Rudolf Agricola – Brieven, levens en lof
van Petrarca tot Erasmus

Vertaald, ingeleid en toegelicht
door

Fokke Akkerman en Adrie van der Laan

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

Deze uitgave is mede mogelijk gemaakt dankzij een financiële bijdrage van Stichting Nicolaas Muleriusfonds in Groningen.

© Nederlandse vertaling, inleiding en toelichting

Fokke Akkerman & Adrie van der Laan / Uitgeverij Wereldbibliotheek 2016

Alle rechten voorbehouden

Boekverzorging: Jan Martin Wilschut BNO, Over & Beyond BV

Portret Rudolf Agricola: Lucas Cranach de Oude (1472-1553) ca. 1532

NUR 730

ISBN 978 90 284 4236 8

WWW.WERELDBIBLIOTHEEK.NL

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2016, met

ISBN 978 90 284 2677 1

Inhoud

Voorwoord

Inleiding

De vitæ

De Brieven

De Vita Petrarchæ (1473-1477)

Het leven van Petrarca

De levens van Agricola

Toelichting bij de levens

De brieven van Agricola

Toelichting bij de brieven

Agricola en Erasmus

Noten

Literatuur

Geciteerde boeken met Griekse of Latijnse titels

Agricola’s œuvre

Voorwoord

De vertalingen van de levensbeschrijvingen van Rudolf Agricola en van wat er rest van zijn correspondentie, kwamen tot stand rond de herdenking van zijn dood in 1985 – deels om deze teksten zelf zo goed mogelijk te begrijpen, deels voor anderen die erover wilden publiceren. Toen er in de loop van de tijd wetenschappelijke edities van en over Agricola verschenen, groeide het besef van de belangrijke plaats die hij in de ontwikkeling van de humanistische cultuur in Noord-Europa had ingenomen. Erasmus is de Nederlandse protagonist van deze beweging geweest en hij heeft Agricola als zijn voorganger, ja als zijn held gezien. Op maar liefst vijftig plaatsen in zijn werk – vanaf een van zijn allervroegste geschriften, een brief van 1489, tot vlak voor zijn dood, in een brief uit 1535 – heeft Erasmus Agricola geprezen om de vele kwaliteiten die hij in hem zag. Het hoogtepunt is Erasmus’ beroemde adagium uit 1508 ‘Wat heeft een hond met een bad te maken?’

Zelf is Agricola de eerste Noord-Europeaan geweest die, in 1473, in een uitvoerige lofrede op het leven van Francesco Petrarca (1304-1374) de grote betekenis van deze Italiaan heeft begrepen en onder woorden gebracht. Agricola beschouwde Petrarca als zijn voorbeeld, in wiens voetsporen hij wilde treden.

Het leek daarom gewenst, als we de Nederlandse vertalingen van de teksten van en over Agricola in één boek wilden uitgeven, zijn betekenis in de Europese ontwikkeling van de cultuur zichtbaar te maken door ook Petrarca en Erasmus voor het voetlicht te brengen.

De beide auteurs van dit boek hebben lang samengewerkt. Akkerman heeft de brieven en de levensbeschrijvingen van Agricola al in de jaren tachtig vertaald en er later de passages van Erasmus en Agricola’s lofrede op Petrarca aan toegevoegd. Hij heeft ook de inleidingen op het boek en de afzonderlijke teksten geschreven, maar die zijn in grondige besprekingen met Van der Laan bewerkt en vastgesteld. Van der Laan heeft de toelichtingen bij de teksten gemaakt. Zo is dit boek het product van beide auteurs geworden. Het spreekt vanzelf dat zij geput hebben uit de wetenschappelijke literatuur die intussen was verschenen.

Een bijzonder woord van dank is verschuldigd aan drs. Marjolijn Palma, die alle vertalingen digitaal vorm heeft gegeven.

Wanneer in de Latijnse tekst woorden in het Grieks zijn geciteerd, is dit in de vertaling cursief weergegeven. Door het hele boek heen zijn onze toelichtingen geschreven met deze woorden van Erasmus in gedachten: ‘Een schrijver moet niet schrijven op zo’n manier dat iedereen alles begrijpt, maar zo, dat de lezer ook wordt gedwongen om sommige dingen op te zoeken en te leren.’ (Woorden en zaken in overvloed, 1512)

*

Inleiding

Wat is de noodzaak of de aantrekkelijkheid van dit boek? Wie de moeite neemt de sinds de jaren tachtig van de vorige eeuw verschenen bibliografieën over Rudolf Agricola en het noordelijk humanisme te raadplegen, wordt geconfronteerd met vele tientallen specialistische wetenschappelijke publicaties. Natuurlijk, dat moest ook na een lange periode van relatieve verwaarlozing van dit onderwerp. Maar voor wie nu eens de teksten die in dit boek verzameld zijn, achter elkaar leest, komt het leven zelf van de verschillende personen en de cultuur van hun tijd enigszins in beeld, de toon en de stijl waarin de schrijvers zich uitten, hun maatschappelijke posities, hun sociale relaties en de ontwikkelingen van de cultuur in hun tijd. Het gaat in deze teksten over reizen, over familie, over onderwijs, filosofie en letterkunde, over muziek, vriendschap, liefde, politiek, ziekte en dood. Meestal niet uitvoerig, maar zoals het door de schrijvers beleefd wordt, gewaardeerd of verafschuwd. De kern van het tijdperk waarin deze teksten geschreven werden en waarover zij handelen, strekt zich uit van 1460 tot 1540. Dit is de eerste periode in de geschiedenis van na de Middeleeuwen waarin zich een zo veelzijdig en veelkleurig beeld van het ‘gewone’, het sociale en culturele leven manifesteert. Dat is de aantrekkelijkheid van deze lectuur en ook de noodzaak ertoe voor wie meer wil weten dan speciale aspecten of feiten.

In dit boek zijn opgenomen de zes korte levensbeschrijvingen (vitæ) van Agricola en de 55 brieven die van zijn correspondentie zijn overgebleven, alsmede een rede over Petrarca en enkele teksten van Erasmus over Agricola. Deze toevoegingen dienen om enig historisch perspectief te bieden op de ontwikkelingen van het humanisme. Al deze geschriften zijn in het Latijn geschreven. Het is juist de herleving van het klassieke Latijn in deze periode, en van de klassieke cultuur in het algemeen, die deze zo gevarieerde geschriften mogelijk heeft gemaakt, en omdat er maar weinig geïnteresseerden meer zijn die zonder moeite een paar honderd bladzijden Latijn achter elkaar kunnen lezen, leek het gewenst dit belangrijke stuk Nederlandse geschiedenis ook in het Nederlands te vertalen.

