TRAUMA EN HERSTEL

Judith Lewis Herman

Trauma en herstel

De gevolgen van geweld – van mishandeling thuis tot politiek geweld

Vertaald uit het Engels door Marion Op den Camp, Maxim de Winter en Marjolijn Stoltenkamp

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

Eerste druk 1993

Zestiende druk 2016

Oorspronkelijke titel Trauma and Recovery

© 1992 Basic Books, a member of the Perseus Books Group

© 1993 Nederlandse vertaling Marion Op den Camp en Maxim de Winter /

Uitgeverij Wereldbibliotheek

© 2016 Nederlandse vertaling Epiloog Marjolijn Stoltenkamp /

Uitgeverij Wereldbibliotheek

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Bureau Beck

NUR 770

ISBN 978 90 284 4233 7

Deze digitale editie is gemaakt naar de zestiende druk, 2016, met

ISBN 978 90 284 2674 0

Inhoud

Verantwoording

Inleiding

DEEL I
Traumatische stoornissen

  1 Een vergeten geschiedenis

  2 Angst

  3 Verlies van verbondenheid

  4 Gevangenschap

  5 Kindermishandeling

  6 Een nieuwe diagnose

DEEL II
Herstelfasen

  7 Een helende relatie

  8 Veiligheid

  9 Herinnering en rouw

10 Herstel van verbondenheid

11 Gemeenschappelijkheid

Epiloog bij de editie van 2015

Noten

Register

Voordat ik aan dit verhaal begon, meende ik hier met een bijna overdreven mannelijk verhaal te maken te hebben, met een sage van seksuele rivaliteit, eerzucht, macht, begunstiging, verraad, dood en wraak. Maar de vrouwen schijnen het heft in handen te hebben genomen; ze zijn vanaf de periferie van het verhaal naar het midden opgerukt om te eisen dat ook hun geschiedenissen en tragische zowel als komische belevenissen erin zullen worden opgenomen, mij er aldus toe nopend mijn verhaal in allerlei ingewikkelde bochten te kronkelen en de stralen van mijn ‘mannelijke’ opzet bij wijze van spreken gebroken te zien door de prisma’s van zijn tegengestelde en ‘vrouwelijke’ kant. Ik begin te beseffen dat de vrouwen al die tijd precies geweten hebben waar het hun om te doen was – dat hun verhalen die van de mannen verklaren en zelfs overschaduwen. Onderdrukking is een naadloos gewaad; een samenleving die in haar maatschappelijke en geslachtelijke gedragscodes autoritair is en haar vrouwen vermorzelt onder de ondraaglijke lasten van eer en fatsoen, roept daarmee tegelijk ook andere vormen van onderdrukking in het leven. Anders gezegd: dictators zijn altijd – of althans in het openbaar, namens andere lieden – puriteins. En zo blijken de ‘mannelijke’ en de ‘vrouwelijke’ opzet van mijn verhaal uiteindelijk toch een en hetzelfde verhaal te zijn.

Salman Rushdie, Schaamte (1984)

Verantwoording

Dit boek dankt zijn bestaan aan de vrouwenbeweging. Het is tot stand gekomen in het kader van een gemeenschappelijk feministisch project, dat ten doel heeft een nieuwe invulling te geven aan de grondbegrippen die betrekking hebben op de normale psychische ontwikkeling en psychische afwijkingen, bij mannen zowel als bij vrouwen. Mijn mentoren in dit overkoepelende project waren Jean Baker Miller en haar collega’s bij het Stone Center, en mijn moeder, Helen Block Lewis. De dagelijkse praktijk die de aanleiding vormde tot dit boek begon twintig jaar geleden met de oprichting van het Women’s Mental Health Collective in Somerville (Massachusetts). Dit collectief is nog altijd mijn intellectuele thuishaven, een beschermde omgeving waarbinnen ideeën van vrouwen benoemd en gevalideerd kunnen worden. Eén lid van het collectief, Emily Schatzow, is mijn nauwste medewerkster en partner geweest.

Zeven jaar geleden had ik het geluk om in contact te komen met Mary Harvey van het Cambridge Hospital; onze samenwerking leidde tot het Victims of Violence Program, een hulpverleningsproject voor trauma-overlevenden op de psychiatrische afdeling van het ziekenhuis. Mary heeft thans de leiding over dit project. Dankzij haar veelzijdige en heldere intellect is mijn eigen denken aanzienlijk verruimd. Janet Yassen van het Boston Area Rape Crisis Center heeft mij en Emily Schatzow begeleid in de beginfase van ons werk met groepen incestoverlevenden. Sinds enige tijd is ook zij actief betrokken bij het Victims of Violence Program. Emily, Mary en Janet doen hun uiterste best om me verankerd te houden in de realiteit van vrouwen.

In de afgelopen zeven jaar heb ik ook het voorrecht gehad nauw samen te werken met twee mannen, Bessel van der Kolk en J. Christopher Perry, beiden verbonden aan de afdeling psychiatrie van de Harvard Medical School. Bessel en ik hebben samen colleges over trauma gegeven en samengewerkt bij het schrijven van publicaties en het verrichten van onderzoek. Hij is ook betrokken geweest bij de totstandkoming van de Boston Area Trauma Study Group, een informele werkgroep waar therapeuten en onderzoekers die werken met vluchtelingen, oorlogsveteranen en slachtoffers van misdrijven met elkaar in contact komen. Zijn creatieve ideeën hebben me altijd geïnspireerd; onze opvattingen over man/vrouwkwesties hebben dikwijls geleid tot levendige discussies. Omdat we beiden meningsverschillen evenzeer op prijs stellen als eensgezindheid is onze samenwerking altijd plezierig geweest.

Chris Perry heeft me geïnspireerd door zijn integriteit en behulpzaamheid. Als de voornaamste medewerker aan een doorlopend onderzoek naar mensen met persoonlijkheidsstoornissen stond hij aanvankelijk sceptisch tegenover het belang van jeugdtrauma’s, maar desondanks stelde hij al zijn materiaal beschikbaar om de traumahypothese grondig te toetsen. Hoewel we bij het begin van onze samenwerking maar weinig gemeen hadden, zijn we in de loop der tijd meer naar elkaar toe gegroeid en hebben we elkaar op onverwachte manieren beïnvloed. Mijn denken heeft zich verdiept en is verrijkt door onze samenwerking.

Ten slotte ben ik dank verschuldigd aan de vele studenten, collega’s, patiënten en informanten die me hebben laten delen in hun ervaringen. Uit een oogpunt van vertrouwelijkheid kunnen de meesten van hen niet met name worden genoemd. Een uitzondering zijn degenen die er expliciet in hebben toegestemd om te worden ondervraagd voor dit boek: de traumaoverlevenden Sohaila Abdulali, Sarah Buel, Sharon Simone en Ken Smith, de zelfverdedigingsinstructrice Melissa Soalt en de therapeuten Terence Keane, Shirley Moore, Herbert Spiegel, Jessica Wolfe en Pat Ziegler.

