ze begon zich net haastig, stuntelig weer aan te kleden, toen achter haar rug iemand voorzichtig, maar toch duidelijk hoorbaar op de deur klopte. Er zat iets in dat geklop, een bepaalde nuance van vertrouwelijkheid, die haar na alles wat ze had doorgemaakt begrijpelijkerwijs deed schrikken, maar daarna bedacht ze dat het waarschijnlijk alleen een spel van haar over haar toeren geraakte fantasie was en voelde alleen nog ergernis omdat ze werd opgejaagd; ze zette de onvoltooide beweging voort, wierp een oppervlakkige blik op de vuile spiegel en stak net haar hand uit naar de grendel om naar buiten te gaan, toen het geklop ongeduldig herhaald werd, waarna vrijwel meteen een stem zei: ‘Ik ben het.’ Verbijsterd trok ze snel haar hand terug, en toen ze met ontzetting besefte wie het was, werd haar gevoel van machteloosheid nog overtroffen door radeloos onbegrip, want in die gedempte, hese mannenstem viel geen spoor van brute, primitieve agressie te bespeuren, eerder klonk er een verveelde aansporing in door dat dat zij eindelijk eens de deur open moest doen. Een tijdlang verroerden ze zich geen van beiden, alsof ze allebei uitleg van de ander verwachtten, en mevrouw Pflaum begreep pas dat ze het slachtoffer van een weerzinwekkend misverstand was geworden toen haar belager zijn geduld verliezend geïrriteerd aan de deurkruk rukte en nijdig riep: ‘Zeg, wat nou? Wel opgeilen, maar neuken, ho maar?’ Met ogen vol paniek keek ze naar de deur. Alsof ze het niet wilde geloven, schudde ze vol ongeloof haar hoofd, haar keel dichtgeknepen door verbijstering, alsof ze ‘met helse praktijken erin was geluisd’ en uit een volkomen onverwachte richting was aangevallen. Vol walging over de onterechte beschuldiging en de onverhulde obsceniteit besefte ze slechts langzaam dat de kerel met de stoppelbaard – hoe ongelofelijk het ook was aangezien zij… in werkelijkheid… al die tijd verzet had geboden – vanaf het begin had gedacht dat zij juist degene was die zich aanbood, en stapje voor stapje werd het haar duidelijk hoe ‘dat verdorven monster’ het uittrekken van haar bontjas had opgevat… het pijnlijke ongeluk… haar vraag over het toilet: als een aanbod, als een eenduidig bewijs van haar bereidheid, kortom, als een gênante opeenvolging van trucjes om zondige driften te kunnen uitleven, waardoor ze nu niet alleen een dergelijke laaghartige aanval op haar eerbaarheid en fatsoen moest afweren, maar ook moest verdragen dat zo’n walgelijke, stinkende, vieze kerel van het laagste allooi met haar kon praten ‘als met een of andere slechte vrouw’. De verontwaardigde woede die zich daarop van haar meester maakte bleek zelfs pijnlijker dan haar weerloosheid. Bovendien kon ze de benauwenis ook niet langer verdragen; gekromd van vastberadenheid riep ze daarom met een van spanning verstikte stem: ‘Maak dat je wegkomt! Of ik roep om hulp!’ Na een ogenblik stilte sloeg de man met zijn vuist op de deur, en met een koele verachting die haar koude rillingen bezorgde siste hij: ‘Neem je ouwe tante in de maling, verlepte snol. Je bent het niet waard om de deur voor open te breken, anders zou ik je kop in de pot stoppen.’ Door de ruit van het hokje flitsten al de versnipperde lichten aan de rand van de provinciehoofdstad; de trein reed over wissels en zij moest zich vastklampen aan de deurkruk om niet te vallen. Ze hoorde de stappen zich verwijderen en de deur naar het compartiment met een scherpe knal dichtvallen; daaruit maakte ze op dat de man met dezelfde ijzingwekkende, vlerkerige achteloosheid waarmee hij de aanval op haar had ingezet, haar weer had laten gaan, en nog over haar hele lijf rillend door de schok barstte ze in huilen uit. En hoewel er in werkelijkheid slechts seconden voorbijgingen, was het in die eenzaamheid van het krampachtige gesnik alsof ze een eeuwigheid lang van bovenaf neerkeek en zichzelf in een verblindende flits zag als een minuscuul gezicht dat uit het als een luciferdoosje zo grote treinraam naar buiten staarde in de dichte duisternis van de immense ruimte van de avond, ontredderd, ongelukkig en gebroken. Hoewel ze op grond van de smerige, merkwaardige, gallige woorden ervan uit kon gaan dat ze geen nieuwe aanval hoefde te vrezen, vervulde haar ontsnapping haar met evenveel angst als de aanranding zelf, want nadat al haar daden en al haar bedoelingen omgekeerd waren opgevat, wist ze nu ook niet waar ze haar bevrijding aan te danken had. Ze kon moeilijk veronderstellen dat haar belager was afgeschrikt door haar wanhopige, in snikken gesmoorde