DE TWEELING H

Giorgio Falco

De tweeling H

Vertaald uit het Italiaans door Els van der Pluijm

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

De vertaalster ontving voor deze vertaling
een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel La gemella H

© 2014 Giulio Einaudi editore s.p.a., Turijn

© 2017 Nederlandse vertaling Els van der Pluijm /

Uitgeverij Wereldbibliotheek

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Nico Richter

Omslagbeeld © Johannes Handschin, 1934 / Mondadori Portfolio / Getty Images

NUR 302

ISBN 978 90 284 4240 5

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2017, met

ISBN 978 90 284 2679 5

Wedden dat we de inrichting erbij kopen?

– Mario Camerini, I grandi magazzini, 1939

Het fascisme was de geest, Upim het lichaam.

– Leo Longanesi

Maar ik lig hier in mijn eentje.

– Ingeborg Bachmann

Hilde

Vroeger aten we alleen appels in de strudel.

Dat is het begin, het moment waarop herinneren het uitwissen van eerdere pogingen betekent, die worden weggemoffeld door het definitieve beeld dat het bestaan herziet en alle andere mogelijkheden absorbeert, ook wat in vergetelheid is geraakt: gras op de vroege ochtend, gebladerte dat het licht dempt, bezwete gestalten rond het middaguur, het gezicht van een vrouw nadat ze een lied heeft aangeheven, bloeddruppels op verse sneeuw, de dag dat we voor het eerst onze adem inhouden bij een mandje bosbessen, de gezwollen aderen in iemands hals, duidelijk zichtbaar op onze slapen wanneer we ons als kind onze dood voorstellen. Het moment van de strudel is altijd alleen van mij en mijn moeder, ons moment. Helga heeft geen strudel nodig om de genegenheid van onze moeder te voelen. Maar dat alles gebeurt, zoals mijn vader in 1945 zegt, vroeger. Hoeveel tijd kunnen we vasthouden, van vroeger? Hoeveel geheugen overleeft de kleine Hilde? Elke familie sluit het verleden op in veelzeggende zinnen die een paar keer per jaar terugkomen, gewichtig als een zwaarmoedig gezang dat met een tweeledig doel wordt gezongen: in de hoop dat er misschien iets in de zin verandert, met de zekerheid dat er ook ditmaal niets zal veranderen. Dus houden we onze mond op de dagen van de appels en de strudel, vroeger, de appels en de strudel zijn mijn moeder die de bloem in een schaal zeeft, zout toevoegt en in het midden een kuiltje maakt, daar de boter en het lauwe water in giet; ze zegt dat ik het mes en de lepel moet pakken, daarmee gewapend meng ik het deeg, roer bloem, olie en water door elkaar. Daar ga ik mee door tot mijn moeder het deeg met haar handen verder kneedt, terwijl ik me naast haar over alle ingrediënten verbaas, de appels en de citroen, de rozijnen, de kaneel en de abrikozenjam, vrolijk, los van de tijd. Data zouden gebaat zijn bij lineaire herinneringen, een geheugen dat met terugwerkende kracht is geconstrueerd, maar er zijn meerdere stemmen, een koor van plaatsen en verschillende talen, meervouden zonder hiërarchie, liefde voor het onvoltooide van het leven. Hilde Hinner, dat ben ik niet alleen, al vertrek ik vanuit een bevoorrechte positie: ik ken mijn einde.

Maria Zemmgrund, mijn moeder, wordt in 1909 in Bockburg, Beieren, Duitsland, geboren als dochter van Michael Zemmgrund en Christa Wissens. Michael vecht in de Eerste Wereldoorlog als infanterist. In 1918 komt hij terug naar Bockburg, zijn gezicht vier jaar ouder, maar zijn handen verzorgder dan bij zijn vertrek, als ze de fabriek achter zich laten. Maar zijn rechterbeen is geamputeerd. Michael Zemmgrund nadert het stadje, de toren van de Sint Josefkerk, het klokgelui boven de leistenen daken, de wolken weerspiegeld door de plassen die hij moet ontwijken. De oorlogsinvalide kijkt naar de gespierde boomstammen, zo voortstrompelend is het alsof hij de bomen voor het eerst ziet, elke stap de interval van het ontbrekende lichaamsdeel, het tegendraadse ritme van de grond dat wordt bevestigd door de verraderlijke cadans van de ademhaling als de zwaarte van het ongedeerde been volgt op de kunstmatige beweging van het andere. Een boerin steekt bij het naderen van soldaat Zemmgrund over, en hoewel ze recht loopt met een emmer in haar hand, knoeit ze druppels op een paar meter van de silhouetten van de ossen die achter elkaar over de omgeploegde aarde lopen. Ze verplaatsen hun hoeven met dezelfde beweging als de kreupele veteraan.

Welkom thuis, Michael Zemmgrund!

Op zijn zevenendertigste invalide, moet hij met zijn oorlogspensioentje zorgen voor Christa, Maria en Peter, die meteen na Maria in 1910 is geboren. De familie staat hem op de stoep verbijsterd op te wachten, zijn vrouw, die zich al bij het weduwschap had neergelegd, vol vage herinneringen; zijn kinderen, bij zijn vertrek nog heel klein, met weifelende blik. Voorzichtig nemen ze het soldatengezicht op, teleurgesteld omdat ze geen geweerkolf of een medaille voor betoonde moed op zijn borst zien, maar ze zijn wel nieuwsgierig naar de houten kruk die van zijn oksel langs zijn romp omlaagloopt, min of meer parallel aan zijn gerafelde broek, naar die halve afwezigheid, waar hun blikken blijven steken.