De voornaamste theorievorming voor dit boek vond plaats tijdens een jaar waarin ik verbonden was aan het Mary Ingraham Bunting Institute van het Radcliffe College, met financiële steun van de John Simon Guggenheim Memorial Foundation. Bessel van der Kolk, Susan Schechter en Bennett Simon hebben kritisch commentaar gegeven op conceptversies van bepaalde hoofdstukken. Emily Schatzow en Sandra Butler hebben met grote toewijding het hele manuscript gelezen. Hun opmerkingen zijn de kwaliteit van het boek zeer ten goede gekomen. Bij de productie van het boek had ik het geluk om samen te werken met twee redacteuren die een toonbeeld van kalmte en competentie waren: Jo Ann Miller en Virginia LaPlante. Jo Ann heeft van het begin af aan gewaakt over de voortgang van het boek en het met zachte hand in het rechte spoor gehouden. Virginia zag onmiddellijk wat er nodig was om het boek de juiste en definitieve vorm te geven.

Het meest van al ben ik dank verschuldigd aan mijn familie. Mijn man Jerry Berndt wist wat hem te wachten stond toen ik aan dit project begon, want hij had mijn eerste boek ook al meebeleefd. Omdat hij trouw is aan zijn eigen artistieke visie, respecteerde hij de mijne – waarschijnlijk meer dan ikzelf. Zijn morele en intellectuele steun was onuitputtelijk, en zijn gevoel voor humor heeft ons er allebei doorheen geholpen.

Met zoveel om dankbaar voor te zijn had ik maar één wens die niet in vervulling is gegaan. Ik had gehoopt dat mijn moeder de publicatie van dit boek nog zou meemaken. Haar psychologisch inzicht, haar intellectuele moed en integriteit, haar mededogen met de vertrapten en onderdrukten, haar heilige verontwaardiging en haar politieke visie zijn mijn erfdeel. Dit boek is opgedragen aan haar nagedachtenis.

Inleiding

De meest algemene reactie op wreedheden is om ze uit het bewustzijn te verbannen. Sommige schendingen van de maatschappelijke code zijn te gruwelijk om hardop te worden genoemd: dat is de betekenis van het woord onuitsprekelijk.

Wreedheden laten zich echter niet wegstoppen. Zo sterk als het verlangen is om wreedheden te ontkennen, zo sterk is ook de overtuiging dat ontkennen niet helpt. In sprookjes en legenden wemelt het van geesten die weigeren in hun graf te rusten voordat hun verhaal is verteld. Het kwaad wil aan het daglicht worden gebracht. Dat de waarheid omtrent vreselijke gebeurtenissen wordt onthouden en verteld, is een voorwaarde voor het herstel van de maatschappelijke orde enerzijds en de genezing van individuele slachtoffers anderzijds.

Het conflict tussen de wil om afschuwelijke gebeurtenissen te ontkennen en de wil om ze luidkeels te verkondigen is de centrale dialectiek van psychische trauma’s. Mensen die wreedheden hebben overleefd, vertellen hun ervaringen vaak op een zeer emotionele, tegenstrijdige en fragmentarische wijze die afbreuk doet aan hun geloofwaardigheid en daarmee beantwoordt aan de dubbele verplichting van het onthullen en het geheimhouden van de waarheid. Wanneer de waarheid ten slotte wordt erkend, kan het herstel van de overlevenden beginnen. Het gebeurt echter maar al te vaak dat de geheimhouding blijft bestaan, en dan komt het verhaal van de traumatische gebeurtenis niet naar buiten in verbale vorm, maar in de vorm van een symptoom.

De symptomen van psychische ontreddering bij getraumatiseerde mensen vestigen de aandacht op het bestaan van een onuitsprekelijk geheim en leiden tegelijk de aandacht daarvan af. Dat is het duidelijkst te zien aan de manier waarop getraumatiseerde mensen afwisselend in een toestand van verdoving verkeren en de gebeurtenis opnieuw beleven. De dialectiek van het trauma leidt tot complexe, soms verbijsterende bewustzijnsveranderingen, die George Orwell, een van de gedreven waarheidsprekers van deze eeuw, ‘dubbeldenken’ noemde en die men in de geestelijke gezondheidszorg, in het streven naar neutraal, exact taalgebruik, ‘dissociatie’ noemt. Het leidt tot de gevarieerde, dramatische en vaak bizarre symptomen van hysterie, waarvan Freud een eeuw geleden inzag dat het verhulde mededelingen over seksueel misbruik in de jeugd waren.

Zowel getuigen als slachtoffers zijn onderhevig aan de dialectiek van het trauma. Het is voor een waarnemer moeilijk om nuchter en kalm te blijven, om meer dan een paar fragmenten van het totaalbeeld tegelijk te zien, om alle stukken te onthouden en in elkaar te passen. Het is nog moeilijker om een taal te vinden die ten volle en overtuigend overbrengt wat men heeft gezien. Degenen die de wreedheden waarvan ze getuige zijn geweest trachten te beschrijven, zetten ook hun eigen geloofwaardigheid op het spel. Door openlijk te spreken over wreedheden waar men weet van heeft, riskeert men op dezelfde wijze te worden gestigmatiseerd als het slachtoffer.

Bij tijd en wijle dringen afschuwelijke gebeurtenissen tot het bewustzijn van het grote publiek door, maar meestal worden ze snel weer vergeten. Ontkenning, verdringing en dissociatie werken zowel op sociaal als op individueel niveau. De studie van psychische trauma’s heeft een ‘ondergrondse’ geschiedenis. Net als getraumatiseerde mensen zijn we afgesneden van de kennis van ons verleden. Net als getraumatiseerde mensen moeten we het verleden begrijpen om greep te krijgen op het heden en de toekomst. Daarom begint een begrip van psychische trauma’s met een herontdekking van de geschiedenis.

Therapeuten kennen het unieke moment van inzicht wanneer verdrongen ideeën, gevoelens en herinneringen in het bewustzijn bovenkomen. Zulke momenten doen zich net zo goed voor in de geschiedenis van een samenleving als in de geschiedenis van een individu. In de jaren zeventig werd het publiek zich door de speakouts van de vrouwenbeweging bewust van de wijdverbreide geweldmisdrijven tegen vrouwen. Slachtoffers die monddood waren gemaakt begonnen hun geheimen te onthullen. Als aankomend psychiater hoorde ik van mijn patiënten talloze verhalen over geweld in de seksuele en huiselijke sfeer. Door mijn betrokkenheid bij de vrouwenbeweging kon ik mijn stem verheffen tegen de ontkenning in mijn eigen beroep van de werkelijke ervaringen van vrouwen, en getuigen van wat ik had waargenomen. Mijn eerste verhandeling over incest, geschreven in 1976 samen met Lisa Hirschman, circuleerde een jaar ‘ondergronds’, in manuscriptvorm, alvorens te worden gepubliceerd. In die periode kregen we uit het hele land brieven van vrouwen die hun verhaal nooit eerder hadden verteld. Dankzij hen leerden we dat het uitspreken van het onuitsprekelijke een zeer heilzaam effect heeft en waren we rechtstreeks getuige van de creatieve energie die vrijkomt wanneer ontkenning en verdringing geen barrière meer vormen.