stem, want ze had het gevoel dat ze de hele tijd het miserabele object was geweest van de meedogenloze wil van de man, zoals ze ook slechts een argeloos, nietsvermoedend object was van de lege kilte van een vijandige wereld, waartegen, zo ging het als een bliksemschicht door haar heen, misschien ook geen werkelijke bescherming mogelijk was. Alsof ze toch was onteerd door de man met de stoppelbaard, bewoog ze krachteloos heen en weer in het door urinelucht bedompte hokje, vervuld van drukkende, vage voorgevoelens; na de vormeloze warreling van de ondefinieerbare beklemming resteerde van de ongerustheid over de vraag hoe ze zich in de algehele dreiging kon pantseren, slechts een pijnlijk gevoel van teleurstelling: want terwijl ze meende dat het een groot onrecht was dat zij niet een stille overlevende zou zijn, maar een onschuldig slachtoffer, uitgerekend zij, die ‘haar hele leven lang niets anders dan vrede had gewild en niemand ooit kwaad had gedaan’, moest ze tegelijk ook inzien dat dat er niet meer toe deed: ze kon nergens in hoger beroep gaan en bij niemand protesteren, en er was ook geen reden om te hopen dat het losgebroken kwaad nog kon worden gestopt. Na zo veel kletspraat en verschrikkelijke verdichtsels moest ze dit keer zelf ervaren dat ‘alles dezelfde kant op ging’, want ze begreep dat alleen het incident van daarnet was geëindigd – als het al zo was –, terwijl ‘in de wereld waarin dat had kunnen gebeuren’ de uitzinnige ontregeling onverbiddelijk doorging. Buiten hoorde ze al het onrustige gedruis van de reizigers die op het punt stonden om uit te stappen, de trein ging ook merkbaar langzamer rijden; met een schok besefte ze dat ze haar bontjas helemaal was vergeten en snel klapte ze de kruk van de deur opzij en stapte naar buiten, waar de mensen – zonder te beseffen dat het nu in omgekeerde richting al helemaal geen zin had – zich met dezelfde vastberadenheid verdrongen om de deuren te bestormen als bij het instappen, en vocht zich struikelend over de massa’s koffers en tassen een weg terug naar haar plaats. De jas was er nog, maar de kraag van nepbont zag ze eerst even niet; piekerend of ze hem had meegenomen naar het toilet, begon ze koortsachtig te zoeken, en daarbij viel haar op dat ze in het nerveuze tumult haar belager nergens meer zag: kennelijk zou hij als een van de eersten de trein verlaten, dacht ze gerustgesteld. Op dat ogenblik bleef de trein stilstaan, de wagon werd even iets leger doordat velen uitstapten, maar werd plotseling weer overspoeld door een nog grotere horde nieuwkomers, die indien mogelijk nog schrikwekkender was, aangezien deze medereizigers doodstil waren, en terwijl het niet moeilijk was om in te schatten dat ze vanwege die duistere menigte op het overgebleven stuk van twintig kilometer nog steeds alle reden had tot ongerustheid, moest ze tevens inzien dat ook haar hoop met betrekking tot de man met de stoppelbaard ongegrond was. Toen ze namelijk haar jas had aangedaan en haar bontkraag, die ze onder de gladgesleten bank vandaan had gehaald, over haar schouders had gelegd, waarna ze naar de volgende wagon wilde lopen om de reis veiligheidshalve daar voort te zetten, kon ze haar ogen nauwelijks geloven toen ze de bekende lakense jas (‘Alsof hij hem speciaal voor mij had achtergelaten…’) zag op een zitplaats een eind verderop, achteloos over de rugleuning gegooid. Onthutst bleef ze staan, liep daarna haastig verder en verliet het compartiment aan de achterkant; toen ze de volgende wagon bereikte – na zich ook hier door het gedrang van de zwijgende menigte heen te hebben geworsteld – ging ze vertwijfeld zitten, weer in het midden, op een plaats tegen de rijrichting in. Een hele tijd hield ze in opperste alertheid alleen maar de deur in de gaten, al wist ze niet eens meer waar ze het bangst voor was en uit welke richting het gevaar nu dreigde, maar toen er niets gebeurde (de trein stond nog steeds stil op het station), probeerde ze al haar overgebleven kracht te verzamelen om niet onverwachts getroffen te worden door een eventueel vervolg van het griezelige avontuur. Ze werd overvallen door een grenzeloze vermoeidheid, haar zwakke voeten brandden zowat in de gevoerde laarzen, en ook in haar schouders voelde ze een verscheurende pijn, maar ze was nog steeds niet in staat om zich te ontspannen, ze gaf alleen haar pijnlijke nekspieren wat beweging door rondjes te draaien met haar hoofd en boog zich over haar poederdoosje om met een paar routinematige bewegingen haar door tranen pafferig geworden