Bovendien leek het aantrekkelijk niet alleen over de ‘humanisten’ en hun tijd te schrijven, maar ook henzelf aan het woord te laten. De term ‘humanisme’ is voor het eerst gebruikt in Duitsland in 1808. Er werd toen een vorm van middelbaar onderwijs mee bedoeld waarin de nadruk viel op de Griekse en Latijnse klassieken. Later is de term danig op drift geraakt en kreeg hij allerlei andere betekenissen. In 1490 komt men in Italië voor het eerst het woord ‘umanista’ tegen voor een leraar of beoefenaar van de culturele vakken, zoals de geschiedschrijving, de biografie, de dichtkunst, het drama, de redevoering, de kunst van het briefschrijven, dit alles naar het voorbeeld van de zeer bewonderde Griekse en Latijnse teksten uit de Oudheid, die men sinds de dertiende en veertiende eeuw stap voor stap opnieuw ontdekte en bestudeerde. In de Oudheid zelf gebruikte men voor zo’n studiepakket de term studia humanitatis. Met een afkeer van religie heeft dit humanisme niets te maken, wel met kritiek op en verzet tegen de middeleeuwse theologische interpretatie van de overgeleverde teksten. Men leze als voorbeeld maar eens de brieven van Agricola aan Barbireau (Brief 29, alinea 15) en aan Hegius (Brief 43, alinea 4). In de nieuwe kritische benadering van alle historische overlevering passen de grote drie van ons boek – Petrarca, Agricola en Erasmus – wonderwel als drie stadia van ontwikkeling.

Dit is dus een leesboek. De inleidingen en toelichtingen moeten een snel begrip dienen. Voor geleerde aspecten kan men de in de bibliografie opgegeven literatuur raadplegen. Vooral onze edities van de brieven (Letters, 2002) en de levens (Six Lives, 2012) van Agricola bevatten in hun noten veel meer informatie dan wij in dit boek geven.

Rudolf Agricola is de centrale figuur in deze teksten en geeft er dus de gewenste samenhang aan. Zijn levensloop en zijn werk zijn al een paar maal het onderwerp van boeken en artikelen geweest. Ik noem hier slechts de grondige Leidse dissertatie van H.E.J.M. van der Velden (1911), die uitgangspunt van veel verdere studie is, het zeer leesbare boekje van M.A. Nauwelaerts (1963) en de korte schets van zijn leven in mijn teksteditie met Engelse vertaling van de vitæ (2012).

De roem van Agricola is gebaseerd op zijn activiteit in de culturele beweging die men het humanisme noemt, dat wil zeggen de herleving en voortzetting van de taal- en letterkunde, de filosofie en de wetenschap van de Grieks-Romeinse Oudheid. Agricola was een briljant latinist én kenner van de moderne talen, hij was redenaar, briefschrijver, dichter, musicus, vertaler uit het Grieks. Hij heeft een handboek over retorica geschreven en een lange brief over het vorm geven van de studie (Brief 38 in dit boek), die beide nog lang na zijn dood in gebruik zijn gebleven. Ook schreef en componeerde hij liederen om in de volkstaal te zingen. Voorts was hij een begaafd organist en heeft hij een essentiële bijdrage geleverd aan de bouw van verschillende orgels. Hij wordt geprezen als een kundig tekenaar en schilder. Als leraar en als diplomaat in een bestuursfunctie heeft hij bekwaam geopereerd. Hij was sportief en soepel in de omgang met mensen uit alle lagen van de bevolking. Om dit alles, dat in de loop van dit boek zichtbaar zal worden of ter sprake komt, was hij allerwegen geliefd. In vele milieus werd zijn blijvende aanwezigheid of hulp gezocht en gevraagd.

Waarom is hij in de literatuur zo lang verwaarloosd? De moderne, in de negentiende eeuw op gang gekomen beoefening van de geschiedenis heeft een scheiding teweeggebracht tussen de classici, die zich afwendden van de na-klassieke tijd, en de moderne historici en letterkundigen, die soms niet veel oog meer hadden voor de ontwikkeling van het Latijn. Het gaat in de Renaissance niet zomaar om herleving van het ‘klassieke’ Latijn; de taal ontwikkelt de mogelijkheid de dingen genuanceerd en volledig uit te drukken, de dingen van het menselijk leven, de politiek, de wetenschap. Agricola weet in een reeks van prachtig gekozen woorden en zinnen te schelden op de botheid van de Groningers en in de volgende zin zijn gehechtheid aan zijn geboortestreek uit te drukken. Hij weet zijn liefde hartstochtelijk te verklaren, maar hij kan ook koel en afstandelijk redeneren, zich keurig en diplomatiek uitdrukken in zijn omgang met het deftige Bourgondische hof. Kort, maar adequaat waarschuwt hij voor het gevaarlijke, geniepige carrièrebewustzijn in Rome. Hij zingt de lof van het veelvuldig reizen als een leerschool in praktische levenservaring, nog hoger te waarderen dan studie en afzondering. Trouw in de liefde was hij niet, voor het huwelijk was hij ongeschikt. Ook dit komt her en der in deze teksten ter sprake. Erasmus heeft gezegd: ‘Van die man mag geen letter verloren gaan’.¹

De vader van Rudolf Agricola heette Hendrik Vries. Hij had in Keulen theologie gestudeerd en de graad van het licentiaat bereikt. Na er professor in de artes te zijn geweest heeft hij in Baflo een aantal jaren de belangrijke kerkelijke functie van persona bekleed, die direct ressorteerde onder de bisschop van Münster, waarna hij tot abt van het klooster van Selwerd is verkozen, vlak onder de muren van de stad Groningen. De provincie behoorde tot het bisdom Münster, de stad tot het bisdom Utrecht. Agricola’s moeder heette naar alle waarschijnlijkheid Zycka (Ned. Sijke, Fries Sjikke of Sietske) Huisman. Het is de latinisering van haar familienaam die zijn naam Agricola heeft opgeleverd. De ouders waren niet getrouwd. De datum en het jaar van de geboorte van Rudolf hebben lang een probleem gevormd dat van groot belang is voor zijn levensloop.