Trauma en herstel is de vrucht van twintig jaar onderzoek en therapeutisch werk met slachtoffers van seksueel en huiselijk geweld. Het is tegelijk de weerslag van een groeiend aantal ervaringen met tal van andere getraumatiseerde mensen, in het bijzonder oorlogsveteranen en de slachtoffers van politieke terreur. Dit is een boek over het herstellen van verbindingen: tussen de publieke en de privéwereld, tussen het individu en de gemeenschap, tussen mannen en vrouwen. Het is een boek over overeenkomsten: tussen verkrachtingsoverlevenden en oorlogsveteranen, tussen mishandelde vrouwen en politieke gevangenen, tussen de overlevenden van enorme concentratiekampen gecreëerd door tirannen die heersen over een heel volk, en de overlevenden van kleine, verborgen concentratiekampen, gecreëerd door tirannen die heersen over hun gezin.

Mensen die afschuwelijke dingen hebben meegemaakt lopen voorspelbaar psychisch letsel op. Er is een heel scala van traumatische stoornissen, variërend van de gevolgen van één schokkende gebeurtenis tot de meer gecompliceerde gevolgen van langdurig herhaalde mishandeling. Ingeburgerde diagnostische begrippen, met name wat betreft de ernstige persoonlijkheidsstoornissen die op grote schaal worden vastgesteld bij vrouwen, gaan over het algemeen voorbij aan het effect van het slachtofferschap. In het eerste deel van dit boek wordt een overzicht gegeven van de manier waarop mensen zich aanpassen aan traumatische gebeurtenissen en wordt een nieuwe diagnostische benaming geintroduceerd voor de psychische stoornis die we aantreffen bij overlevenden van langdurig herhaalde mishandeling.

Omdat de traumatische syndromen gemeenschappelijke kenmerken hebben, volgt het herstelproces ook een gemeenschappelijke weg. De fundamentele fasen van herstel zijn het zorgen voor veiligheid, het reconstrueren van het traumatische verhaal en het herstellen van de verbondenheid tussen de overlevenden en de gemeenschap. In het tweede deel van het boek wordt het genezingsproces nader bekeken en een nieuw begrippenkader aangereikt voor de psychotherapeutische behandeling van getraumatiseerde mensen. Zowel de kenmerken van de traumatische stoornissen als de behandelingsprincipes worden geïllustreerd met getuigenissen van overlevenden en met allerlei voorbeelden uit de literatuur.

De onderzoeksbronnen voor dit boek omvatten mijn eigen eerdere studies van incestoverlevenden en mijn meer recente onderzoek naar de rol van jeugdtrauma’s bij de aandoening die bekendstaat als borderline persoonlijkheidsstoornis. De klinische bronnen zijn de ervaringen die ik heb opgedaan gedurende twintig jaar praktizeren in een feministische psychiatrische kliniek en gedurende tien jaar waarin ik als docent en supervisor werkzaam was in een academisch ziekenhuis.

De getuigenissen van trauma-overlevenden vormen de kern van dit boek. Ter wille van de vertrouwelijkheid heb ik al mijn informanten aangeduid met een pseudoniem, met twee uitzonderingen. Therapeuten en artsen die door mij zijn ondervraagd over hun werk worden wel met name genoemd, evenals overlevenden die zelf al in de publiciteit waren getreden. De hier beschreven gevallen zijn fictief; ze zijn samengesteld uit de ervaringen van talloze verschillende patiënten.

Overlevenden dagen ons uit om fragmenten weer samen te voegen, om de geschiedenis te reconstrueren, om hun huidige symptomen te interpreteren in het licht van vroegere gebeurtenissen. Ik heb getracht klinische en sociale standpunten over trauma’s te integreren zonder afbreuk te doen aan de complexiteit van individuele ervaringen of aan de breedte van de politieke context. Ik heb geprobeerd een ogenschijnlijk uiteenlopend kennisbestand tot een eenheid te maken en begrippen te ontwikkelen die evenzeer van toepassing zijn op ervaringen in de huiselijke en seksuele sfeer, traditioneel het domein van vrouwen, als op ervaringen in de sfeer van oorlog en politiek, traditioneel het domein van mannen.

Dit boek verschijnt in een tijd waarin de alledaagse wreedheden in de seksuele en huiselijke sfeer openlijk bespreekbaar zijn geworden dankzij de vrouwenbeweging, en waarin de alledaagse wreedheden in de politieke sfeer openlijk bespreekbaar zijn geworden dankzij de beweging voor de mensenrechten. Ik verwacht dat het boek controversieel zal zijn, ten eerste omdat het is geschreven vanuit een feministisch perspectief, ten tweede omdat het bestaande diagnostische begrippen ter discussie stelt, maar, ten derde, misschien wel vooral omdat het over afschuwelijke dingen gaat, dingen die niemand eigenlijk wil weten. Ik heb geprobeerd mijn ideeën over te brengen in een taal die verbindingen intact laat, een taal die enerzijds de afstandelijke, rationele traditie van mijn beroep respecteert en anderzijds recht doet aan de geëmotioneerde beweringen van mensen die zijn misbruikt en mishandeld. Ik heb geprobeerd een taal te vinden die de gevaren van ‘dubbeldenken’ omzeilt en ieder van ons de mogelijkheid biedt een stapje dichter bij de confrontatie met het onuitsprekelijke te komen.

DEEL I

Traumatische stoornissen

1 Een vergeten geschiedenis

De studie van psychische trauma’s heeft een eigenaardige geschiedenis, die gekenmerkt wordt door herhaaldelijk weerkerend geheugenverlies. Perioden van actief onderzoek worden afgewisseld met perioden waarin het onderwerp in het vergeetboek raakt. De laatste honderd jaar is men diverse keren vanuit een vergelijkbare invalshoek begonnen met onderzoek, dat vervolgens abrupt ten einde kwam en dan geruime tijd later werd herontdekt. Klassieke geschriften van vijftig of honderd jaar geleden laten zich vaak lezen als modern werk. Ofschoon er een overvloedige en rijke onderzoektraditie bestaat met betrekking tot psychische trauma’s, ontsnapt deze aandoening herhaaldelijk aan de aandacht en moet even zovele keren weer aan de vergetelheid worden ontrukt.

Dit periodieke geheugenverlies heeft niets te maken met de normale modeverschijnselen waaraan elke intellectuele bezigheid onderhevig is. De studie van psychische trauma’s leidt geen slepend bestaan door een gebrek aan belangstelling. Het is juist andersom: het onderwerp geeft aanleiding tot zulke hevige controverses dat het van tijd tot tijd taboe wordt. Bij de studie van psychische trauma’s is men herhaaldelijk op het ondenkbare gestuit, met als gevolg dat het onderzoek in het slop raakte doordat de geloofwaardigheid in het geding kwam.

Wie psychische trauma’s bestudeert, komt oog in oog te staan met de kwetsbaarheid van mensen in hun natuurlijke omgeving en met het vermogen tot kwaad doen dat in de menselijke natuur besloten ligt. Wie psychische trauma’s bestudeert, is getuige van gruwelijke gebeurtenissen. Wanneer het daarbij gaat om een natuurramp of een ‘act of God’ voelen de getuigen gemakkelijk mee met het slachtoffer. Maar wanneer traumatische gebeurtenissen voortkomen uit menselijke handelingen raken de getuigen betrokken bij het conflict tussen slachtoffer en dader. Het is in moreel opzicht onmogelijk in dit conflict neutraal te blijven. De toeschouwer wordt gedwongen partij te kiezen.