gezicht toonbaar te maken. ‘Het is voorbij, nu hoef je nergens meer bang voor te zijn,’ zei ze bij herhaling tegen zichzelf, terwijl ze ervan overtuigd was dat niet alleen optimisme ongerechtvaardigd was, maar zelfs comfortabel achteroverleunen het risico van onvoorbereid zijn met zich meebracht. Want ook hier zat de wagon – naast een enkeling die de reis voortzette – vol met dezelfde boevenkoppen die haar daarnet al, toen ze haar eerdere plek verliet, zo aan het schrikken hadden gemaakt, en zo kon ze er alleen op hopen dat – als borg van haar bescherming – tenminste de drie plaatsen om haar heen, de laatste drie die nog vrij waren gebleven, door niemand bezet zouden worden. Een tijdlang leek de kans daartoe aanwezig, want wel een hele minuut lang (intussen floot de locomotief drie keer) kwam er geen nieuwe passagier meer bij, maar plotseling verscheen bij de deur aan de kop van een nieuwe, laatste golf, luidruchtig hijgend en puffend, een dikke boerin met een hoofddoek, die met een enorme bundel, een mand en flink wat volgepropte tassen balanceerde; haar hoofd heen en weer draaiend (Als een kip… schoot het door mevrouw Pflaum heen) kwam ze resoluut haar kant op om steunend en kreunend, met een agressieve doelgerichtheid die geen tegenspraak duldde, alle drie de zitplaatsen onder haar heerschappij te brengen en met haar ontelbare stukken bagage niet alleen voor zichzelf, maar ook voor mevrouw Pflaum een barricade te bouwen tegen de verachte menigte achter haar. Zij, mevrouw Pflaum, kon natuurlijk niets zeggen; ze slikte dus haar ergernis in en meende dat het in zekere zin nog een geluk was dat de beschermende kring om haar heen, als ze die al niet kon behouden, tenminste niet door die zwijgende meute was bezet. Maar dit bood haar niet lang troost, want hoewel het haar enige wens was om met rust gelaten te worden, begon haar onaangename reisgenoot, nog bezig de knoop van haar hoofddoek onder haar kin los te maken, zonder talmen op haar in te praten. ‘Hier is tenminste verwarming, ja toch?’ Toen mevrouw Pflaum de krijsende kraaienstem hoorde en de priemende, kwaadaardige ogen in de driehoek van de hoofddoek zag, besloot ze meteen om, als de vrouw wegsturen of zelf weglopen niet mogelijk was, geen notie van haar te nemen, daarom draaide ze demonstratief haar hoofd weg en keek uit het raam. Maar de vrouw, die nog een paar keer een minachtende blik door het compartiment liet gaan, trok zich daar niets van aan. ‘U vindt het toch niet erg dat ik u aanspreek, hè? Het is toch fijner als je een praatje kunt maken, niewaar? Waar gaat u naartoe? Ik ga tot het eindpunt, naar m’n zoon.’ Mevrouw Pflaum keek met een wrevelig gezicht op, maar ze zag in dat het voor haarzelf het gênantst was als ze geen acht op haar sloeg, dus ze knikte instemmend. Daar leefde de vrouw van op. ‘Ja, ja,’ zei ze, ‘mijn kleinzoon is jarig, daarom. Die zegt tegen me, met Pasen nog, toen ik er was, ja, zegt-ie, u komt toch wel, hè, grootmoe? Zegt dat kleine ding. Want zo noemt-ie me, mijn kleinzoontje, grootmoe. Ja, dan ga je, hè?’ Mevrouw Pflaum glimlachte geforceerd, maar ze kreeg er meteen spijt van, want vanaf dat moment hield de vrouw niet meer op met praten. ‘Tja, dat kleine jong weet niet hoe zwaar zijn oma dat valt op deze leeftijd… De hele dag maar staan op de markt, met pijnlijke benen van de spataderen, dan ben je ’s avonds wel doodop. Want ik verkoop zo het een en ander, weet u, we hebben nu eenmaal dat tuintje, en dat pensioentje is toch nergens genoeg voor. Geen idee waar anderen die blitse Mercedessen en al die dure spullen vandaan hebben. Maar ik zal het u wel vertellen. Moet u ’s horen. Ze liegen en bedriegen, zo doen ze dat! Onze-Lieve-Heer heeft niks meer te vertellen in deze scheve wereld. En dat lelijke weer ook, hoe bestaat het! Wat moet hiervan terechtkomen, dat moet u me eens vertellen. Want kijk maar, de radio zegt, zeventien graden of zoiets, onder nul! En het is pas eind november. Wilt u weten wat ervan terechtkomt? Ik zal het u zeggen. Dat we allemaal doodvriezen voordat de lente d’r is. Want kolen zijn er niet. Ik zou wel eens willen weten wat al die luie mijnwerkers in de bergen uitvoeren. Weet u het? Nou, ziet u wel?’ Mevrouw Pflaums hoofd tolde van de spraakwaterval, maar hoe zwaar het haar ook viel om die te ondergaan, ze kon het mens op geen enkele manier onderbreken of tot zwijgen brengen. Dus toen het tot haar doordrong dat de vrouw helemaal niet verwachtte dat ze luisterde en tevreden was met een paar knikken, bleef ze steeds langer de langzaam wegdrijvende lichten buiten nakijken om wat orde te scheppen in haar verwarde gedachten, want de trein was intussen de provinciehoofdstad uit gereden, en hoe ze de vergeten jas ook uit haar bewustzijn probeerde te bannen, zij werd daardoor nog meer verontrust dan door het afschrikwekkende volk dat onheilspellend voor zich uit staarde. Zouden ze hem ergens bij gestoord hebben? piekerde ze. Zou hij zich hebben bezat? Of met opzet… Ze besloot zich niet met giswerk te kwellen, maar – hoe riskant het ook leek – te gaan uitzoeken of de jas er nog lag; zonder op de vrouw te letten liep ze tussen de rondhangende mensen door naar het halletje van de wagon, strompelde over het ijzeren bruggetje tussen de twee wagons en gluurde met de grootst mogelijke voorzichtigheid door de spleet van de halfgeopende deur. Haar voorgevoel dat het beter was om de plotselinge verdwijning van de kerel nader te onderzoeken, had haar niet bedrogen, want ontzet stelde ze vast dat hij, met de rug naar haar toe, weer in de stampvolle wagon zat, daar waar hij net zijn jas had achtergelaten: hij was net bezig zich met zijn hoofd achterover vol te gieten met pálinka. Om te voorkomen dat de man of iemand anders van de zwijgende passagiers haar zou opmerken (want dan ontkwam ze met geen mogelijkheid aan de verdenking dat ze al die tijd zelf de problemen had gezocht), liep mevrouw Pflaum met ingehouden adem terug naar de achterste wagon, en terwijl ze verbouwereerd merkte dat een kerel met een bontmuts, misbruik makend van haar kortstondige afwezigheid, zonder scrupules haar plaats had ingenomen, waardoor uitgerekend zij, de enige dame, genoodzaakt was om aan het uiteinde van de wagon staand verder te reizen, moest ze ook inzien dat het dom was geweest om te veronderstellen dat de man met de lakense jas, die even uit haar blikveld was geweest, voorgoed was verdwenen. Of hij daarnet naar de wc was geweest of naar het station (hoewel: Zonder jas?!) om nog een fles stinkende pálinka te halen, maakte niets meer uit, en ze was er ook niet bang voor dat de man weer iets zou proberen hier in de trein, want de menigte – als die zich tenminste niet zelf tegen haar keerde (‘Want daarvoor zou de bontjas, de boa of mijn handtasje al reden genoeg kunnen zijn…’) – en de ondoordringbaarheid van de volle trein betekenden op zichzelf, zo meende zij, toch een soort van bescherming; maar tegelijkertijd werd ze door haar vergissing ook gedwongen om zelfs het afschuwelijkste onder ogen te zien, namelijk dat ze eventueel, als gevolg van een ongelukkige tegenvaller (‘… een onbegrijpelijke, niet te volgen voorbeschikking?’) nooit meer van hem af zou komen. Dit dreef haar, hoe onbestaanbaar ook, het meest tot wanhoop, want nu het directe gevaar was geweken, vond ze terugdenkend niet de eventuele verkrachting de grootste bedreiging (hoe erg het ook was om het woord ook maar uit te spreken), maar dat de man iemand leek die ‘God noch gebod kende’ en voor niets bang was, zelfs niet voor de hel, en bij gelegenheid tot alles (‘Tot alles!’) in staat was. Ze zag weer de ijskoude ogen en het behaarde, ruwe gezicht voor zich, zag de samenzweerderige, schaamteloze knipoog, hoorde weer de toonloze, spottende stem die zei ‘Ik ben het’, en ze wist zeker dat ze niet alleen op een hitsige ploert was gestuit, maar daarnet ook aan een onbegrijpelijke, verwoestende woede was ontsnapt, die niets anders kon dan vertrappen wat ongeschonden was, want voor dergelijke bandieten was het idee van orde, vrede en een fijne toekomst onverdraaglijk. ‘Maar moet u eens horen,’ hoorde ze weer de krassende stem van de marktkoopvrouw, die haar eindeloze verhaal nu op haar nieuwe reisgenoot afvuurde, ‘u ziet er best slecht uit, zeg ik maar even voor het geval dat u het zelf niet wist. Ik mag niet klagen, zoals u wel kunt zien. Behalve dan de leeftijd, en wat daarbij hoort. En de tanden. Kijkt u maar,’ en ze opende haar mond, terwijl ze zich naar haar buurman met de bontmuts toe boog, en trok haar gekloofde lip opzij zodat hij in haar mond kon kijken, ‘allemaal opgegeten door de tijd! Maar ik laat ze niet in mijn mond wroeten. Laat de dokter maar zeuren. Ik blijf wel zo sabbelen, tot ik het loodje leg, ja toch? Ik ga al die boeven niet rijk maken, ze kunnen allemaal de pleuris krijgen! Moet u eens kijken,’ en ze haalde uit een van de boodschappentassen een plastic speelgoedsoldaatje, ‘wat zo’n onzinnig prul kost! Geloof het of niet, ze vroegen er eenendertig forint voor. Voor die waardeloze rommel. En wat zit eraan? Een geweer en deze rode ster hier. En daar durven ze eenendertig forint voor te vragen. Maar ja,’ zei ze en ze stopte het terug in de tas, ‘de kinderen van tegenwoordig willen alleen maar dit. Dus wat moet je. Je koopt het maar. Tandenknarsend, maar je koopt het. Zo is het toch?’ Mevrouw Pflaum wendde vol afkeer haar hoofd af en keek snel uit het raam, en vervolgens, vanaf het moment dat ze de doffe dreun hoorde en weer naar haar keek, kon ze haar ogen niet meer van haar afhouden, en ze durfde zich ook niet meer te verroeren. Ze wist niet of ze met de blote vuist was geslagen, en uit de onveranderde stilte bleek ook niet waarom; het enige wat ze met die snelle, onbewuste blik zag, was dat de marktkoopvrouw achteroverzakte, waarbij haar hoofd opzijknakte terwijl haar lijf, ondersteund door haar bagage, niet van positie veranderde, en dat de man met de bontmuts tegenover haar (de onrechtmatige bezetter…) zich met een roerloos gezicht uit een voorovergebogen houding terugtrok en weer tegen de rugleuning ging zitten. Zelfs als een brutale vlieg wordt doodgeslagen, veroorzaakt dat meestal wat minimaal gemurmel, maar hier was geen enkel geluid te horen, niemand zei iets, de passagiers zaten of stonden er nog steeds onverschillig en bewegingsloos bij. Zouden ze het stilzwijgend goedkeuren? Of zou mijn verbeelding me weer parten spelen? vroeg mevrouw Pflaum zich af terwijl ze voor zich uit bleef staren, maar het idee van de verbeelding verwierp ze meteen weer, want uit alles wat ze had gehoord en gezien, kon ze geen andere conclusie afleiden dan dat de vrouw door de man buiten westen was geslagen. Hij had genoeg van het gezwets en had haar zonder een woord te zeggen een stomp in het gezicht gegeven, nee, ratelde het in haar hoofd, het kan niet anders zijn gebeurd, maar tegelijkertijd was dit alles zo gruwelijk, dat ze alleen maar verstijfd bleef staan, haar voorhoofd bezweet van angst. Die vrouw ligt daar buiten kennis, dacht ze terwijl het zweet van haar voorhoofd gutste, de man met de bontmuts geeft geen krimp en alle anderen ook niet, waar ben ik terechtgekomen, lieve God, wat voor verdorven gepeupel is dit? Welhaast verlamd van machteloosheid zag ze alleen het raam, het kozijn en haar spiegelbeeld in de vuile ruit, en toen de trein na een paar minuten noodgedwongen stilstand weer in beweging kwam, keek ze, uitgeput door de opeenvolgende warrige beelden, met suizend hoofd naar het donkere, lege landschap dat voorbijtrok en het zware hemelgewelf dat zelfs in het licht van de volle maan nauwelijks te onderscheiden was. Maar het landschap noch de hemel zei haar iets, en ze besefte pas dat ze bijna op haar bestemming was toen de trein de slagbomen van de hoofdweg vlak bij de stad passeerde, die niet eens waren neergelaten; ze liep naar het balkon, ging voor de deur staan en zag onder de schaduw van haar handpalm de donkere stallen van het plaatselijke landbouwbedrijf, waar de plompe watertoren boven uitstak. Sinds haar kinderjaren waren die slagbomen van de hoofdweg en die lange, platte gebouwen in de dampen van dierlijke warmte de eerste tekenen dat ze weer veilig thuisgekomen was, en hoewel ze er dit keer alle reden toe had gehad na die buitengewone wederwaardigheden, voelde ze niets van de hevige hartkloppingen van vroeger, die ze elke keer had als ze van de provinciehoofdstad terugkwam na familiebezoek of na de haar zo dierbare operettevoorstellingen, waar ze twee keer per jaar met haar inmiddels uiteengevallen gezin naartoe ging; toen leek de stad met haar vriendelijke warmte namelijk een natuurlijk bastion rond haar huis te zijn, terwijl er de laatste tijd, sinds een maand of twee, drie, maar in het bijzonder nu, na het gruwelijke inzicht dat de wereld vol zat met mannen met stoppelbaarden en lakense jassen, van de vroegere vertrouwdheid niets anders over was dan een kil labyrint van lege straten, waar zelfs de ramen blind voor zich uit staarden, net als de mensen erachter, en de gesmoorde stilte slechts werd verstoord door ‘het verscheurende geblaf van vechtende honden’. Ze keek naar de naderende lichten van de stad, en toen de trein het open machinepark van het landbouwbedrijf was gepasseerd en verder reed langs de rij populieren evenwijdig aan de rails, kromp haar hart ineen terwijl ze in de nog verre, zwakke glinstering van de verlichte huizen en straatlantaarns het drie verdiepingen tellende gebouw probeerde te ontwaren dat haar appartement verborg, ja, haar hart kromp ineen omdat de scherpe opluchting dat ze er eindelijk