Pas na een paar uur – doorgebracht in de beslotenheid van het gezin met het aftellen van levenden en doden, terwijl die vreemde kinderen op het erf spelen – maakt Michael Zemmgrund de gesp los en laat hij zijn broek zakken, met één hand op de schouder van zijn vrouw, in zijn ogen een vakkundig verpleegster. Zijn benen zijn verzwakt door het soldateneten, lauwe soep in ijzeren kommen ter grootte van helmen, met een kogelgat, de maaltijd opgeslorpt door een gulzig gaatje in plaats van een mond. Geholpen door oma Christa, laat soldaat Zemmgrund het zwarte hout van het been zien, aan zijn stomp vastgesjord met een provisorische wirwar van veters en bandjes. Ziehier je man, de huid is er wel, maar het bot ontbreekt: ze komt dichterbij, niet bij haar man maar bij dat nieuwe houten schepsel.

Een been dat echt lijkt is alleen bestemd voor een officier, een van de weinige commandanten die in de oorlog iets kwijtraken. Dat van jou is het been van een marionet, je kunt het niet goed besturen, net als een echt been dat slaapt en dat je voelt tintelen, je raakt het aan, vertrouwt op de aanwezigheid ervan, maar voelt alleen afwezigheid. Je tilt je voet en de zogenaamde rest van jezelf op, sleept negen kilo kunstbeen mee, je bewegingen altijd onnatuurlijk, je moet op je gewicht letten: je mag niet dikker worden, anders past de stomp niet meer in het tuig. Die stomp is de grens, die moet je bewaken; je mag ook niet afvallen, de stomp zou niet meer passen, er zou lucht bij komen, die nergens heen kan maar is veroordeeld tot je lichaam, tot trage erosie van binnenuit. Je rug doet pijn. Om zo kreupel te lopen moet je je met je lendenen afzetten. Iedereen heeft met je te doen vanwege je been, maar ze vergeten je rug die in een nieuwe houding voort moet. Je krijgt acute hernia, scoliose, zacht weefsel verkalkt, je ruggenwervels vechten met elkaar en jij staat stokstijf, dubbel gebogen midden in de kamer.

De Zemmgrunds wonen in het oude deel van Bockburg, in een kleine woning op de begane grond, Wiesenstrasse nummer 20. Hun onderkomen bestaat uit één enkele kamer van dertig vierkante meter; de wc – gedeeld met de andere bewoners van het pand – ligt in een hoek van de binnenplaats, een hokje op de plek waar ook de katten, aan de buitenkant, van de aarde profiteren om hun behoeften te doen. Maria haat katten, altijd weer herinnert hun pislucht haar aan dat vernederende samenwonen in de eerste jaren van haar leven, de tijd waarin ze zich schaamt voor haar huis, voor de kamer waarin ze wordt geboren en opgroeit, het ongemak van een opklapbed in de keuken, de slapeloze nachten met naast zich de ademhaling van haar broer Peter die uiteindelijk de klamme muren in bezit neemt.

De kleine woningen aan de Wiesenstrasse moeten het nog steeds doen met de negentiende-eeuwse erfenis van zwarte, aangestampte aarde. De plafonds zijn te laag voor een entresol of een kleine zolder. In elk appartement wonen gemiddeld vier mensen, zoals in het geval van de Zemmgrunds. Soms wonen er zes, en vooral ’s zomers geniet de hele buurt mee van het geschreeuw of de gewone gesprekken in de gezinnen en lijkt de eeuwige koollucht – meer dan de seks, het nachtelijke gekreun in dialect – verantwoordelijk voor de bevolkingstoename. Die geur gaat dwars door verdiepingen en gipsen scheidswanden heen, als een aanhoudende klaagzang, de hoop dat die wanden instorten en al die oren in hun val meesleuren.

Oma Christa is een vakbekwaam coupeuse, maar kan daar niet haar beroep van maken. Zelfs al had ze het geld om een naaimachine te kopen, waar zou ze die dan in die dertig vierkante meter aan de Wiesenstrasse moeten neerzetten? Bij elke seizoenswisseling gaat ze de huizen langs, gebruikt de naaimachines van de huisvrouwen die in goeden doen of zelfs rijk zijn, rijkdom waardoor de kwalificatie huisvrouw niet langer geldt. De dames wantrouwen de grote warenhuizen, houden vast aan hun gewoonte om hun kleding bij coupeuses te bestellen. Christa neemt de maat, knielt om de lengte van de kledingstukken af te tekenen, knipt, rijgt, naait. Ze neemt Maria en Peter mee. Maria kijkt naar de schaar die in de stof hapt, naar de overgeschoten restjes, de draden als witte wormen. Ze kijkt naar Christa’s gezicht, ernstig door de tussen haar lippen geklemde naalden en spelden, zoals beroepsnaaisters gewoon zijn. Maria is bang dat haar moeder even niet oplet, niest, opeens zucht, spelden en naalden van haar lippen in haar keel, haar luchtpijp, haar buik, de dood van haar moeder bij rijke mensen thuis, tussen gladde, witgeschilderde wanden. Aan die muren schilderijen waarop eeuwenoude gebeurtenissen zijn afgebeeld, heiligen en dieren worden gedood, feestmalen van dronkaards, schuchtere madonna’s. Christa begrijpt niet dat ze die gebeurtenissen ingelijst in hun huis ophangen en niet in een kale, kille kerk. De huizen zijn warm, hebben verwarming, kachels van majolica, van keramiek, op marmeren of door schrijnwerkers ingelegde houten tafels prijken kleedjes die in 1700 zijn gehaakt: vazen met bloemen die nooit sterven.