Het is heel verleidelijk om partij te kiezen voor de dader. Het enige dat de dader vraagt, is dat de toeschouwer niets doet. Hij appelleert aan het universele verlangen om geen kwaad te zien, geen kwaad te horen en geen kwaad te spreken. Het slachtoffer daarentegen wil dat de toeschouwer deelt in de last van de pijn. Het slachtoffer verlangt dat er wordt opgetreden, dat men zich betrokken voelt en dat men zich het gebeurde herinnert. De psychiater Leo Eitinger, die onderzoek heeft gedaan naar de overlevenden van de nazi-concentratiekampen, beschrijft het wrede belangenconflict tussen slachtoffer en toeschouwer als volgt: ‘De samenleving wil oorlogen en slachtoffers vergeten; er wordt een sluier van vergetelheid gelegd over alles wat pijnlijk en onaangenaam is. Er staan twee partijen tegenover elkaar: aan de ene kant de slachtoffers, die misschien wel willen vergeten maar dat niet kunnen, en aan de andere kant al diegenen met krachtige, vaak onbewuste motieven, die er zeer intens naar verlangen om te vergeten en daar ook in slagen. Deze tegenstelling […] is voor beide partijen dikwijls zeer pijnlijk. De zwakste […] is altijd de verliezende partij in deze zwijgende en ongelijke dialoog.’¹

Om zich aan de verantwoordelijkheid voor zijn misdrijven te onttrekken doet de dader alles wat in zijn vermogen ligt om het vergeten te bevorderen. Geheimhouding en zwijgen zijn daarbij zijn eerste verdedigingslinie. Als het niet lukt om het misdrijf geheim te houden, probeert de dader de geloofwaardigheid van zijn slachtoffer aan te tasten. Als hij haar niet volledig tot zwijgen kan brengen, probeert hij ervoor te zorgen dat niemand luistert. Met het oog daarop komt hij aanzetten met een indrukwekkende reeks argumenten, die variëren van de meest botte ontkenning tot de meest geraffineerde en fraaie rationalisatie. Elke wreedheid wordt steevast gevolgd door dezelfde voorspelbare verontschuldigingen: het is nooit gebeurd; het slachtoffer liegt; het slachtoffer overdrijft; het slachtoffer heeft het aan zichzelf te wijten; en trouwens, het is tijd om het verleden te laten rusten en vooruit te kijken. Hoe meer macht de dader heeft, hoe groter zijn privilege is om de werkelijkheid te benoemen en te definiëren en hoe vollediger zijn argumenten zegevieren.

De argumenten van de dader blijken onweerlegbaar als de toeschouwer er zonder nadere context mee wordt geconfronteerd. Wanneer er geen steun uit de samenleving komt, geeft de toeschouwer meestal toe aan de verleiding om de andere kant op te kijken.² Dat gebeurt zelfs wanneer het slachtoffer een geïdealiseerd en gewaardeerd lid van de samenleving is. Tijdens elke oorlog wordt er door soldaten, zelfs door soldaten die als helden worden beschouwd, bitter geklaagd over het feit dat niemand wil weten hoe het er in een oorlog werkelijk aan toegaat. Een slachtoffer dat al bij voorbaat gedevalueerd is (een vrouw, een kind) zal allicht moeten constateren dat de meest traumatische gebeurtenissen van haar leven geen deel uitmaken van de door de samenleving erkende werkelijkheid. Haar ervaringen worden onuitsprekelijk.

Bij de studie van psychische trauma’s moet men voortdurend ingaan tegen deze neiging om het slachtoffer in diskrediet te brengen of onzichtbaar te maken. Al zolang men zich met dit onderwerp bezighoudt, woedt er een debat over de vraag of patiënten met een posttraumatische aandoening recht hebben op zorg en respect of juist minachting verdienen, of ze werkelijk lijden of zich aanstellen, of hun ervaringen waar of onwaar zijn, en, indien het laatste het geval is, of deze ingebeeld zijn of met boos opzet verzonnen. Ondanks de uitgebreide literatuur over de verschijnselen die zich bij psychische trauma’s voordoen, gaat de voornaamste strijdvraag nog steeds over de elementaire kwestie of deze verschijnselen wel echt en geloofwaardig zijn.

Niet alleen de geloofwaardigheid van de patiënten wordt herhaaldelijk in twijfel getrokken, maar ook die van de onderzoekers en hulpverleners. Artsen en therapeuten die te lang en te zorgvuldig naar getraumatiseerde patiënten luisteren, worden vaak door hun collega’s gewantrouwd, alsof ze door hun contacten besmet zijn. Onderzoekers die op dit terrein de grenzen van de gangbare opvattingen te ver overschrijden, komen in hun beroep vaak min of meer buitenspel te staan.

Het publiek blijft zich alleen bewust van de realiteit van traumatische aandoeningen als er sprake is van een maatschappelijk kader dat het slachtoffer erkenning en bescherming biedt en een bondgenootschap tussen slachtoffer en getuige doet ontstaan. Voor het individuele slachtoffer komt dit maatschappelijke kader tot stand door relaties met vrienden, partner en familie. In de samenleving in ruimere zin komt een dergelijk maatschappelijk kader voort uit politieke bewegingen die een stem geven aan de machtelozen.

Systematisch onderzoek naar psychische trauma’s kan daarom niet zonder de steun van een politieke beweging. Of dergelijk onderzoek überhaupt in het licht van de openbaarheid kan plaatsvinden en besproken kan worden, is eveneens een politieke kwestie. Onderzoek naar oorlogstrauma’s wordt alleen aanvaard in een context waarin het opofferen van jongemannen aan oorlogsgeweld ter discussie wordt gesteld. Onderzoek naar trauma’s die voortkomen uit geweld in de seksuele en huiselijke sfeer wordt alleen aanvaard in een context waarin de ondergeschikte positie van vrouwen en kinderen ter discussie wordt gesteld. Vorderingen op dit gebied vinden alleen plaats wanneer men kan rekenen op de steun van een politieke beweging die machtig genoeg is om het bestaan van een bondgenootschap tussen onderzoeker en patiënt te legitimeren en de normale maatschappelijke processen van zwijgen en ontkenning tegen te gaan. Bij het ontbreken van een sterke politieke beweging die zich inzet voor de mensenrechten maakt het actieve proces van het getuigen onvermijdelijk plaats voor een actief proces van vergeten. Verdringing, dissociatie en ontkenning zijn verschijnselen die zich niet alleen in het individuele, maar ook in het maatschappelijke bewustzijn voordoen.