vlakbij was onmiddellijk naar de achtergrond werd gedrukt door bezorgdheid: ze wist immers heel goed dat ze vanwege de vertraging, die inmiddels tot bijna twee uur was opgelopen, niet meer kon rekenen op de avondbus, waardoor ze de weg van het station tot haar huis te voet (‘En alleen…’) zou moeten afleggen – nog afgezien van het feit dat ze, alvorens te bedenken wat ze daarna zou doen, eerst uit de trein moest zien te komen. Onder het raam schoten lapjes grond met moestuinen en van hangsloten voorziene houten huisjes voorbij, vervolgens kwam de brug over het bevroren kanaal tevoorschijn uit de duisternis, met erachter de oude molen; mevrouw Pflaum zag daarin evenwel geen mijlpalen die haar bevrijding dichterbij brachten, maar martelende etappes van nieuwe beproevingen, want ze werd bijna geplet door het besef dat ze al hier was, een kippeneindje verwijderd van haar bevrijding, terwijl van achter haar rug elke seconde een volkomen onbegrijpelijke aanval kon worden ingezet. Ze baadde in het zweet. Wanhopig staarde ze naar de oneindige stapels grenenhout van het uitgestrekte terrein van de houtzagerij, naar het bouwvallige spoorwachtershuisje, naar de oude stoomlocomotief die op het zijspoor stond te sluimeren en naar het krachteloze schijnsel dat door de betraliede glazen wand van de montagehal schemerde. Achter haar was er nog steeds geen beweging, ze stond nog steeds alleen op het balkon. Ze greep de ijskoude kruk van de deur vast maar ze kon geen beslissing nemen: als ze hem te vroeg opende, kon ze naar buiten geduwd worden, en als ze te laat was, kon ze worden ingehaald door ‘die onmenselijke bende moordenaars’. De trein ging langzamer rijden, passeerde een eindeloos lange rij stilstaande goederenwagons en kwam piepend tot stilstand. De deur ging open, ze stapte uit, sprong bijna, ze zag de scherpe steentjes tussen de bielzen, ze hoorde iemand achter zich aankomen, en toen stond ze ineens op het plein voor het station. Ze werd door niemand aangevallen, maar alsof er een onheilspellende samenhang was met haar aankomst gingen plotseling alle straatlantaarns in de omgeving uit en, naar spoedig zou blijken, in de hele stad. Ze keek links noch rechts, alleen voor haar voeten om niet te struikelen in het donker, en liep haastig naar de halte, in de hoop dat de bus toch had gewacht op de trein, of dat ze de late rit nog zou halen, als die reed. Maar er stond geen enkel vervoermiddel meer, en ook op de late rit kon ze niet rekenen, want volgens de dienstregeling die naast de ingang van het station hing, was de bus die kennelijk niet lang na de officiele aankomsttijd van de trein was vertrokken de laatste geweest; bovendien was het hele blad met twee dikke rode strepen doorgehaald… Vergeefs had ze geprobeerd hun voor te zijn: terwijl zij de dienstregeling probeerde te ontcijferen, was op het plein een heel woud van bontmutsen, vettige boerenhoeden en pelsmutsen met oorflappen ontstaan, en terwijl ze moed stond te verzamelen om op weg te gaan, kwam de beangstigende vraag bij haar op wat die figuren hier kwamen zoeken, en ze meende plotseling te zien dat de man die ze al helemaal vergeten was omdat de gedachte aan hem was weggespoeld door de gebeurtenissen in de achterste wagon, de man met de lakense jas, links aan de overkant tussen de rondhangende mannen stond, waar hij nog even rondkeek alsof hij iets zocht en daarna zich omdraaide en uit haar ogen verdween. Dit speelde zich allemaal zo snel af en zij stond zo ver van hem af (nog afgezien van het feit dat ze in de donkere schemering al helemaal niet in staat was om haar angstbeelden van de werkelijkheid te onderscheiden) dat ze er helemaal niet zeker van kon zijn dat het echt zo was, maar de mogelijkheid alleen al joeg haar zo veel angst aan dat ze dwars door de sinistere menigte het plein overstak en het op een hollen zette naar huis, over de brede boulevard die naar de binnenstad leidde. Welbeschouwd was ze niet eens echt verrast, want hoe onbestaanbaar het ook leek (maar was niet de hele reis onbestaanbaar?) had ze om de een of andere reden in de trein, toen ze hem onverhoopt voor de tweede keer aantrof, al het voorgevoel dat haar verhaal met de man met de stoppelbaard – de ijzingwekkende poging tot verkrachting – nog bij lange na niet afgelopen was, en aangezien ze nu niet alleen bang moest zijn dat ze van achteren verrast werd ‘door de bandieten’, maar ook dat hij (‘Als hij het al was… en het niet allemaal verbeelding was geweest…’) uit elk portiek tevoorschijn kon stappen, zette