Er zijn twee overleveringen, die elkaar tegenspreken. Er is de concrete geboortedatum 17 februari 1444 in de vita door Von Plieningen, én de overgeleverde tekst van zijn grafschrift: ‘Hij heeft 42 jaar en 2 maanden geleefd’, die van zijn vriend Adolf Occo stamt, hetgeen ons brengt op 27 of 28 augustus 1443 omdat we de sterfdatum wél met zekerheid weten. En dan is er in de derde plaats de anekdote die vertelt dat Hendrik Vries, de abt van Selwerd, op de dag dat hij verkozen werd, bericht ontving van de geboorte van Rudolf, waarop hij uitgeroepen zou hebben: ‘Goed zo, dan ben ik vandaag tweemaal vader geworden.’ Deze anekdote staat te lezen in de vita van Goswinus van Halen. De meeste historici, ook wij in onze eerdere publicaties, hebben gekozen voor de mooie, precieze datum 17 februari 1444, maar ik kies nu toch voor eind augustus 1443. Ten eerste omdat de levenslange vriend en streekgenoot Adolf Occo een betrouwbare kenner van Agricola’s leven moet zijn geweest. Ook Goswinus van Halen, die in Groningen woonde, schrijft in zijn vita van Agricola: ‘Hij is gestorven aan het einde van zijn zesde zevental jaren. Hij heeft dit jubeljaar bereikt of was ouder dan het jubeljaar, zoals de meesten denken.’ Dat betekent dat er toen in Groningen – Goswinus schreef rond 1528 – discussie was over de leeftijd die Agricola bereikt heeft. Ik denk nu dat de anekdote niet betekent dat Agricola op de datum van de abtskeuze geboren is, maar dat Hendrik Vries met zijn uitspraak bedoelt wat hij feitelijk zegt, namelijk dat hij op die dag echt vader van Rudolf is geworden, in de zin dat hij vanaf dat moment echt voor zijn zoon kon zorgen, wat hij ook altijd heeft gedaan. De datum van de abtskeuze staat ook niet vast, maar strookt wel met 17 februari 1444 en niet met eind augustus 1443, toen de vorige abt nog in functie was.

Ik vermoed dat de bisschop van Münster Hendrik Vries, die hij als persona van Baflo hoog waardeerde vanwege diens bestuurlijke kwaliteiten, graag als abt van het klooster van Selwerd wilde hebben, zo dicht bij het rivaliserende bisdom. Een goede verstandhouding tussen klooster en stad was van groot belang en die is er ook heel lang geweest. Er zal bij de keuze van de abt zeker gepraat zijn over de onwettige zoon die hij had (het benedictijner klooster werd uitsluitend door nonnen bevolkt) en ik vermoed dat de bisschop aan de vader beloofd heeft dat hij voor de toekomst van de zoon zou zorgen als Hendrik Vries abt zou willen worden, en dat Hendrik Vries toen de functie aanvaard heeft.

Een belangrijk argument voor dit vermoeden is dat later, in 1454, toen de zoon tien jaar oud was en nog leerling in Groningen, de bisschop de halve opbrengst van een bisschoppelijk domein in de buurt van Baflo bestemde voor de zoon van de abt, en wel voor de duur van diens leven. In 1458 droeg de bisschop het hele eigendom van dit domein aan het klooster van Selwerd over. Uit de inkomsten is Rudolfs lange en dure studie aan vele universiteiten zeker voor een groot deel betaald. Onwettige zonen probeerden vaak hun toekomstige beroepen via universitaire studies (vooral in de rechten) te bereiken, uitgesloten als ze al bij voorbaat waren van kerkelijke functies. Hendrik Vries is van 1444 tot zijn dood in 1480 abt van Selwerd geweest en heeft nog net meegemaakt dat zijn zoon Rudolf direct na zijn terugkeer uit Italië, waar hij ruim tien jaar geweest was, in 1480 benoemd werd tot secretaris en ambassadeur van de stad Groningen. Een grotere voldoening voor de vader en de bisschop is wel niet denkbaar.

Hoe kwam Johann von Plieningen nu aan de datum van Rudolfs geboorte? Het komt zelden voor dat een zo precieze geboortedatum van beroemde mannen uit het verre verleden bekend is. De broers Von Plieningen zijn nooit in Groningen geweest en kenden Rudolf alleen van hun gezamenlijke verblijf in Italië. Zij kunnen de datum haast alleen van hemzelf gehoord hebben. Ik denk dat de abt de datum van zijn verkiezing, toen zijn zoon in werkelijkheid vijf maanden oud was, de dag waarop hij ‘tweemaal vader’ was geworden, heeft aangehouden als de geboortedatum en dat Rudolf zich hier ook aan gehouden heeft. Maar in Groningen, dat wil zeggen Adolf Occo en Goswinus van Halen, wist men natuurlijk eigenlijk wel beter.

Over zijn kleuter- en jongenstijd lezen we een aardig verhaal bij Goswinus dat meteen ook zijn muzikaliteit laat blijken. Op school zal hij gegaan zijn in Groningen, daarna begint, als hij twaalf jaar oud is, zijn reis langs de universiteiten van Erfurt, Leuven (misschien ook Keulen), Pavia, Ferrara en Heidelberg om er te leren, te leven en les te geven. Von Plieningen vermeldt dat Rudolf in zijn veertiende jaar in Erfurt zijn bachelorexamen in de artes deed. De studie in Leuven wordt in meer bronnen vermeld. Vooral Gerard Geldenhouwer is wat dit betreft informatief en aardig. Zeker is dat hij in Leuven zijn rang van magister artium heeft behaald, en wel in 1465, zoals geregistreerd staat in de stukken van de universiteit. Hij was de beste (de primus) van zijn jaar. Hij was toen 21 of 22 jaar oud. Of hij daarna ook een aantal jaren in Keulen theologie gestudeerd heeft, zoals Von Plieningen vermeldt, is zeer onzeker. Niemand anders rept daarvan, ook Agricola zelf niet. Wel is hij vele malen in Keulen geweest; hij vermeldt de stad in veertien brieven. In Keulen studeerden vele Groningers, onder wie dus ook de vader van Rudolf, Hendrik Vries.