De laatste honderd jaar is het driemaal voorgekomen dat een bepaalde vorm van psychisch trauma doordrong tot het publieke bewustzijn. In al deze gevallen kwam het onderzoek naar het desbetreffende trauma tot bloei in samenhang met een politieke beweging. De eerste keer ging het om hysterie, de archetypische psychische stoornis van vrouwen. Het hysterie-onderzoek dankte zijn ontstaan aan de republikeinse, antiklerikale politieke beweging in het Frankrijk van het eind van de negentiende eeuw. Het tweede trauma was shell shock of oorlogsneurose. Het onderzoek daarvan vond na de Eerste Wereldoorlog zijn oorsprong in Engeland en de Verenigde Staten en bereikte na de Vietnamoorlog een hoogtepunt. De politieke context was de teloorgang van de oorlogscultus en de opkomst van de anti-oorlogsbeweging. Het laatste en meest recente trauma waarvan het grote publiek zich bewust is geworden, houdt verband met seksueel geweld en geweld in het gezin. Hierbij wordt de politieke context gevormd door de feministische beweging in West-Europa en Noord-Amerika. Ons huidige inzicht in psychische trauma’s berust op een synthese van deze drie verschillende richtingen van onderzoek.

DE GLORIETIJD VAN DE HYSTERIE

Twintig jaar lang, aan het eind van de vorige eeuw, was de stoornis die bekendstaat als hysterie een belangrijk aandachtspunt van serieus wetenschappelijk onderzoek. Het begrip ‘hysterie’ was destijds zo algemeen ingeburgerd dat niemand ooit de moeite had genomen er een behoorlijke definitie van te geven. In de woorden van een historicus: ‘Vijfentwintig eeuwen lang werd hysterie beschouwd als een merkwaardige ziekte met onsamenhangende en onbegrijpelijke symptomen. De meeste artsen waren van mening dat het een vrouwenziekte was die in de baarmoeder ontstond.’³ Vandaar ook de naam hysterie. Een andere historicus heeft erop gewezen dat hysterie ‘een dramatische medische metafoor [was] voor alles wat mannen bij het andere geslacht mysterieus of onhandelbaar vonden’⁴.

De patriarch van het onderzoek naar hysterie was de grote Franse neuroloog Jean-Martin Charcot. Zijn koninkrijk was La Salpêtrière, een groot, oud ziekenhuiscomplex waar sinds lang het meest beklagenswaardige deel van het Parijse proletariaat werd ondergebracht: bedelaars, prostituees en krankzinnigen. Charcot transformeerde deze verwaarloosde inrichting tot een tempel van de moderne wetenschap, en de begaafdste en meest ambitieuze beoefenaars van nieuwe disciplines als neurologie en psychiatrie trokken naar Parijs om bij de meester te studeren. Onder de vele vooraanstaande artsen die op bedevaart naar La Salpêtrière gingen, waren Pierre Janet, William James en Sigmund Freud.⁵

In de verbeelding van het grote publiek kreeg de studie van hysterie het karakter van een avontuurlijke reis naar het onbekende. Charcots onderzoekingen waren niet alleen vermaard in medische kringen, maar ook in de ruimere wereld van literatuur en politiek. Zijn ‘dinsdagcolleges’ waren een soort theatervoorstellingen, bijgewoond door ‘een kleurrijk publiek, waar tout Paris vertegenwoordigd was: schrijvers, artsen, befaamde acteurs en actrices en chique demi-mondaines, die allemaal vervuld waren van een morbide nieuwsgierigheid’⁶. Tijdens deze colleges illustreerde Charcot zijn bevindingen op het gebied van hysterie met behulp van proefpersonen. De patiënten die hij aan het publiek vertoonde, waren jonge vrouwen die in La Salpêtrière een toevlucht hadden gevonden na een leven waarin geweld, uitbuiting en verkrachting een hoofdrol speelden. In het ziekenhuis vonden ze meer veiligheid en bescherming dan ze ooit hadden gekend; een selecte groep vrouwen, Charcots voornaamste ‘actrices’, ontleende aan hun verblijf in La Salpêtrière ook een zekere mate van beroemdheid.

Charcot werd beschouwd als een bijzonder moedig man omdat hij het had aangedurfd onderzoek te doen naar hysterie. Zijn prestige maakte dit onderwerp, dat niet geacht werd binnen het terrein van de serieuze wetenschap te vallen, geloofwaardig. Voordat Charcot met zijn onderzoekingen begon, had men hysterische vrouwen beschouwd als aanstelsters en hun behandeling overgelaten aan hypnotiseurs en kwakzalvers. Bij Charcots overlijden werd hij door Freud geprezen als een weldoener van mensen in nood: ‘Aan hysterische personen schonk men geen enkel geloof. Het eerste resultaat van Charcots werk was dat dit thema weer respectabel werd. Gaandeweg verdween de schampere glimlach waarop de zieke destijds zeker kon rekenen. Ze hoefde niet meer per definitie een simulante te zijn, daar Charcot met al zijn gezag instond voor de echtheid en objectiviteit van hysterische verschijnselen.’⁷

Charcot ging bij zijn studie van hysterie, die hij de ‘grote neurose’ noemde, uit van een taxonomische benadering. Het accent lag op nauwgezette waarneming, beschrijving en classificatie. Hij legde de kenmerkende symptomen van hysterie zo volledig mogelijk vast, niet alleen schriftelijk maar ook met behulp van tekeningen en foto’s. Daarbij richtte hij zich vooral op symptomen die aan beschadigingen van het zenuwstelsel deden denken: verlamming van motorische functies, zintuiglijke stoornissen, convulsies en geheugenverlies. Nog vóór 1880 toonde hij aan dat deze symptomen psychisch van aard waren, aangezien ze kunstmatig teweeg konden worden gebracht en met behulp van hypnose konden worden verlicht.

Ondanks de nauwgezetheid waarmee Charcot de symptomen van zijn hysterische patiënten bestudeerde, had hij geen enkele belangstelling voor hun innerlijk leven. Hij beschouwde hun emoties als symptomen die gecatalogiseerd moesten worden. Hun spraak beschreef hij als ‘vocalisatie’. Zijn houding ten opzichte van zijn patiënten blijkt uit een woordelijk verslag van een van zijn ‘dinsdagcolleges’, waarbij een jonge vrouw die in een hypnotische trance was gebracht, gebruikt werd voor het demonstreren van een met spierkrampen gepaard gaande hysterische aanval:

CHARCOT: Laten we nogmaals op het hysterogene punt drukken. (Een mannelijke semi-arts raakt de patiënte aan in de eileiderstreek.) Daar gaan we weer. Soms bijten de proefpersonen zelfs op hun tong, maar dat is vrij zeldzaam. Kijk eens naar de kromme rug, die in de handboeken zo goed is beschreven.

PATIËNTE: Moeder, ik ben bang.

CHARCOT: Let op de emotionele uitbarsting. Als we niet ingrijpen krijgen we spoedig het epileptoïde gedrag weer te zien […] (De patiënte roept opnieuw: ‘O! Moeder!’)

CHARCOT: Let weer op dat geschreeuw. Een hoop herrie om niets, zou je kunnen zeggen.⁸

Het streven van Charcots volgelingen was erop gericht zijn werk nog te overtreffen door de oorzaak van hysterie aan te tonen. Vooral tussen Janet en Freud bestond een hevige wedijver. Beiden wilden als eerste deze belangrijke ontdekking doen.⁹ Bij hun pogingen om dit doel te bereiken kwamen de onderzoekers tot de ontdekking dat het observeren en classificeren van vrouwen die aan hysterie leden niet voldoende was. Er moest ook met hen worden gepraat. Gedurende tien korte jaren werd er door mannelijke wetenschapsbeoefenaars met meer toewijding en respect naar vrouwen geluisterd dan ooit eerder of later het geval is geweest. Dagelijkse bijeenkomsten met hysterische patiënten, die vaak uren duurden, waren niet ongewoon. De ziektegeschiedenissen uit deze periode laten zich bijna lezen als gezamenlijke werkstukken van arts en patiënt.