In het huis aan de Wiesenstrasse verwarmt een kleine vuurpot nauwelijks je voeten en een stukje van je benen, bovenlichaam en handen blijven koud. In 1921 komt er elektriciteit, maar de Zemmgrunds laten het licht vaak uit, vertrouwen de meter niet, verkiezen het roodachtige schijnsel van de olielamp. In het donker van de kleine kamer stijgt het vocht op van de hobbelige vloer en blijft halverwege hangen, als een nachtdier met een dikke vacht dat zich uitgehongerd aan de muren hecht, de haren op de slopen om beschimmelde kussens doorweekt, tot de hele familie om beurten hoest, alsof ze de voetstappen op de straat vlak achter het beslagen glas van het enige raam ver van hun lichaam willen houden. In bed, naast haar broer Peter, droomt de kleine Maria Zemmgrund van een ander leven.

In 1929 verlooft Maria Zemmgrund zich met Hans Hinner, op een zomerfeest aan de Isar, een van de twee rivieren die Bockburg omspoelen. Ze zien elkaar voor het eerst in 1924, als ze op dezelfde school zitten; het stedelijk lyceum kost geld, zij gaat naar school dankzij de partij, die het inschrijfgeld betaalt. Hans en Maria dansen op de rivieroever, kijken naar de grond, bang op elkaars tenen te trappen. Ze zitten op een steen die nog warm is van de middagzon, de avondlucht opgevrolijkt door vuren, door het luide geknetter van brandhout en lachsalvo’s. Ze drinken bier en eten halfkoude aardappelomeletten en hardgekookte eieren uit een mand die wordt beschenen door de maan, alsof het hemellichaam toen de tijd begon onder de eierschalen was gestold om tevoorschijn te komen in de handen van Hans en Maria, die niet veel van elkaar weten, afgezien van de vluchtige dagelijkse herkenning van gezichten die in korte tijd snel zijn gegroeid. Ze zijn al twintig.

In 1929 werkt Maria ondanks de penibele economische situatie als verkoopster in de winkel van Frau Adlung aan de Marktstrasse, waar stoffen, dekens, lakens en ondergoed worden verkocht. De winkel ligt in het centrum, de zaken gaan alleen goed op zaterdag, de marktdag, als de winkel door de aanwezigheid van de marktkramen van de grotere toeloop profiteert. Ze is niet bang voor de concurrentie, zegt Frau Adlung telkens weer, was het maar elke dag markt! Wat is beter, één verkoper en tien klanten of tien verkopers met honderd klanten? Natuurlijk, het beste is één verkoper en honderd klanten, mijn artikelen passen bij elke beurs, ik kan die honderd klanten allemaal tevredenstellen. Toch gaan de zaken slecht, Maria kan zich niet herinneren wanneer er voor het laatst een stel binnenkwam dat op zoek was naar voordelige stof voor een visgraatkostuum voor de feestdagen, met vest en de van zijn grootvader geërfde horlogeketting. De eigenares beschouwt Maria als een investering voor de toekomst: sommige mensen kun je beter aan jouw kant hebben. De dochter van een invalide aannemen – in een periode van economische crisis – kun je als een stommiteit beschouwen, maar Frau Adlung kijkt vooruit: welke andere winkeleigenares zou in 1929 de dochter van een manke nazi werk geven? Er wordt steeds minder stof verkocht; als de mouwen van een colbert glad zijn geworden, volstaat een fluwelen stuk erop om nog een winter mee te kunnen, en niet alleen kinderen dragen in december steeds kortere broeken, maar ook jongens met een beginnend snorretje. En droegen ze nou maar een winterjas! Ze behelpen zich met colberts en twee lagen truien, vaak vol gaten, en denken dat ze het warm krijgen van sokken, die meteen lubberen, zodat het elastiek op hun schoenen zakt, als slobkousen over enkellaarzen vol gaten. Rijke klanten kopen een onderbroek liever in München. We hebben een winkel vol onderbroeken. Vijfentwintig kilometer heen en vijfentwintig kilometer terug. Hans, zou jij vijftig kilometer rijden voor een onderbroek?

Ik zou wel vijftig kilometer rijden naar Neurenberg, om op de redactie van Der Stürmer te werken. Het heden van een bepaald soort journalistiek is de leugen, de dubbelzinnigheid, de belediging, de provocatie, de aanval op de ruggengraat van het bestaan, het voortdurende beroep op wat vlak onder onze opperhuid schuilt: een gewillig oor, bereid om te luisteren naar het valse refrein van de schreeuwerige krantenkop die het vooroordeel als waarde aanprijst, naar de uitgeholde taal, een paar opvattingen die zo vaak worden herhaald dat we er letterlijk misselijk van worden. Morgen mag het slachtoffer zijn verontwaardiging laten blijken, nietszeggende woorden die de vertraging vergoelijken, niemand zal ze zich herinneren, na het overschrijden van een bepaalde drempel heeft antwoorden geen zin meer, is weerleggen belachelijk. Wie het taalspel beheerst is een stap vóór, zet een volgende aanval in, de systematische verkrachting van het woord, gefaciliteerd door de paar seconden aandacht die ieder menselijk wezen kan volhouden, niemand wil het waarheidsgehalte van een verslag, van een aantekening controleren. De wereld is een bouwwerk van woorden, die woorden bezetten pleinen, wegen, stations, de radio, tuinen, auto’s, huizen, crèches, scholen, fabrieken, kantoren, inrichtingen, ziekenhuizen. We zullen een nieuwe discrepantie tussen werkelijkheid en taal bedenken, om het bestaan van de luisterende bevolking te vullen: Maria, daar wil ik zijn.