Er moet hier iets gezegd worden over de aard van de universitaire studies. Er waren in totaal vier faculteiten: theologie, rechten, geneeskunde en, vaak als verplichte voorbereiding op deze drie, de artes (de ‘artistenfaculteit’). De zeven vakken van de oude artes liberales waren grammatica, logica, dialectica, musica, geometria, astronomia en arithmetica. Deze zeven vakken werden in wisselende sterkte onderwezen aan de verschillende universiteiten. Allengs werden sommige daarvan ook aan de Latijnse scholen opgenomen en drongen moderne elementen van de nieuwe humanistische studiën door, binnen en buiten de oude vakken. Zo komt het dat ook Agricola al in Erfurt, maar zeker in Leuven, kennismaakte met moderne culturele studies en benaderingen. Het is zeker niet zo dat hij pas in Italië kennismaakte met het humanisme. Dit blijkt uit een gedicht dat hij schreef bij het overlijden van Eelste Meyma, een aanzienlijke vrouw uit Baflo, in 1467, nog voordat hij een voet in Italië had gezet. Het gedicht is geschreven in perfecte antiek-Latijnse taal en metriek, een hoge kunst die veel oefening vergde.²

Over de periode die Agricola, met onderbrekingen, in Italië doorbracht, zijn we mede door zijn brieven ingelicht. De oudste daarvan is gedateerd op 18 juli 1469, de laatste op 10 november 1478, maar Von Plieningen vertelt dat Agricola 23 was toen hij naar Pavia, de universiteitsstad van Milaan, vertrok. Dit zou dan al een paar jaar eerder dan 1469 geweest zijn. Hij ging naar Pavia om Romeins recht te studeren, iets waarom Pavia in die tijd door vele studenten uit heel Europa bezocht werd. Agricola heeft dit vak zeker ook wel gestudeerd, maar hij heeft er nooit een graad in gehaald. In de jaren tot 1475, toen hij naar Ferrara vertrok, heeft hij in Pavia belangrijke vriendschappen gesloten; hij was er uitstekend geïntegreerd in het universitaire leven, ook onder aanzienlijke juristen. Hij heeft er drie keer een openbare oratie gehouden bij het (studenten)rectoraat van vooraanstaande studenten of bij een doctoraal examen. Hij heeft in Pavia veel gedaan voor de bevordering van de humanistische studiën, zowel die van hemzelf als van anderen. Hij schreef er een erend gedicht voor de allervoornaamste, bejaarde hoogleraar, doctor in beide rechten, Lucas Crassus, die hij enig fruit uit zijn tuintje aanbiedt, geheel in klassieke trant. Hij schroomt zelfs niet zich diens ‘vriend’ (amicus) te noemen. Ook schreef hij een lofdicht op de stad Pavia, plus nog een gedicht gericht aan de aanzienlijke Milanees Girolamo Crivelli, waarin hij verzoekt om hem teksten van Plinius de Jongere te zenden. In Pavia schreef hij ook zijn Vita Petrarchæ, een retorische levensbeschrijving van de beroemde voorganger in het humanisme, Francesco Petrarca.

Van de vijf overgeleverde brieven die hij in Pavia schrijft, zijn er vier aan noorderlingen gericht; zij haken in op het humanisme van Noord-Nederland; twee ervan zijn zelfs op verzoek van een vriend uit Groningen, Antonius Liber (Anton Vrije), geschreven en bestemd voor de voornaamste Latijnse school van Groningen. Zij zijn in een boek met 348 brieven rond 1475 afgedrukt. Ook een andere noordelijke vriend en humanist, Rudolf von Langen uit Münster, droeg zes Latijnse brieven bij aan dit boek, brieven die hij schreef in 1469, terwijl hij logeerde in het klooster van Aduard. Agricola schreef zijn twee brieven voor dit boek van Liber toen hij verbleef bij zijn vader in het klooster van Selwerd, in de winter van 1470-1471, toen hij kennelijk een wat langere tijd weer in het noorden was.

In alle jaren dat hij in Italië studeerde en actief was, bleef Agricola het contact met zijn humanistische vrienden en zijn familie in het noorden onderhouden; hij is nooit een emigrant geworden. Ook de oudste brief, aan Albert Goyer, is aan een noorderling gericht, en de tweede is gericht aan Johannes Vredewolt in Groningen die in Pavia wilde promoveren. Hij deed dit op 26 januari 1473, met Rudolf Agricola als getuige, de enige keer dat Agricola in de registers van de universiteit van Pavia wordt vermeld. De nieuwe noordelijke geleerdheid en cultuur was nauw verknoopt met de Italiaanse. De noordelijke geleerden kwamen samen in het klooster van Aduard, zodat men wel van de ‘Aduarder academie’ sprak. De vijfde brief van Agricola uit Pavia is gericht aan Antonio Scrovegni, een hooggeplaatst geleerde uit Milaan, als begeleiding van een vertaling uit het Frans naar het Latijn van een politiek relaas uit Frankrijk. Deze Scrovegni is de man aan wie Agricola zijn Vita Petrarchæ had opgedragen.

Over dit hele verblijf van zes of zeven jaar in Pavia worden wij alleen in de vita van de broers Von Plieningen geïnformeerd. Zij zijn hier als studenten met hem bevriend geraakt en zijn voor de rest van hun leven zijn vrienden gebleven. Agricola was tien jaar ouder dan zij en had zijn hele artes-studie in Leuven achter de rug. De andere vitæ reppen met geen woord over Pavia. Ook uit de brieven van die tijd vernemen wij haast niets over deze periode; alleen in die aan de Von Plieningens wordt Pavia vermeld.