Deze onderzoekingen droegen vrucht. Halverwege de jaren negentig waren Janet in Frankrijk en Freud en diens medewerker Joseph Breuer in Wenen onafhankelijk van elkaar tot een opvallend gelijkluidende conclusie gekomen: hysterie was een aandoening die door een psychisch trauma werd veroorzaakt. Ondraaglijke emotionele reacties op een traumatische gebeurtenis deden een veranderde bewustzijnstoestand ontstaan die de hysterische symptomen opwekte. Janet noemde deze verandering van het bewustzijn ‘dissociatie’¹⁰. Breuer en Freud gaven er de Franse naam double conscience aan.¹¹

Zowel Janet als Freud besefte dat er een wezenlijke overeenkomst bestond tussen de veranderde bewustzijnstoestanden die door respectievelijk een psychisch trauma en hypnose werden opgewekt. Janet meende dat de ontvankelijkheid voor dissociatie of een hypnotische trance een teken van psychische zwakte en suggestibiliteit was. Breuer en Freud betoogden daarentegen dat men hysterie en de daarmee gepaard gaande bewustzijnsveranderingen ook kon aantreffen bij ‘mensen met het helderste verstand, de sterkste wil, de grootste karaktervastheid en het krachtigste kritische vermogen’¹².

Janet en Freud zagen beiden in dat de somatische symptomen van hysterie een verhulde representatie waren van intens aangrijpende gebeurtenissen die uit het geheugen waren gebannen. Volgens Janet waren zijn hysterische patiënten onderhevig aan ‘onderbewuste idee-fixen’ die voortkwamen uit de herinnering aan traumatische gebeurtenissen.¹³ Breuer en Freud gaven in een onsterfelijke uitspraak als hun mening te kennen dat ‘de hysterische mens voornamelijk aan herinneringen lijdt’¹⁴.

Halverwege de jaren negentig was uit het onderzoek inmiddels ook gebleken dat hysterische symptomen verlicht konden worden als de traumatische herinneringen en de ermee gepaard gaande hevige emoties aan het licht werden gebracht en werden uitgesproken. Deze behandelmethode werd de grondslag van de moderne psychotherapie. Janet noemde deze techniek ‘psychologische analyse’, Breuer en Freud spraken van ‘afreageren’ of ‘catharsis’, en Freud gaf er later de naam ‘psychoanalyse’ aan. Maar de simpelste en misschien wel beste naam werd bedacht door een van Breuers patiënten, een begaafde, intelligente en ernstig gestoorde jonge vrouw aan wie hij het pseudoniem Anna O. gaf. Zij noemde haar intieme dialoog met Breuer, in een periode waarin ze zich alleen in het Engels kon uitdrukken, de talking cure.¹⁵

De samenwerking tussen arts en patiënt kreeg het karakter van een speurtocht, waarbij de oplossing voor het geheim van hysterie gevonden kon worden in de nauwgezette reconstructie van het verleden van de patiënt. Janet merkte in een beschrijving van zijn werk met een van zijn patiënten op dat het aan het licht brengen van recente trauma’s plaats maakte voor een bestudering van eerdere gebeurtenissen naarmate de behandeling voortschreed. ‘Door het wegnemen van de oppervlakkige laag van de waanvoorstellingen bevorderde ik het aan de dag treden van oude, hardnekkige idee-fixen die nog op de bodem van haar geest verbleven. Deze verdwenen op hun beurt, waardoor een grote verbetering werd bewerkstelligd.’¹⁶ Breuer sprak in de beschrijving van zijn werk met Anna O. van ‘het terugvolgen van de draad van het geheugen’¹⁷.

Freud was degene die deze draad het verst volgde, en daardoor werd hij keer op keer geconfronteerd met de vrouwelijke seksualiteit. Ondanks het feit dat in de klinische traditie al eeuwenlang verband werd gelegd tussen de symptomen van hysterie en het geslachtsleven van vrouwen, hadden Freuds leermeesters Charcot en Breuer zeer sceptisch tegenover de rol van de seksualiteit bij de oorsprong van hysterie gestaan. Ook Freud zelfverzette zich aanvankelijk tegen dit idee: ‘Toen ik met de analyse van de tweede zieke begon […] koesterde ik nauwelijks de verwachting dat een seksuele neurose de grondslag was van hysterie. Ik was pas kort voordien teruggekeerd uit de school van Charcot, en ik beschouwde het, evenals de patiënten zelf, als een soort belediging om hysterie met seksualiteit in verband te brengen.’¹⁸

Dit zich inleven in de reacties van zijn patiënten is kenmerkend voor Freuds vroege geschriften over hysterie. Uit zijn ziektegeschiedenissen komt een man naar voren die bezeten was van zo’n hartstochtelijke nieuwsgierigheid dat hij bereid was zijn eigen weerstand te overwinnen en te luisteren. Wat hij te horen kreeg was afschuwelijk. Steeds weer vertelden zijn patiënten hem van seksueel geweld, misbruik en incest. Door de draad van het geheugen terug te volgen kwamen Freud en zijn patiënten ingrijpende traumatische gebeurtenissen uit de kinderjaren op het spoor, die verborgen waren achter de meer recente, vaak betrekkelijk triviale ervaringen waardoor de hysterische symptomen waren uitgelokt. In 1896 meende Freud dat hij de oorzaak van hysterie had ontdekt. In een verslag van achttien ziektegeschiedenissen, getiteld Over de etiologie van de hysterie, deed hij een spectaculaire uitspraak: ‘Ik beweer dus dat elk geval van hysterie berust op één of meer voorvallen van premature seksuele ervaring, die thuishoren in de vroegste jeugd en die, ondanks de decennia die sedertdien zijn verlopen, door middel van de analytische arbeid kunnen worden gereproduceerd. Ik beschouw dit als een belangrijke onthulling, als de ontdekking van een caput Nili op neuropathologisch gebied.’¹⁹

Nu, honderd jaar later, doet dit geschrift nog steeds niet onder voor hedendaagse klinische beschrijvingen van de gevolgen van seksueel misbruik van kinderen. Het is een briljant, doorwrocht betoog, met een grote mate van zeggingskracht en doordrongen van medeleven. De triomfantelijke titel en de jubelende toon wijzen erop dat Freud zijn werkstuk beschouwde als het belangrijkste wapenfeit op zijn vakgebied.