Hans Hinner werkt op zijn twintigste voor Mutter, de krant voor Bockburg en omstreken. Een van de meer dan vierduizend dag- en weekbladen die vóór 1933 verschijnen. Het heeft een oplage van twintigduizend exemplaren, verschijnt op het formaat van een dagblad, maar is een weekblad dat tot in de plaatsen aan het Starnbergmeer verschijnt, langs de vijfenvijftig kilometer lange omtrek ervan en verder zuidwaarts, in Bad Tölz.

Wat is het leven in de winkel van Frau Adlung toch saai, de stoffen gerangschikt naar soort – zijde, wol, katoen – tint en vooral prijs, de kostbaarste in de rechterhoek, dicht bij de etalage en de kassa, waarachter de eigenares haar dagen slijt, de beste klanten bedient, die, hoewel ze voortdurend klagen dat de zaken slecht gaan, nog steeds naar de winkel komen, de wereldproblemen oplossen met stoffen, ze betasten, hun vingers langs het borduurwerk halen, met hun nagels in de kostbaarste appliqués prikken; de sieraden aan hun polsen lijken de waarde van de stoffen te verhogen.

Een feestavond, zomer 1929, geholpen door uitbundige muziek verlicht het vuur van de fakkels de oever, de voorste meters van de stroom ruiken naar wasgoed, de vlammen keren zich af van de klanken en de muziek verstomt, vindt een rustpunt midden op de rivier, waar alleen het water spreekt, gevangen in haar eigen kronkelwegen, waar muziek en vreugdekreten van ver komen, zich niet bewust van het nieuwe tijdperk.

En wat verdient een journalist van Mutter dan wel? Genoeg om mijn dochter te onderhouden? Dat betwijfel ik. Had je het beroep van je vader maar! Iedereen kent Herbert Hinner. De Hinners, al generatieslang smeden. Hans Hinner: journalist. Is dat een baan, in Bockburg? Journalistiek is tijdverdrijf. Wedden dat je minder verdient dan een arbeider? Ik haat kranten als Mutter. Ik hoef niet te weten op welke dag mijn buurman zijn hond kwijtraakt. Ik hoor hem niet meer blaffen, dat weet ik ook zonder het te lezen. Jij wilt de dingen veranderen, maar je hebt een betrouwbare politieke gids nodig om vooruit te komen. Iemand van jouw niveau kan toch niet denken dat hij in Bockburg als journalist kan overleven. Als je per se wilt, hou je Mutter aan om je inkomsten op te krikken en zoek je serieus werk. Wil je geen smid worden? Vraag je vader om een mooie jas en een zwarte hoed, dat maakt altijd indruk, de mensen denken dan misschien dat er onder die hoed een kop met goede ideeën zit.

Rosie heeft al vanaf 1910, de eerste verjaardag van haar zoon, een goed huwelijk voor Hans in gedachten. Ze is niet blij als hij tijdens het middageten zijn verloving aankondigt. Ze omklemt haar vork, die wel tien kilo lijkt te wegen, voordat die op het bord tuimelt. Luister naar je moeder. Er wonen zo veel meisjes in Bockburg. Als die andere je niet aanstaan, ben je niet verplicht er een uit Bockburg te trouwen. München barst van de meisjes! Neurenberg barst van de meisjes! Maria Zemmgrund is de dochter van een invalide. Oorlogsinvalide, maar evengoed invalide. Haar vader is een nazi, Hans, het zijn boerenkinkels, wij zijn nationalisten, geen nazi’s, de monarchie is traditie en klasse, waarom je binden aan de dochter van Zemmgrund, die hinkepoot?

Michael Zemmgrund is niet de enige invalide in Bockburg. En niet allemaal zijn ze oorlogsslachtoffer, er zijn ook een paar poliopatiënten. Ze scharrelen op straat rond, strompelen op schoenen zonder veters, onder hun jassen dragen ze lubberende, gestreepte pyjamajasjes, twee maten te grote broeken; op de straten in het centrum mopperen ze op de orgeldraaiers, verkleumde bejaarde bedelaars, met schorre stemmen die passen bij de woorden van hun muziek en de stilte van hun gemuilkorfde honden. De invaliden zoeken een plek voor de Sint Josefkerk, leggen hun hoed op het plaveisel, ondersteboven, met de opening omhoog op de grond, in afwachting van aalmoezen, ruziën om het beste plekje, bedreigen elkaar, steken krukken omhoog, zwaaien met houten stokken, kunsthanden in zwarte handschoenen, en als de strijd is beslecht beginnen ze smeekbeden te fluisteren, onsamenhangend, treurig gejammer, alsof hun stem een op zichzelf staand schepsel was, onafhankelijk van de rest van hun lichaam. Maar alle bedelaars, of hun tactiek nu iets oplevert of niet, hebben te lijden onder de kinderen die hen uitjouwen. Kinderen weten instinctief dat ze zuinig moeten zijn met hun meedogenloosheid – net als met hun kennis of hun liefde – en die op een zorgvuldig uitgekozen slachtoffer moeten botvieren. De kinderen schoppen, richten hun vijandigheid op het ontbrekende lichaamsdeel, schreeuwen wachtwoorden, doen alsof de uitverkoren invalide iets anders is, niet langer een mens maar een wezen dat kraait als een haan bij het aanbreken van zijn laatste dag.