In 1475 vertrok Agricola naar Ferrara, een ander vermaard centrum van geleerdheid in Italië, maar van een geheel andere soort. In Ferrara is hij gebleven tot 1479, drieënhalf jaar. In Ferrara werd sinds lang ook Grieks gedoceerd, eerst door Guarino da Verona, in Agricola’s tijd door diens zoon Battista. Over die jaren zijn we door de vitæ veel beter ingelicht dan over Pavia. Ferrara werd door zo veel Groningers bezocht dat de Italiaanse geleerde Agostino Sottili in 2003 een artikel heeft geschreven onder de titel ‘Ferrara culla dell’Umanesimo in Frisia’ (Ferrara, bakermat van het humanisme in Friesland). Een van de redenen waarom Agricola naar Ferrara is gegaan, is om er Grieks te leren. Nog voor hij er weer vertrok, had hij er zeker drie, misschien vier vertalingen uit het Grieks (in het Latijn) gemaakt. Twee daarvan droeg hij op aan humanisten uit het noorden: Rudolf von Langen uit Münster en zijn eigen halfbroer Johannes Agricola. In een brief uit 1479 citeert hij voor het eerst iets in het Grieks.

Een ander glorieus aspect van zijn verblijf in Ferrara is de muziekbeoefening. Hij was in 1476 en 1477 organist in de kapel van de hertog van Ferrara Ercole d’Este, die aan die functie hoge eisen stelde en er goed voor betaalde. Agricola behoorde tot de hofhouding (de familia) van de hertog. Zo wordt het ook begrijpelijk dat hij in 1476 het academische jaar voor de faculteit van de artes en geneeskunde mocht openen met een redevoering (oratio). Bij feestmalen van de geleerden mocht hij soms op de luit spelen. Verder is er uit deze tijd nog een hymne bewaard gebleven als dank aan de heilige Jodocus van Ponthieu voor het herstel van een ziekte. In een aantal brieven uit die tijd schrijft hij over zijn verblijf in Ferrara, hoezeer hij Pavia mist om het warme klimaat van het studentenleven daar en het veel grotere studieaanbod. Pas in een brief van december 1476 begint hij Ferrara hoog te prijzen, zelfs de meisjes daar. Over de kunst, de politiek of het volk van Ferrara vernemen we nooit iets. Het laatste dat we over zijn doen en laten in Ferrara horen, is dat hij er aan zijn beroemde boek De inventione dialectica (De dialectische vinding) is begonnen.

De terugreis naar Groningen heeft lang geduurd en is cultureel en sociaal van groot belang geweest. Het vertrek uit Ferrara is te dateren kort na 17 maart 1479, toen zijn vriend Dietrich von Plieningen een graad in het Romeinse recht haalde, want daarna zijn ze samen op reis gegaan. Het eerste oponthoud was in Dillingen aan de Donau (Beieren) waar Agricola op voorspraak van Dietrich enige maanden heeft gelogeerd in het zomerpaleis van de bisschop van Augsburg, graaf Johann von Werdenberg. Hij heeft hier zijn De inventione dialectica voltooid en aan Dietrich von Plieningen opgedragen, en daarna ook nog een Grieks geschrift in het Latijn vertaald om de bisschop te danken voor zijn gastvrijheid. Hij was er nog op 14 augustus 1479. Het volgende adres waar hij verbleef is dat van Johann von Dalberg in Spiers, zijn vroegere studiegenoot in Pavia en latere mecenas in Heidelberg. Samen met Von Dalberg heeft hij de kapittelbibliotheek in Spiers bezocht (Brief 19). Niet veel zaaks, vond Rudolf. Op 15 september is hij in Keulen. Hoelang hij hier toen is geweest, is niet bekend, maar lang genoeg om ook in Groningen te laten doordringen dat hij er verbleef, want de dichter Frederik Moorman schrijft in een Latijns gedicht, waarin hij zich tot Wessel Gansfort richt: ‘En als je het nog niet weet, het mooie Keulen houdt hem [Agricola] nog vast.’³ Men zag uit naar zijn komst! De volgende brief die we van Agricola hebben, is van 3 april 1480. Dan logeert hij bij zijn vader in het klooster van Selwerd. In de tussentijd heeft hij enige maanden verbleven in Huis Bergh in ’s-Heerenberg, bij zijn oude studievrienden Ludolf en Adam, zonen van de heer van het kasteel Willem van den Bergh. Van daaruit bezocht hij vele malen het nabijgelegen Emmerich, waar Alexander Hegius rector was van de belangrijke Latijnse school. Agricola heeft hem er ‘zuiver Grieks en Latijn’ geleerd. Deze belangrijke ‘overdracht van de Muzen’ wordt ons alleen, op een haast anekdotische wijze, in de vita van Goswinus verteld, maar blijkt ook uit de lof van Hegius voor Agricola en van Erasmus voor beiden.

Wanneer hij na tien jaar in Italië precies is teruggekeerd, is niet meer na te gaan. Hij is in Groningen met gejuich ontvangen en meteen tot secretaris en woordvoerder van de machtige stad benoemd. Na in die functie ongeveer vier jaar werkzaam te zijn geweest, vertrok hij voorgoed uit Groningen in april 1484. Uit deze periode dateren achttien brieven, die van zeer verschillende toon en inhoud zijn, want aan zeer verschillende adressaten gericht. Het is een heerlijke mix, variërend van zeer persoonlijk en vertrouwelijk tot zeer studieus, over ambtelijke reizen, over de verhouding tot Groningen. Hij heeft hoge prijs gesteld op zijn positie in deze stad, zowel vanwege het aanzien dat hij genoot als vanwege de vrijheid die hij deelachtig was. Deze brieven zijn een stuk gevarieerder en persoonlijker dan de brieven van Erasmus. Ten slotte doet het studieklimaat van Heidelberg met zijn universiteit hem zwichten voor het aanbod om zich daar te vestigen. Van na zijn vertrek uit Groningen resten ons nog zestien brieven, van welke overigens twee áán hem zijn gericht. Brief 37 is nog onderweg naar Heidelberg in Deventer geschreven op 7 april 1484 en gericht aan Anton Vrije in Groningen. Hij is geheel aan literatuur gewijd, over het laten drukken van Agricola’s grote gedicht Anna mater, over een commentaar op Vergilius en over een recent verschenen retoricaboek dat hij negatief beoordeelt. De eerste brief uit Heidelberg is een zeer bijzonder epistel van maar liefst negen bladzijden in de Latijnse editie (Brief 38). Het is een klein essay over een ideaal studieprogramma en is bestemd voor Jacob Barbireau in Antwerpen. Een andere noorderling die vanuit Heidelberg brieven heeft ontvangen, is Rudolfs halfbroer Johannes. Ze gaan over familiezaken en over zijn verblijf in Heidelberg onder het patronaat en mecenaat van zijn vroegere studiegenoot Johann von Dalberg, die intussen bisschop van Worms is geworden. Hij voelt er zich zeer ongemakkelijk. Hij omschrijft zijn positie als servitus (dienstbaarheid, slavernij), een term die hij in één brief tot driemaal toe bezigt. Erasmus heeft er later altijd voor gezorgd nooit in zo’n afhankelijke toestand te geraken. En verder zijn er verhalen over zijn bezigheden aan de universiteit van Heidelberg, zijn lesgeven daar zonder al te veel succes, en ook is hij nu serieus begonnen aan de studie van het Hebreeuws. De noordelijke humanisten (inclusief Erasmus) hopen op een correctie van de godsdienst door een betere studie van de bronnen (de Bijbel) door een betere kennis van de talen waarin ze geschreven zijn.