ze haar voeten steeds neer alsof ze in haar benarde situatie niet kon beslissen wat de beste oplossing was: achteruitwijken of vooruitrennen. Ze had het schemerige vierkant van het stationsplein al een heel eind achter zich gelaten, ook de kruising van de Groene Twijgenstraat, die naar het kinderziekenhuis leidt, was ze allang gepasseerd, maar op de rechte weg langs de kale kastanjebomen was niemand te zien, terwijl het een verlossing zou zijn geweest een bekende tegen te komen, en buiten haar eigen ademhaling, het zachte gekraak van haar stappen en het ruisen van de wind die in haar gezicht sloeg hoorde ze niets dan het zachte, onophoudelijke gepuf van een of ander apparaat, een geluid dat van die afstand niet thuis te brengen was maar nog het meest deed denken aan een oude zaagmachine. Door het totale gebrek aan openbare verlichting en de ijzige, gesmoorde stilte begon ze zich – hoezeer ze ook haar best deed om verzet te bieden tegen de macht van de omstandigheden die haar vastberadenheid wilden ondermijnen – langzamerhand een prooi te voelen die voor de wilde dieren is gegooid, want waar ze ook keek, met haar blik zoekend naar de oplichtende ramen van woningen, alles zag eruit zoals belegerde plaatsen er gewoonlijk uitzien, waar de mensen alle verdere inspanning als overbodig en nutteloos beschouwen en zelfs de allerlaatste tekenen van riskante menselijke aanwezigheid aan het zicht onttrekken in de hoop dat ze na het opgeven van de straten en de pleinen aan de grootste gevaren kunnen ontkomen door zich achter de dikke muren van de huizen te verschuilen. Ze stapte voort over de stoep, die hobbelig was door het eraan vastgevroren afval, kwam voorbij de kleine etalage met orthopedische schoenen van de eens drukbezochte winkel van de plaatselijke schoenmakerscoöperatie, en voordat ze de volgende kruising passeerde, keek ze (vooral uit gewoonte, want door het tekort aan benzine hadden er al nauwelijks auto’s gereden voordat ze vanwege het familiebezoek was vertrokken) de donkere Sándor Erdélyi-straat in, die langs de door hoge muren en prikkeldraad omgeven binnenplaats van de Rechtbank (tevens gevangenis) liep en daarom door de buurtbewoners gewoon de Rechtbankstraat werd genoemd. Verderop in de straat, bij de artesische put, zag ze als een schaduwachtige vlek een geluidloze groep en had plotseling het gevoel dat daar in de woordeloze stilte iemand werd afgetuigd. Van de schrik zette ze het op een hollen en minderde pas vaart toen ze het massieve gebouw van de Rechtbank (tevens gevangenis) achter zich wist en over haar schouder kijkend geen achtervolger de hoek om zag komen. Niemand kwam de hoek om, ze werd niet gevolgd, de doodse rust van de uitgestorven stad werd door niets meer verstoord, afgezien van het steeds luider te horen puffende geluid van daarnet, en in de angstaanjagende volmaaktheid van die stilte – geen jammerkreet, geen stompgeluid: op de bijna totale geluidloosheid vormde ook het misdrijf, want wat kon het anders zijn, bij de artesische put een antwoord met zijn geruisloze verhaal – leek het niet eens meer zo uitzonderlijk dat er helemaal geen mensen op straat waren; onder normale omstandigheden had ze – ondanks de algemene neiging tot afzondering die de vorm van een epidemie aannam – toch op zijn minst enkele voorbijgangers moeten tegenkomen, zeker hier, bij het gedeelte van de Béla Wenckheim-boulevard dat dicht bij de binnenstad lag. Voortgedreven door bange voorgevoelens liep ze haastig verder en allengs kreeg ze steeds meer het gevoel alsof ze in een nachtmerrie was terechtgekomen; toen ze de bron van het puffende geluid, dat inmiddels duidelijk te horen was, dicht genoeg was genaderd en tussen de stammen van de kastanjebomen door opeens het lompe geval in het oog kreeg, was ze ervan overtuigd dat ze door de uitputting en de angst gewoon hallucineerde, want wat ze zag, leek in eerste instantie niet alleen verbijsterend, maar zelfs volkomen ongeloofwaardig. Niet ver voor haar, midden op de brede weg, was een spookachtige constructie zich eenzaam aan het voortbewegen in de winterse nacht – als dit al de naam ‘beweging’ verdiende, het lamlendige gesukkel waarmee dit duivelse vehikel met de onthutsende traagheid van een wegwals strijdend om elke centimeter zich in de richting van de binnenstad verplaatste, alsof het niet over de oppervlakte rolde, tegen de kracht van de stormachtige tegenwind in, maar zich door een dikke, taaie, stroperige substantie heen moest boren. De dichte, met blauwe golfplaat bedekte