In feite kwam er met de publicatie van Over de etiologie van de hysterie echter een einde aan deze vorm van onderzoek. Nog geen jaar later had Freud de theorie dat hysterie voortkwam uit een psychisch trauma al weer stilzwijgend verworpen. Uit zijn briefwisseling wordt duidelijk dat hij zich steeds meer zorgen maakte over de radicale maatschappelijke implicaties van zijn hypothese. Hysterie kwam zo veelvuldig voor bij vrouwen dat hij gedwongen zou zijn geweest te concluderen, als de verhalen van zijn patiënten waar waren en zijn theorie juist, dat ‘perverse handelingen jegens kinderen’, zoals hij het noemde, endemisch waren, niet alleen onder het proletariaat van Parijs, waar hij voor het eerst onderzoek naar hysterie had gedaan, maar ook in de keurige burgergezinnen van Wenen, waar hij zijn praktijk had gevestigd. Zoiets was domweg onaanvaardbaar. Er kon geen geloof aan worden gehecht.²⁰

Toen Freud zich voor dit dilemma gesteld zag, hield hij op met naar zijn patiënten te luisteren. Het keerpunt is geboekstaafd in de beroemde ziektegeschiedenis van Dora. Dit was de laatste keer dat Freud een geval van hysterie beschreef, en zijn verslag laat zich eerder lezen als een verbaal duel dan als het resultaat van samenwerking. De interactie tussen Freud en Dora is wel beschreven als een ‘emotionele strijd’²¹. Freud erkende nog wel de realiteit van de ervaringen van zijn patiënt: de adolescente Dora werd als pion gebruikt bij de ingewikkelde seksuele intriges van haar vader, die haar in feite als seksueel speelgoed aan zijn vrienden had aangeboden. Freud weigerde echter waarde te hechten aan Dora’s gevoel van verontwaardiging en vernedering. Integendeel, hij richtte zijn aandacht juist op haar erotische lustgevoelens, alsof het feit dat ze uitgebuit werd een vervulling van haar begeerte was. Ten slotte zag Dora van een verdere behandeling af, een daad die Freud als een wraakactie beschouwde.

Deze breuk betekende het bittere einde van een periode van samenwerking tussen ambitieuze onderzoekers en vrouwen die aan hysterie leden. Bijna een eeuw lang zouden deze vrouwen opnieuw aan minachting ten prooi vallen en tot zwijgen worden gebracht. Freuds volgelingen waren bijzonder gebeten op de opstandige Dora, die later door een van hen werd beschreven als ‘een van de meest onverkwikkelijke hysterica’s die hij ooit had leren kennen’²².

Uit de puinhopen van de traumatische theorie van hysterie schiep Freud de psychoanalyse. Deze psychologische theorie, die in de twintigste eeuw een overheersende rol zou spelen, was gebaseerd op de ontkenning van de realiteit van vrouwen.²³ Seksualiteit bleef het voornaamste aandachtspunt van het onderzoek. Maar het maatschappelijke kader van uitbuiting waarbinnen seksuele relaties zich in werkelijkheid afspelen, werd geheel aan het oog onttrokken. De psychoanalyse ging zich bezighouden met het bestuderen van de innerlijke verwikkelingen van fantasie en begeerte, los van de ervaringswereld. In het begin van deze eeuw was Freud tot de conclusie gekomen, zonder dat hij ooit een aan de behandelpraktijk ontleend voorbeeld van een gefingeerde klacht had gegeven, dat de mededelingen van zijn hysterische patiënten over seksueel misbruik als kind onwaar waren: ‘Ik […] moest inzien dat deze verleidingsscènes nooit waren voorgevallen, alleen maar fantasieën waren die mijn patiënten hadden verzonnen.²⁴

Daarmee was de glorietijd van de hysterie voorbij. Na de eeuwwisseling verflauwde de belangstelling voor het door Charcot geïnitieerde en door diens volgelingen voortgezette onderzoek. Eens te meer werden hypnose en veranderde bewustzijnstoestanden verwezen naar het rijk van het occulte. De studie van psychische trauma’s kwam ten einde. Na verloop van tijd werd beweerd dat hysterie als ziekte vrijwel verdwenen was.²⁵

Deze dramatische ommekeer was niet eenvoudig het werk van één man. Om te kunnen begrijpen hoe het kwam dat de studie van hysterie zo volledig werd gestaakt en dat belangrijke ontdekkingen zo snel werden vergeten, moet men enigermate op de hoogte zijn van het intellectuele en politieke klimaat dat oorspronkelijk tot het onderzoek aanleiding had gegeven.

Het centrale politieke conflict in het Frankrijk van de negentiende eeuw was de strijd tussen de aanhangers van een kerkelijke monarchie enerzijds en de voorstanders van een republikeinse, wereldlijke regeringsvorm anderzijds. Sinds de revolutie van 1789 had dit conflict zeven keer tot de omverwerping van de regering geleid. Na de totstandkoming van de Derde Republiek in 1870 gingen de grondleggers van de nieuwe, kwetsbare democratie over tot het voeren van een agressieve campagne om hun machtsbasis te consolideren en de macht van hun voornaamste tegenstander, de katholieke kerk, te ondermijnen.

De republikeinse leiders uit dit tijdperk waren afkomstig uit de steeds belangrijker wordende burgerij en hadden zichzelf opgewerkt. Ze vertegenwoordigden naar hun eigen mening een verlichte traditie en waren als zodanig in een strijd op leven en dood gewikkeld met de reactionaire krachten van aristocratie en geestelijkheid. In politiek opzicht ging deze strijd vooral om de zeggenschap over het onderwijs. In ideologisch opzicht spitste de strijd zich toe op het verkrijgen van aanhang onder de mannelijke bevolking en het domineren van de vrouwelijke bevolking. Jules Ferry, een van de grondleggers van de Derde Republiek, formuleerde het als volgt: ‘Vrouwen moeten gewonnen worden voor de wetenschap, want anders blijven ze onderhorig aan de Kerk.’²⁶

Charcot, de zoon van een koopman die rijkdom en aanzien had verworven, was een vooraanstaand lid van deze nieuwe burgerlijke elite. Zijn salon was een ontmoetingsplaats voor ministers en andere notabelen van de Derde Republiek. Evenals zijn politieke vrienden ijverde hij voor de verspreiding van seculaire, wetenschappelijke ideeën. De modernisering van La Salpêtrière in de jaren zeventig van de negentiende eeuw moest de superieure kwaliteiten van onderwijs en ziekenhuisbeheer op niet-kerkelijke grondslag aantonen. Uit Charcots studie van hysterie moest blijken dat een wetenschappelijke benadering verreweg de voorkeur verdiende boven een religieus denkkader. De dinsdagcolleges van Charcot waren politiek theater. Hij moest hysterische vrouwen opeisen voor de wetenschap.