In Heidelberg heeft Agricola ook contact gekregen met de humanisten van Straatsburg, Adolf Rusch, Peter Schott en Thomas Wolf, en met Johann Reuchlin uit Pforzheim, die beroemd geworden is als degene die − met veel tegenstand − de studie van het Hebreeuws in Noord-Europa op gang heeft gebracht.

Als Agricola in het gevolg van de bisschop in de zomer van 1485 naar Rome reist om paus Innocentius VIII namens graaf Philipp van de Palts met zijn verkiezing geluk te wensen, vermeldt hij niet dat de redevoering die de bisschop uitspreekt, door hem geschreven is, noch valt er een woord over Rome, dat hij nu voor het eerst bezoekt. Wel komen elders twee andere redevoeringen die hij in 1484 gehouden heeft, ter sprake. Die heeft hij ook zelf uitgesproken, één in Worms tot de lokale clerus en één in Heidelberg over de geboorte van Christus.

Op de terugweg vanuit Rome in de hete zomer van 1485 is hij ziek geworden en achtergebleven in Trente. Van daaruit zijn er nog twee brieven aan Von Dalberg bewaard gebleven (Brieven 49 en 50). Als hij dan weer verder reist naar Heidelberg, komt hij hier doodziek aan en sterft hij er in de armen van de bisschop.

*

De vitæ

Een vita (leven) is een klassiek genre dat een korte levensbeschrijving van bekende of beroemde persoonlijkheden geeft. De bekendste collecties daarvan zijn die van de Griek Plutarchus en de Romein Suetonius, die beiden leefden in de tweede helft van de eerste eeuw en de eerste helft van de tweede eeuw na Christus. In de Middeleeuwen werd dit genre voortgezet met de heiligenlevens. In de Renaissance is Petrarca de eerste die ook weer wereldse personages in zijn vitæ beschrijft, namelijk in zijn De viris illustribus (Over roemrijke mannen). Met de moderne ‘biografie’ (dit woord stamt uit de achttiende eeuw) heeft de vita als genre niet veel te maken. De vita is bijna altijd lovend. Agricola’s Vita Petrarchæ (Het leven van Petrarca) hebben wij hier in vertaling opgenomen. Het is het model geweest voor het uitvoerigste en meest informatieve ‘leven van Agricola’, geschreven door Johann von Plieningen. Behalve de zes overgeleverde vitæ die hierna volgen, is er nog een vita over Agricola als rede uitgesproken door Reuchlin bij de begrafenis van Agricola in Heidelberg in 1485, maar die is niet overgeleverd; en dan is er nog een geweest, geschreven door Regnerus Prædinius, waaruit door hemzelf enige flarden worden geciteerd.⁴

Johannes Trithemius (1462-1516)

Trithemius, geboren in Trittenheim aan de Moezel uit relatief arme ouders, studeerde in zijn jonge jaren enige tijd in Heidelberg, waar hij kennismaakte met humanisten uit de kring van Johann von Dalberg, de patroon van Agricola. Veel van deze humanisten werden zijn levenslange vrienden en correspondenten. In 1482 trad hij in in het benedictijner klooster van Sint-Martinus te Sponheim, waar hij op 21-jarige leeftijd abt werd en van 1483 tot 1506 verbleef. Hij verzamelde er ongeveer tweeduizend boeken. Hij kende Latijn, Grieks en Hebreeuws. Naar het klassieke voorbeeld van Hieronymus en Suetonius voerde hij deze boeken en hun auteurs op in de catalogus De scriptoribus ecclesiasticis (Over de kerkelijke schrijvers), onder wie hij overigens ook ‘wereldse’ auteurs als Agricola opnam. Zijn lijsten tellen maar liefst 963 auteurs en werden gepubliceerd (= gedrukt) in 1494. Wat hij over Agricola wist op te sommen, had hij ongetwijfeld in Heidelberg opgespoord, waar het werk van Agricola werd bewaard.

Johann von Plieningen (1454-1506)

Dat deze vita eigenlijk het product is van de beide broers Johann en Dietrich (1453-1520) samen, wordt uit de inleidende brieven wel duidelijk. Zij stamden van lage adel uit Zuid-Duitsland. Ze hebben eerst twee jaar in Freiburg im Breisgau gestudeerd en kwamen in 1473 naar Pavia in Italië, waar ze rechten studeerden. Ze werden vrienden van Rudolf Agricola, die toen al een aantal jaren in Pavia was. Hij was ongeveer tien jaar ouder dan zij, en door zijn volledige artes-studie in Leuven en zijn jaren in Pavia, intellectueel verre hun meerdere. Ze hebben hem zeer bewonderd en zijn in feite zijn leerlingen geworden. In de vita noemt Johann hem maar liefst veertien keer præceptor noster (onze leermeester). Nadat Agricola in september 1475 vertrokken was naar Ferrara, zijn ze hem eind 1476 gevolgd. Ook in Ferrara zijn ze nauw met hem verbonden gebleven. Dietrich is in 1479 met Agricola naar het noorden teruggereisd, Johann was van 1480 tot 1485 in Rome aan het hof van kardinaal Giuliano della Rovere (zie Brief 27). In 1489 was hij kanunnik in Worms en proost van een diocees (bisdom) in Mosbach. Hij was gepromoveerd in het canoniek recht. Dietrich had zijn graad in het Romeins recht in 1479 behaald in Ferrara en maakte carrière in Heidelberg, in Frankfurt am Main en in Beieren.