Michael Zemmgrund mijdt deze invaliden. In het café maakt hij kennis met Franz-Josef Krauss. Die is vijfentwintig, heeft weinig, fijn blond haar, zijn wangen zo rood als twee nog bijna rauwe biefstukjes die boven op zijn opperhuid liggen, als een extra laag die gloeit onder zijn kleine oogjes, twee spleetjes te midden van vlekken en pukkels, puisten die hem opschepen met een misplaatst schutterig, puberaal uiterlijk, dat lijkt te kunnen exploderen om onder het oppervlak zijn ware gezicht te tonen. Krauss werkt tot zijn vijfentwintigste in de levensmiddelenzaak van zijn vader. Na diens overlijden staat hij zijn erfdeel af aan Kurt, zijn oudere broer. Na de mislukte nazistische staatsgreep van 1923, besluit Krauss de politiek in te gaan. Net als veel inwoners van Bockburg, kiest Krauss – vóór 1923 – voor de nationalisten. Het electoraat van Bockburg is verdeeld over sociaaldemocraten en nationalisten, met een voorsprong voor de eersten. Communisten zijn er weinig, nazi’s nog minder. In 1924 stapt de invalide Michael Zemmgrund op een maandagmorgen over de drempel van de afdeling van de nazipartij op nummer 2 in de Marktstrasse. Hij gebruikt zijn individuele gebrek als certificaat van een collectief onrecht dat om schadeloosstelling roept. Vier jaar later krijgen de nazi’s bij de verkiezingen minder dan honderd stemmen, maar dat weerhoudt de partij er niet van Maria Zemmgrund het jaar daarop in de winkel van Frau Adlung aan te stellen.

Overheidsfunctionarissen, ambtenaren, arbeiders, spoorwegpersoneel, veteranen van de Eerste Wereldoorlog, kooplui, winkelbedienden, loopjongens, ambachtslieden, landbouwers, dagloners: allemaal nog steeds in de kleding van hun voormalige beroep, vormen ze lange rijen werklozen die één enkele massa worden, sommigen in overalls, anderen in overjassen en grijze pakken die zinspelen op een verleden in een of ander bedrijf, als boekhouder of afdelingschef of verkoper, slachtoffers van de concurrentieslag binnen een groot warenhuis, binnen een farmaceutisch bedrijf of bij een autodealer, bij een fabriek waar de leiding ontevreden is over een lichte daling van de inkomsten, en nu wijzen die jassen en overjassen op de waardevermindering van het geld en van de mensen. De werklozen komen ook uit de omgeving van hun stadje, voeden de bezorgdheid van de inwoners van Bockburg, ze lopen langs het plaatsingskantoor en denken: ik zou de volgende kunnen zijn, ik ben vijfentwintig, ik ben tweeëndertig, vierenveertig, als dat mij overkomt, ben ik verloren. We staan in de rij, allemaal eender. Wie een miljoen mark heeft kon evengoed niets hebben. Wie niets heeft, wil niet eens papiergeld, hoogstens goed om in de haard te stoken. Elk plaatje op het geld – koningen, koninginnen, arbeiders met mokerhamers, boeren met zeisen – is waardeloos, net als het bedrag waar het voor staat. Winkeliers klagen, klanten betalen niet contant, komen de winkel in en wijzen de uitgestalde koopwaar aan. Arbeidersvrouwen laten de krabbetjes liggen, een kind gaat niet dood van een aardappel meer en een hapje varkensvlees minder. De vrouwen van ambtenaren eisen varkensvlees en rosbief, zijn niet tevreden met margarine, hebben liever boter, eieren, worst, kaas, geen onverpakte of per stuk verkochte levensmiddelen, wensen merkartikelen, met een etiket zoals in de krant, herhalen de woorden die ze van de radio hebben geleerd. Ze willen geen bot met een stukje vlees dat uitstekend geschikt is voor de bouillon. Ambtenarenvrouwen steken zich liever in de schulden voor het bouillonblokje van de reclame. En blikjes. En fluortandpasta: poetsen met salieblaadjes, wat citroensap, drie minuten borstelen en water volstaan niet langer. Dan pakken de winkeliers mokkend hun schriftjes, zwarte kaften op de toonbank naast de kassa. Ze zetten nieuwe getallen naast de namen, bij eendere achternamen schrijven ze ook de voornaam op, wat de schuld nog concreter maakt. Scherr. Wendel. Wasen. Holund. Grossweiler, Saulgruber. Oberhäuser. Seeler. Rheinmünster. Mueller Paul. Mueller Peter. Er komen elke dag namen bij, ze vechten om een plekje tussen de lijntjes. De winkelier moet zijn leveranciers meteen betalen. Als iedereen te laat betaalt, en het hele economische bancaire systeem is op achterstallige betaling gefundeerd, is er een soort evenwicht, een overlevingskans. Als iedereen te laat betaalt, is het uiteindelijk alsof iedereen op tijd betaalt. De problemen beginnen als iemand meteen geld eist. De vertegenwoordigers en handelsreizigers eisen van de kleine winkeliers boter bij de vis. Voor de dag met dat geld, anders leveren we geen producten meer. De handelsreizigers werken voor bedrijven die het liefst aan grote warenhuizen leveren, ofwel liefst een flinke hoeveelheid opdrachten krijgen.

Opa Michael zegt dat de eigenaars van de grote warenhuizen joden zijn die leegstaande panden opkopen en gebruiken om nieuwe activiteiten te starten, dan meerdere panden samenvoegen en ombouwen tot grote warenhuizen, en dankzij hun internationale contacten in de commerciële en bancaire wereld fantastische prijzen krijgen van hun leveranciers, die ze pas na een paar weken betalen, maar het geld van hun klanten onmiddellijk incasseren, zodat ze een enorme liquiditeit hebben, die ze gebruiken om weer andere panden op te kopen. En intussen sluiten de winkels in de steden – en in kleinere steden als Bockburg – en blijven alleen die naïeve schriftjes met debiteuren en crediteuren over: nutteloze cijfers naast onbruikbare achternamen, die achter elkaar gelezen inderdaad een natie weergeven. De natie, gearchiveerd in de schriften van gesloten winkels, stemt, en de nazistische zetel aan de Marktstrasse – in 1924 toegelaten als iets folkloristisch – wordt druk bezocht, alsof de kiezers uit die schriftjes waren gekomen en zich op straat vertoonden, bij vergaderingen, gymnastiekoefeningen, in litanieën van onbetaalde bedragen. Dankzij de partij ontsnappen Michael Zemmgrund en zijn gezin uit het krot aan de Wiesenstrasse: de nazi’s geven hem het huis aan de overkant van de rivier, Erdbeerestrasse nummer 8. Het is warm, heeft elektriciteit en stromend water.