Charcots werk op het gebied van hysterie bood de mogelijkheid om verschijnselen als bezetenheid door de duivel, hekserij, exorcisme en religieuze extase wetenschappelijk te verklaren. Een van zijn favoriete projecten betrof het stellen van de diagnose van hysterie met betrekking tot voorstellingen uit de geschiedenis van de beeldende kunst. Samen met zijn leerling Paul Richer publiceerde hij een verzameling middeleeuwse kunstwerken om zijn bewering te staven dat de daarin afgebeelde religieuze ervaringen verklaard konden worden als een uiting van hysterie.²⁷ Charcot en zijn volgelingen mengden zich ook op felle toon in discussies over moderne mystieke verschijnselen, zoals gevallen van stigmatisatie, hemelse verschijningen en gebedsgenezing. Charcot hield zich in het bijzonder bezig met de wonderbaarlijke genezingen die zich zouden voordoen in het sinds kort bestaande bedevaartsoord Lourdes. Janet had grote belangstelling voor het Amerikaanse fenomeen van de Christian Science. Charcots leerling Désiré Bourneville maakte gebruik van de nieuwe diagnostische criteria in een poging om te bewijzen dat Louise Lateau, een destijds beroemde vrome jonge vrouw bij wie zich stigmata voordeden, eigenlijk een hysterica was. Al deze verschijnselen werden opgeëist voor het werkterrein van de medische pathologie.²⁸

De intense belangstelling voor hysterie en het onderzoek van Charcot en diens volgelingen aan het eind van de vorige eeuw moeten dus gezien worden tegen een ruimere politieke achtergrond. Het ontraadselen van het geheim van hysterie diende de overwinning van verlichte, seculaire ideeën op reactionair bijgeloof te bevestigen en de morele superioriteit van een niet-kerkelijk wereldbeeld aan te tonen. Mannelijke wetenschapsbeoefenaars wezen op het contrast tussen de welwillende wijze waarop zij hysterische vrouwen onder hun hoede namen en de uitwassen van de Inquisitie. Charles Richet, een leerling van Charcot, merkte in 1880 op: ‘Veel van de in La Salpêtrière opgesloten patiënten zouden vroeger op de brandstapel zijn gekomen, terwijl hun ziekte als een misdaad zou zijn beschouwd.’²⁹ Tien jaar later werd een soortgelijke gedachte door William James geuit: ‘Van de vele slachtoffers van met gezag beklede medische onwetendheid is het de beklagenswaardige hysterica tot dusverre het slechtst vergaan, en haar geleidelijke rehabilitatie en redding zal tot een van de meest menslievende daden van onze generatie worden gerekend.’³⁰

Ofschoon deze mannelijke wetenschapsbeoefenaars zichzelf beschouwden als weldoeners die vrouwen uit hun minderwaardige positie verlosten, voorzagen ze geen moment een toestand van maatschappelijke gelijkheid tussen mannen en vrouwen. Vrouwen moesten het object zijn van studie en humane zorg, maar mochten niet voor zichzelf opkomen. Dezelfde mannen die een verlichte visie op hysterie bepleitten, waren vaak heftig gekant tegen de toelating van vrouwen tot het hoger onderwijs of de intellectuele beroepen en verzetten zich hardnekkig tegen het vrouwenkiesrecht.

In de eerste jaren van de Derde Republiek was de feministische beweging betrekkelijk zwak. Tot aan het eind van de jaren zeventig van de vorige eeuw hadden feministische organisaties zelfs niet het recht openbare bijeenkomsten te beleggen of geschriften te publiceren. Op het eerste Internationale Congres voor Vrouwenrechten, dat in 1878 in Parijs werd gehouden, kregen de voorstanders van het vrouwenkiesrecht geen toestemming om het woord te voeren, omdat ze als te revolutionair werden beschouwd.³¹ De pleitbezorgers van vrouwenrechten beseften dat hun lot afhing van het voortbestaan van de broze nieuwe democratie en waren geneigd hun belangen ondergeschikt te maken aan het bewaren van de eensgezindheid binnen de republikeinse coalitie.

Een generatie later had de Derde Republiek echter wortel geschoten. In Frankrijk was een republikeinse, niet-confessionele regeringsvorm tot bloei gekomen. Aan het eind van de negentiende eeuw was de antiklerikale strijd in wezen gestreden. Inmiddels was het voor mannen met verlichte ideeën lastiger geworden om zich op te werpen als voorvechter van vrouwen, want de vrouwen durfden nu ook zelf hun stem te verheffen. De strijdbaarheid van feministische bewegingen in landen met een democratische traditie als Engeland en de Verenigde Staten was overgeslagen naar het Europese vasteland en de Franse feministen waren zich op het punt van vrouwenrechten veel assertiever gaan opstellen. Sommigen oefenden scherpe kritiek uit op de grondleggers van de Derde Republiek en bestreden de welwillende bevoogding door mannelijke wetenschapsbeoefenaars. In 1888 stelde een feministische schrijfster Charcot aan de kaak wegens zijn ‘vivisectie op vrouwen om zogenaamd een ziekte te bestuderen’ en wegens zijn vijandige houding jegens vrouwen die arts wilden worden.³²

Omtrent de eeuwwisseling waren de politieke drijfveren die de glorietijd van de hysterie hadden ingeluid, verdwenen; er was geen enkele dwingende reden meer om door te gaan met een vorm van onderzoek die mannelijke wetenschapsbeoefenaars op een heel ander punt had doen uitkomen dan oorspronkelijk hun bedoeling was geweest. De studie van hysterie had hen naar een onderwereld van trances, emotionaliteit en seksualiteit gevoerd. Ze hadden veel meer naar vrouwen moeten luisteren dan ze ooit hadden verwacht en veel dieper op het leven van vrouwen moeten ingaan dan ze ooit hadden gewild. Wat zeker nooit hun bedoeling was geweest, was seksuele trauma’s in het leven van vrouwen onderzoeken. Zolang de studie van hysterie deel uitmaakte van een ideologische kruistocht werden ontdekkingen op dit gebied allerwegen verwelkomd en werden wetenschappelijke onderzoekers geroemd om hun menselijkheid en moed. Maar toen deze politieke motivatie eenmaal verflauwd was, constateerden deze zelfde onderzoekers dat ze zich compromitteerden door de aard van hun ontdekkingen en hun nauwe betrokkenheid bij hun patiënten.

Deze reactie zette nog voor Charcots dood in 1893 in. Steeds vaker zag hij zich gedwongen de geloofwaardigheid te verdedigen van de openbare demonstraties van hysterie die de Parijse society zo hadden geboeid. Alom deed het gerucht de ronde dat deze demonstraties in scène waren gezet en een soort toneelstuk waren waarbij gemakkelijk beïnvloedbare vrouwen, al dan niet met hun medeweten, deden wat hun beschermheer hun onder hypnose had voorgeschreven. Het schijnt dat Charcot het aan het eind van zijn leven betreurde dat hij dit onderzoeksgebied toegankelijk had gemaakt.³³

Zoals Charcot zich distantieerde van verschijnselen als hypnose en hysterie, distantieerde Breuer zich van het gevoelsleven van vrouwen. De eerste talking cure eindigde met zijn overhaaste vlucht. Het is mogelijk dat Breuer zijn betrekkingen met Anna O. verbrak omdat zijn echtgenote bezwaar maakte tegen zijn intense relatie met deze fascinerende jonge vrouw. Abrupt maakte hij een einde aan de behandeling, die twee jaar had geduurd en gepaard was gegaan met langdurige, bijna dagelijkse bijeenkomsten met zijn patiënt. Het plotselinge verbreken van het contact bracht niet alleen een crisis teweeg bij de patiënt, die in een ziekenhuis moest worden opgenomen, maar kennelijk ook bij de arts, die geschokt was door het besef dat zijn patiënt zich zo hartstochtelijk aan hem had gehecht. Tijdens zijn laatste bijeenkomst met Anna O. brak het ‘koude zweet’ hem uit.³⁴