Hun grootste verdienste voor Agricola is dat ze in Heidelberg na zijn dood zijn geschriften in één grote codex verzameld hebben, waaraan ze de vita als inleiding hebben toegevoegd. Het was de bedoeling deze codex ook te laten drukken, maar daarvan is het destijds nooit gekomen. Pas in 1849 is deze codex, die zich nu in Stuttgart bevindt, weer bekend geworden. Er staan ook heel wat teksten in die door geen andere bron zijn overgeleverd.

Van de zes bewaard gebleven ‘levens’ is de vita door de Von Plieningens naar vorm, inhoud en omvang verreweg de rijkste. Zij volgt geheel het spoor van het antieke genre van de vita zoals ons dat bekend is uit het werk van Plutarchus en Suetonius. Uit deze laatste zijn door Johann von Plieningen ook letterlijk stukken tekst overgenomen, maar nog veel talrijker en duidelijker zijn zulke fragmenten aan de Vita Petrarchæ van Agricola zelf ontleend. Bij het schrijven van zijn stuk over Agricola moet Von Plieningen voortdurend de Vita Petrarchæ, waarover hij beschikte en die in eerdergenoemde codex is opgenomen, geraadpleegd hebben. Zo wordt Agricola als het ware de nieuwe Petrarca van het noorden, zoals hijzelf ook wilde zijn en door zijn tijdgenoten werd gezien.

De vorm van de vita is ook sterk door retorische voorschriften bepaald. Het studeren van Agricola volgt een ideaal humanistisch schema: eerst grammatica (in Groningen), dan rhetorica en dialectica in Erfurt, vervolgens ethica, physica en mathematica in Leuven, theologia in Keulen, rechten in Pavia, Latijnse letterkunde en Grieks in Ferrara en uiteindelijk Hebreeuws in Heidelberg. Dat dit ideale schema niet altijd precies strookt met de historische werkelijkheid, nemen de broeders Von Plieningen voor lief.

Het laatste deel van de vita bevat een beschrijving van Agricola’s persoon: zijn fysieke verschijning, kracht en beweeglijkheid, vervolgens van zijn geest, karakter en talent. Ten slotte een keurige samenvatting. Kortom: een volkomen klassieke levensbeschrijving. Ook in de hantering van het Latijn doet Johann von Plieningen zijn best de klassieke stijl van Agricola te benaderen, maar hierin bereikt hij niet diens niveau. Deze vita moet kort voor 1500 geschreven zijn.

Goswinus van Ha(e)len (ca. 1468-1530)

Evenals de Von Plieningens heeft Goswinus Agricola persoonlijk gekend, maar op een andere plaats en in een andere tijd van zijn leven. Hij is namelijk als ongeveer twaalfjarige leerling van een school in Roermond door Agricola, toen die (rond 1480?) deze stad bezocht, meegenomen naar Groningen, waar hij assistentje (famulus) werd van Wessel Gansfort. Agricola en Gansfort hebben hem nog een aantal jaren naar school gestuurd in Deventer, waar hij leerling was van Alexander Hegius en Johannes Oostendorp, zoals hijzelf vertelt. Hij was hier nog toen Agricola stierf in 1485. Goswinus is in 1489 toegetreden tot het huis van de Broeders des Gemeenen Levens in Groningen, waar hij in 1507 rector werd. Rond 1511 werd aan dit huis van de Broeders een school toegevoegd, waarvan Goswinus met groot succes en aanzien ook de leiding had. Een universitaire opleiding heeft hij niet gehad.

Zijn vita over Agricola, die hij als brief op verzoek van de beroemde Philippus Melanchthon schreef, heeft een totaal ander karakter dan die van Von Plieningen. Het stuk is niet een formele vita volgens de antieke normen en ontbeert de geleerde deskundigheid van Von Plieningens vita. Het Latijn is vlot en leest plezierig, maar is eenvoudig van taal. Er zijn nogal wat fouten in de feiten, vooral ook in getallen. Maar de laatste kunnen ook het gevolg zijn van het kopiëren in het enige manuscript dat van deze tekst bewaard is gebleven en dat pas is teruggevonden aan het eind van de negentiende eeuw. De eerste publicatie is van 1894. Het is eigenaardig dat deze als brief aan Melanchthon bedoelde vita vrijwel niets bevat dat Melanchthon in zijn beide vitæ ook werkelijk heeft overgenomen. Hieruit, en ook uit het abrupte einde van Goswinus’ verhaal, heeft Van der Velden (pp. 14-16) opgemaakt dat de vita zeer onvolledig is overgeleverd.

Goswinus leefde in Groningen en heeft zijn informatie vooral te danken aan Wilhelmus Frederici Pistorius, de machtige hoofdpastoor van de Martinikerk in Groningen, die Agricola zeer goed gekend heeft. Het is deze Groningse achtergrond van Goswinus’ verhaal, ook van familiezaken, die we in alle andere vitæ missen. Het is ook aardig dat we het een en ander over Goswinus zelf te lezen krijgen.

Van Goswinus hebben we verder nog een kort fragment over het leven van Wessel Gansfort, en drie brieven aan zijn oud-leerling Albert Hardenberg, waaraan we veel van onze kennis van de ‘Aduarder academie’ te danken hebben. De datering van deze vita is op ongeveer 1528 te schatten.

Gerard Geldenhouwer (1482-1542)

Deze vita is door een dertien of veertien jaar jongere man geschreven dan de vorige en bovendien door iemand die Agricola zelf niet meer gekend heeft. Nog belangrijker is het verschil in auteur. Geldenhouwer was geboren in Nijmegen. Zijn vader en grootvader waren voorname kamerheren in dienst van de hertogen van Gelderland. Hij studeerde in Deventer en Leuven, was een excellent latinist, en na een carrière (van 1517 tot 1524) in dienst van de bisschop van Utrecht reisde hij in 1525 naar Wittenberg om eens te kijken naar de studie van de theologie daar. Hij kwam als overtuigd protestant in de trant van Luther terug, waarvan hij getuigenis aflegt in een reeks van geschriften. Uiteindelijk is hij professor in de theologie geworden in Marburg, aan de eerste protestantse universiteit in Europa.