Herbert Hinner is vergroeid met de moker in zijn smidse. Al generatieslang een familie van smeden. Wie in Bockburg een smid nodig heeft gaat, ook in de negentiende eeuw al, naar de smidse van de Hinners, maar onderhandel niet te lang over de prijs, dan zou Herr Hinner zijn geduld weleens kunnen verliezen en je wegjagen. Hij houdt van zijn werk, elk detail van zijn activiteiten geeft betekenis aan de handelingen die zichtbaar zijn in het eindproduct. Herbert Hinner leeft tussen een ijzeren hek en zijn binnenwereld. Hij toont zichzelf, ofwel zijn werk, hij heeft geen behoefte aan amusement om de diepe kloof tussen zijn werkuren en het ware leven te dichten. Zijn werk is zijn leven en heeft verder niets nodig: amusementsindustrie, feestdagen, Kerstmis, zondagen, de opdringerigheid van de klokkentorens, films, uitstapjes naar het meer, massarecreatie. Herbert Hinner is waakzaam, obsessief, je kunt niet eens zeggen dat hij van zijn werk houdt: hij kan gewoon niet anders. Spijtig denkt hij aan zijn zoon, het einde van de familietraditie. Hans zou het vak nog kunnen leren, maar kiest voor de journalistiek. Zijn moeder zou hem het liefst als advocaat, notaris zien, maakt niet uit, zolang hij maar ver van de smidse blijft. Met het risico dat hij het beste radertje van het economische en politieke stelsel wordt dat de onderneming van zijn vader zou kunnen vernietigen.

Wie neemt het werk in mijn smederij dan over? Het vuur dooft als het niet wordt gevoed, we zijn smeden, we stammen al van twaalf eeuwen voor Christus, de afrasteringen worden steeds hoger, omheinen eigendommen, bloemen bloeien tussen de spijlen van een hek, katten kruipen erdoorheen en snuffelen aan de blaadjes, de wereld is gedoemd tot omheiningen, de mensheid heeft smeedijzeren bedden nodig om zich voort te planten, ziek te worden en te sterven.

Onze zoon is al journalist. Hij zal nooit smid worden. En wat een emotie, het eerste artikel van Hans Hinner! Rosie brengt het krantenknipsel naar de smederij, op nummer 12 in de Alpenstrasse, een zijstraat van de Marienplatz. Herbert draagt zijn voorschoot, overal vonken en gruis, afval van zijn werkzaamheden op de lemen vloer. Rosie blijft angstig staan kijken naar de concentratie van haar man, maar de trots in haar handen is te heftig, ze loopt naar Herbert, beschermt het stukje papier, houdt haar hand ervoor uit angst dat een vonk het eerste kreetje van haar zoon verbrandt. Herbert onderbreekt zijn beweging, een schok door zijn spieren. Rechtop, bijna tenger, zijn moker in zijn hand, is hij de vertrouwde Herbert Hinner, getrouwd met Rosalind Fritzmayer ofwel Rosie. Herbert kijkt naar de vier centimeter artikel met de initialen H.H. en twijfelt. Wie zegt dat H.H. onze zoon is? H.H. kan iedereen zijn! Heinrich Haas, de zoon van de drogist! Helmuth Hartwig, de zoon van de advocaat! H.H. zou ook een vrouw kunnen zijn! Ik zou H.H. kunnen zijn!

Het zoveelste misdrijf in Bockburg. Zaterdagnacht drongen een paar criminelen, profiterend van het late tijdstip, heimelijk de winkel van Harald Steffenhagen binnen. De dieven sloegen met een hamer het raam aan de achterkant in en stalen verschillende levensmiddelen: worsten, brood, kaas, bier. Het is de tweede keer binnen een paar maanden dat Steffenhagens winkel door dieven wordt bezocht. Als bij de economische crisis, die de winkeliers zo hard treft dat ze zich gedwongen zien te sluiten, ook nog diefstallen komen, vragen wij ons af: wat moet er gebeuren om het vertrouwen in onze maatschappij en de orde te bewaren? (H.H.)

De hoofdredacteur van Mutter, Klaus Anton, is een nationalist van bijna zeventig die tegen zijn zin in de twintigste eeuw is beland. Hij sympathiseert met nationalistisch katholiek rechts, heeft heimwee naar de tijd van het keizerrijk: het liefst zou hij in een calèche door Bockburg rijden, in een elegant zwart negentiende-eeuws kostuum, een hoed om af te nemen als hij een dame ontmoet, die hij altijd alleen beschouwt als een vrouw, nooit als een potentiële lezeres. Hij zou stoppen om een praatje te maken met een oude kennis, uitweiden over de marginale voorvalletjes die het leven bepalen, terwijl het paard staat te snuiven. De nazipartij is voor Klaus Anton een soort zondags tijdverdrijf, kinderlijk vermaak, het muziekkorps, het optreden van sprekers en het wachten op de zonsondergang, als het laatste licht aan de hemel bijval krijgt van de tot de eerste verdiepingen van de huizen oplaaiende vlammen en rook. Klaus Anton is geen aanhanger van het nazisme, denkt vaker aan de planten in zijn tuin dan aan Mutter, de journalistiek is een hobby, hij zou zijn kersenboom nooit ruilen voor een primeur. De redactie bestaat uit een paar medewerkers, ijverige studenten die hun ervaring bij de krant opvatten als een stage die al spoedig een echte baan zal worden. Jaren later zullen voormalige redacteurs knipsels aan hun kinderen laten zien: jongens, jullie vader is niet alleen de man die jullie zien.