wagen, die aan een reusachtig treinstel deed denken en volgeklad was met schreeuwerige gele opschriften (en met een onbegrijpelijk donkerbruin symbool in het midden), was veel langer en veel groter – zo stelde ze met ontzetting vast – dan de enorme Turkse vrachtwagens die een tijd geleden nog door de stad hadden gereden, en dit ongelofelijk wanstaltige gevaarte, dat een zoetige vislucht verspreidde, werd hortend en stotend voortgetrokken door een walmend, van olie glimmend trekkerachtig wrak uit de prehistorie. Toen ze hem had ingehaald, vertraagde ze haar pas met een nieuwsgierigheid die zelfs haar angst overtrof, maar hoe ze de door een ongeoefende hand geschreven klungelige, vreemde letters ook bestudeerde terwijl ze erlangs liep, hun betekenis bleef voor haar verborgen (‘… misschien iets Slavisch… of Turks…?’): ze kon er dus met geen mogelijkheid achter komen welk doel hij diende en wat hij in hun uitgestorven, verwaaide, door de vrieskou gekwelde stad te zoeken had, en evenmin kon ze bedenken hoe hij er was terechtgekomen, want met die slakkengang zou de reis zelfs vanuit het dichtstbijzijnde dorp jaren duren, terwijl het ook moeilijk voorstelbaar was (al kon het toch niet anders zijn gegaan) dat hij per trein was vervoerd. Ze versnelde weer haar pas, en net toen ze het beangstigende transport was gepasseerd, zag ze, achteromkijkend, in de glazen cabine van de trekker een grote, behaarde, flegmatiek uitziende man met alleen een wit onderhemd aan en een sigaret hangend in zijn mondhoek, die – toen hij haar opmerkte op de stoep – een spottend gezicht trok en zijn rechterhand langzaam van het stuur omhooghaalde, als om de hem aanstarende voorbijganger te groeten. Dat allemaal bij elkaar was zeer uitzonderlijk (met als bekroning het feit dat de schaars geklede vleesbonk achter het stuur het kennelijk warm had, alsof zijn cabine te heet gestookt was) en voor mevrouw Pflaum, die een paar keer achteromkeek terwijl zij het ding steeds verder achter zich liet, leek de wagen steeds meer op een exotisch monster dat alles opvreet wat het op zijn weg vindt en maakt dat alles wat het achter zich laat niet meer hetzelfde is, terwijl het met onbedwingbare traagheid de donkere ramen van de nietsvermoedende burgers voorbijkruipt. Vanaf dat ogenblik had ze inderdaad het gevoel alsof ze gevangenzat in een angstige nachtmerrie, waaruit echter geen ontwaken mogelijk was: ze wist namelijk heel duidelijk dat dit alles werkelijkheid was, en niets anders; en toen besefte ze ook met verbijstering dat al die bloedstollende gebeurtenissen waarvan ze hier deelgenoot dan wel getuige was (dit griezelige, onverklaarbare voertuig, de kloppartij in de Sándor Erdélyi-straat, de verduistering die speciaal getimed leek, de onmenselijke horde bij het station, en de gruwelijke gestalte van de man met de lakense jas die met zijn onbewogen ijskoude blik over dit alles heerste) niet alleen de zomaar willekeurige objecten van haar eeuwig angstige fantasie waren, maar dat er een onloochenbare samenhang tussen dit alles aan het werk was, een exact en doelgericht verband. Tegelijk had ze al haar kracht nodig om die nonsens toch niet te geloven; ze hoopte op een begrijpelijke verklaring, hoe schokkend ook, voor de aanwezigheid van die horde en dit gevaarte, voor het onbeteugelde geweld of op zijn minst het onbegrijpelijke uitvallen van de openbare verlichting, want zelfs in deze onbevattelijke situatie kon ze er niet in berusten dat met de veilige orde van de stad ook alle rationaliteit was vervlogen. En in die hoop werd ze tenminste niet teleurgesteld: ofschoon er met betrekking tot de gedoofde straatlantaarns nog een hele tijd geen duidelijkheid kwam, over het doel en de aard van het verbluffende transport hoefde ze niet lang in het duister te tasten. Ze passeerde het huis van György Eszter, een van de notabelen van de stad die grote achting genoot, liet het geheimzinnig ruisende park rond het oude Houten Theater achter zich en bereikte de kleine lutherse kerk, toen haar oog toevallig op een ronde reclamezuil viel. Ze hield onmiddellijk haar pas in en stapte dichterbij; daarna bleef ze alleen maar staan en las de tekst, die het werk van zwervers uit een achterbuurt leek, steeds opnieuw, in de hoop dat ze zich vergiste, terwijl één keer bekijken voldoende had moeten zijn, want een aankondiging die alle andere afdekte en die, te oordelen naar de nog niet opgedroogde lijm langs de randen, nog niet zo lang geleden was opgeplakt, bevatte de voor de hand liggende verklaring.