Zijn vita van Agricola schreef hij op verzoek van Johannes Fichardus, een jurist in Frankfurt die in 1536 een verzameling vitæ van beroemde mannen publiceerde. Wat Geldenhouwer van Agricola wist, had hij van derden vernomen, eerst in Deventer, daarna in Leuven en in Nijmegen, waar Agricola ook geweest was. Wat hij vertelt, is waardevol en in een elegant, welgevormd Latijn geschreven.

Omdat hijzelf niet genoeg over Agricola weet, citeert hij aan het eind van zijn stuk het adagium ‘Wat heeft een hond gemeen met het bad?’ van Erasmus, waarin deze zijn visie op Agricola op geniale wijze samenvat. Deze vita van Geldenhouwer is in 1654 ook opgenomen in een boek met portretten van Groninger professoren (Effigies & vitæ).

Philippus Melanchthon (1497-1560)

De beroemde reformator Melanchthon, vijftien jaar jonger dan Geldenhouwer, heeft over Agricola horen vertellen in de kring van humanistische geleerden in Heidelberg, waar hij in de jaren 1509-1512 artes studeerde en woonde bij Pallas Spangel (ca. 14451512), professor in de theologie aan de universiteit, die vroeger deelgenomen had aan de kring van humanisten rond Johann von Dalberg, waartoe in 1484 en 1485 ook Agricola behoord had. Met Johann Reuchlin heeft Melanchthon veelvuldig contact gehad in 1512-1518, toen Melanchthon aan de universiteit van Tübingen studeerde en doceerde, terwijl Reuchlin toen vlakbij in Stuttgart woonde. Reuchlin (1454-1522), die twaalf jaar jonger was dan Agricola en in 1484 en 1485 met hem gecorrespondeerd heeft, is beroemd geworden door zijn kennis van het Hebreeuws, waarin Agricola hem voorgegaan was en hem gestimuleerd heeft.

De twee door Melanchthon geschreven ‘levens’ van Agricola vertegenwoordigen twee klassieke genres die in de Renaissance zeer veel beoefend werden, de oratio (redevoering) en de epistula (brief). Voor Melanchthon vormde het schrijven ervan een routineklus. De brief is geschreven op verzoek van Alardus van Amsterdam, die in 1539 in twee delen de verzamelde teksten van Agricola uitgaf. In het tweede deel, Lucubrationes (Studies bij lamplicht), is de brief van Melanchthon als voorwoord opgenomen. De tweede vita is de redevoering die is uitgesproken door Johannes Saxo van Holstein in juli 1539 aan de universiteit van Wittenberg ter gelegenheid van de uitreiking van de magisterdiploma’s. Saxo was decaan van de artes-faculteit en zo ongeveer een landgenoot van Agricola. De twee teksten verschillen van elkaar in toon en bewoordingen, al hebben ze ook veel gemeen.

Melanchthon is veelzijdiger dan Geldenhouwer. Hij situeert Agricola in Groningen, Leuven, Ferrara en Heidelberg. Hij beschikte over werk van Agricola, vooral De inventione dialectica stelde hij zeer op prijs, onder invloed van Erasmus. Agricola is voor hem de icoon van het Noord-Europese humanisme, die hij dus met graagte voorhoudt aan de zestiendeeeuwse studenten en geleerden. Zijn Latijn is bewust zeer eenvoudig en helder gehouden. Dit zijn twee heerlijke stukken, al schiet de historische betrouwbaarheid hier en daar weleens iets tekort.

Er heeft ook nog een zevende vita bestaan, geschreven door Regnerus Prædinius (1510-1559), die niet is teruggevonden. Prædinius maakt er zelf melding van in zijn boek Enige moeilijke plaatsen in het Lucas-evangelie. Nadat hij heeft verteld dat Agricola is gestorven in Heidelberg, schrijft hij:

Wessel Gansfort stierf in Groningen, in onze gemeenschappelijke vaderstad, waarin zij beiden sinds lang vertrouwelijke omgang met elkaar hadden gehad, zoals die oude mannen over wie ik eerder sprak, mij plachten te vertellen; want dat alles hadden zij, door hun intieme omgang met beiden, met eigen ogen gezien. Ja, een van hen [waarschijnlijk Goswinus van Halen] had hen dikwijls aan tafel bediend, waar zij beiden waren gaan aanliggen; dikwijls had hij elk van hen beiden naar huis begeleid, ze voorlichtend met een lamp, ja, hij had Agricola vaak, als hij aangeschoten was, de laarzen uitgetrokken; want Wessel had niemand ooit dronken gezien. En verder maken die geschreven stukken die, zoals ik zei, bij mij berusten, bovendien duidelijk dat er tussen hen een zeer nauwe band heeft bestaan. Maar ik heb, om daarop terug te komen, het leven én van Wessel én van Agricola elders beschreven, en wel zo betrouwbaar dat ik wel plechtig mag zweren dat er werkelijk door mij niet het geringste is gezegd om een van hen beiden meer luister te verlenen dan ik als zeker vernomen had.

Ten slotte is er misschien zelfs nog een achtste levensbeschrijving geweest, namelijk de rede die Johann Reuchlin heeft uitgesproken bij Agricola’s begrafenis in 1485. Hiervan is althans melding gemaakt door Ludwig Geiger in zijn boek Johann Reuchlin, sein Leben und seine Werke (1871), waar hij schrijft (pp. 11-12): ‘Agrikola, mit dem ihn von nun an bis zu des Ersteren Tode innige Freundschaft verband; dem Frühverstorbenen soll er in eine Leichenrede, die nicht auf uns gekommen ist, ein Denkmal gesetzt haben.’ Geiger vermeldt zijn bron niet. Waarschijnlijk baseerde hij zich op Pierre Bayle, die in zijn beroemde Dictionnaire historique et critique (Rotterdam 1697) een lemma aan Agricola heeft gewijd en hierin opmerkt (p. 128): ‘Reuchlin prononça l’oraison funebre de ce savant homme.’ Bayle vermeldt wel waarop hij zijn bewering baseert, namelijk Valerius Andreas’ Bibliotheca Belgica uit 1623 (p. 798): ‘In funere illius peroravit Ioan. Reuchlinus, Phorcensis’ (Op zijn begrafenis sprak Johann Reuchlin uit Pforzheim de laatste rede).

*