De redactie van Mutter – Marienplatz 7, tegenover het gemeentehuis – lijkt, al naargelang de dag, die van een nationalistisch studentenblad, van een parochieblaadje of van een personeelsblad van werknemers die hun ongenoegen proberen te overwinnen door bijtende spot. Klaus Anton is de directeur. Heel Bockburg noemt hem zo, een geboren directeur, zo lijkt het, de man die beslist wat de goegemeente in stad en omstreken zal lezen. Veel plaatselijk nieuws. Sport. Voetbal doet het altijd goed, gebracht als een educatieve, eervolle ontmoeting tussen loyale jongeren. Iets politieks, tegen de sociaaldemocraten, zonder te overdrijven. Hebben we een decennium armoede voor het hele Duitse volk achter de rug? Nee, dat zou hij niet publiceren, uit een soort kiesheid tegenover de ellende van de wereld, hij identificeert armoede met viezigheid. Laten we liever reinheid aanprijzen, de oude Beierse tradities. Een opvoering door het Weense operettegezelschap. Advertenties, banden met gulle winkeliers en ondernemers. Binnen de kortste keren vullen foto’s en illustraties de bladzijden en verminderen de redactiewerkzaamheden, een kernachtig onderschrift van een paar regels is genoeg. En wat vaste rubrieken. De prijs van levensmiddelen. De burgerlijke staat, huwelijken met beroepen erbij, geboortes, sterfgevallen. Het hoekje met hartsaangelegenheden. Ingezonden brieven aan de directeur. Mutter is het snoepje van de week, als alle werkzaamheden en al het geploeter erop zitten en het bestaan ons een kwartiertje pauze gunt om het blad ’s winters naast de haard te lezen en in te dommelen, of in het voorjaar in onze tuin te luisteren naar het geluid van de wind die de bladzijden omwaait.

Klaus Anton begint op licht verwijtende toon tegen de jonge Hans Hinner, die naam wil maken met zijn ongevraagde commentaar in het bericht over de diefstal uit de winkel van Harald Steffenhagen. Voor Klaus Anton is Bockburg het toonbeeld van provinciaalse vreedzaamheid op een paar kilometer van het Starnbergmeer. Maar H.H. is Klaus Anton niet. H.H. gelooft erin. Hij is geen student, heeft geen ander werk of wensen die een of ander vaag doel buiten de journalistiek nastreven. Hij heeft alleen Mutter en wil dat transformeren. Niet langer het gedweeë instrument van dodelijk saaie brave kletspraat op zondagmiddag. Mutter moet de spreekbuis van het nationaalsocialisme worden, de stem van de partij in deze uithoek van Beieren, van Duitsland, van de planeet. Dan zullen de lezers ook geloven in wat ze niet zien, omdat het al in henzelf zit. We moeten in 1932 berichten publiceren over politieke tegenstanders, landlopers, asocialen, bedelaars, pyromanen, kinderlokkers, straatmuzikanten: weg met de accordeons en dat gezeur om een pfennig, het wordt tijd dat de inwoners van Bockburg het geluid van hun eigen voetstappen horen. Klaus Anton moet weg bij de krant. Hij zal altijd de directeur blijven. Goedemorgen, directeur! Ik, Hans Hinner, zal meer zijn dan een directeur: ik zal de woorden beter gebruiken dan mijn vader zijn moker hanteert.

Stukken die alleen met initialen worden ondertekend zijn vaste rubrieken. Een rijtuig verliest een wiel op de Marienplatz. De zangwedstrijd tussen leerlingen van de middenschool. Wonderbaarlijke visvangst op de Isar. Het succes van de veldloop voor jongeren. Artikelen waar geen enkel overkoepelend idee achter schuilgaat. De dingen gebeuren los van elkaar, objectief en kort, het bericht is het enige wat gebeurt, de wereld is het bericht, zonder enige samenhang met de feiten. In het eerste artikel dat alleen met zijn initialen is ondertekend, ziet Hans Hinner al een kans. Als het een simpele tekst met de initialen H.H. was, zou die laatste zin er niet staan, die zinspeelt op een fantasma dat meeluistert, dat kan worden gekneed en aangestuurd door de retorische vraag die is geformuleerd door een ‘wij’, een vraag die iedereen wil beantwoorden, en de mysterieuze letters H.H. zijn geen haastige, onpersoonlijke oppervlakkigheid, maar de verzuchting van iedereen, een uiterst intiem gemeenschappelijk gevoel, de mening van de mensen in Bockburg, van allemaal.

H.H. verdient weinig bij de krant. Rosie schuift haar zoon de door Herberts mokerhamer verdiende marken toe, stopt ze in zijn borstzakje, steekt haar hand uit alsof ze hem voedt. Als H.H. Hans Hinner wordt, is mijn vader vierentwintig, zijn zwarte haar achterovergekamd, brillantine als een fascistische Italiaanse acteur, zodat zijn hoge voorhoofd goed uitkomt; de kloppende aderen die over zijn slapen kronkelen transformeren zijn gezicht, pulseren tot het middelpunt ervan, zodat zijn neus meebeweegt, zijn mond, die zich meteen plooit tot een grijns, een glimlach. Hans Hinners kleding heeft helemaal niets te maken met de Beierse traditie, zodat hij eruitziet als een heuse Italiaan, niet zozeer als een hoofdrolspeler maar als een veelbelovende figurant, heen en weer geslingerd tussen de ambitie om het ver te schoppen en zijn latente onzekerheid.

Hans Hinner neemt met een korte toespraak afscheid van de oude directeur, vervangt de medewerkers, zegt bij het aantreden van de nieuwe dat hij gemotiveerde mensen wil. Weg met het paternalisme van Klaus Anton! Hans, jongen, wat vind je van een interview met zadelmaker Schwarz? Van daaruit zouden we de kwestie van de ambachtslieden kunnen uitdiepen. En de kwestie van de paarden, het gebruik ervan in de landbouw of als transportmiddel, een mooi retrospectief over het negentiendeeeuwse Bockburg. Fotograaf Rheiner heeft bergen archiefmateriaal: een lofzang op de aristocratische elegantie en de volkse eenvoud. En bij het begin van het schooljaar kunnen we de interessantste opstellen van de leerlingen publiceren, of minstens hun tekeningen. Dat is het verleden.

Niemand gelooft dat een klein weekblad vijfentwintig kilometer ten zuidwesten van München de lokale stem van de partij kan worden. Je kunt je erop abonneren, het is uitgestald in de bakken op de hoeken van de straten, op de stoepen, op prikborden op het station, in het ziekenhuis, in de scholen, voor de kerken, op de voornaamste pleinen, langs de drukste trottoirs. Hans Hinner kiest zijn enkele medewerkers met hulp van zijn schoonvader, weet een behoorlijk advertentiebestand op te bouwen, al verkopen de winkeliers weinig. Er hoeft niet eens geweld te worden gebruikt. Een toespeling op de uniformen, de symbolen waarop van oudsher de eensgezindheid van een politieke organisatie berust volstaat: rond die symbolen ontstaat een gemeenschap en zodra de trouw van de massa barsten vertoont – op de proef gesteld door desillusies – hoeft er maar een donker overhemd te verschijnen om de aanvankelijke eenheid en het enthousiasme te herstellen. Dus hebben die symbolen nog steeds zin, leiders en kopstukken beginnen weer te praten, handen te drukken en armen op te steken, worden weer geloofwaardig, al is geen van hun gebaren ooit doel op zich, een onbaatzuchtig en genereus onderdeel van wat er in de wereld allemaal verspilde moeite is, maar altijd verpest door een aaneenschakeling van tekens. De propaganda verandert de perceptie van het geld, van de belasting, de lichamen, de horizon blijft steeds dezelfde, de spullen die ik wel of niet kan kopen, die ik kan kopen door me in de schulden te steken, tot 2933 toe. Maar voor menselijke begrippen klinkt duizend jaar vermoeiend, te veel. Niemand wil een millenniumlang leven, zelfs het zand in de zandloper niet, dat al na tien keer omdraaien hetzelfde afgrijzen voelt als wij.

Hans Hinner en Maria Zemmgrund willen alles, meteen. Hans Hinner ruikt naar aftershave, alsof elk beeld van hemzelf de essentie weergeeft van een werkdag waarop altijd wel iets plezierigs, iets feestelijks voorvalt. Colberts en pantalons zijn gemaakt van stoffen uit de winkel van Frau Adlung. Maria werkt vanaf 1932 niet langer als winkelmeisje, kan nu de winkel in lopen in de sociale rol van mevrouw Hinner. Frau Adlung helpt haar met respect, blij met haar vooruitziende blik: Maria, dit is pas het begin, je bent voorbestemd voor een leven ver van hier.

Maria Zemmgrunds misselijkheid voelt dubbel, haar handen zijn dik, ze herkent ze niet, elk deel van haar lichaam wil de rest ervan afschudden, ze kan er niet onderuit, iets machtigs beklemt haar en holt haar uit. De grootvaders zijn elders, bezig met hun respectieve werkzaamheden. De grootmoeders draven door het huis heen en weer, nerveus, vooral Rosie, de schoonmoeder, die het aflegt tegen de intimiteit tussen moeder en dochter. Hans had de bevalling liever in het ziekenhuis gehad, in een eenpersoonskamer, onder toezicht van artsen en verpleegkundigen. Christa en Maria kiezen voor thuis. Ze roepen Gerda, de bejaarde vroedvrouw met haar grote, bloeddoorlopen ogen. Al voordat de weeën op gang komen, begrijpt ze dat er een tweeling op komst is, aan één blik op Maria’s buik heeft ze genoeg, Gerda’s verleden krioelt van de levenden en de doden. Christa grenst de omtrek van het bed af als een dier dat het eigen territorium afbakent, haar meisje ligt op de lakens en handdoeken te hijgen. Maria’s lichaam wijst haar de weg als ze de juiste houding zoekt, kinderen komen op eigen kracht ter wereld, al van oudsher, 11 maart 1933 is ook in Bockburg een zaterdag, en aan weerskanten van de straten ligt de laatste vuile, door de föhn gesmolten sneeuw, is de lucht na maanden bijna zacht, maar niet voor Helga, die vóór mij wordt geboren.

Nadat het bloed is afgewassen, knijpt Helga haar vuistjes dicht, huilt ze, geschokt door de koude lucht. Honderdtachtig seconden ben ik alleen. Ik treuzel, ondergedompeld in de chaos van mijn identiteit, voortgestuwd naar de opening, mijn hoofd draait en rekt de vagina op, ze trekken me naar waar ik denk te zijn, ik moet alleen in mijn eigen lichaam beginnen. De tweelingplacenta’s in een emmer, restanten materiaal die moeten worden begraven in de tuin, waar rozen zullen groeien. De zwak verlichte kamer, ons gekrijs. Mijn gelijkenis met Helga, de opmerkingen van de volwassenen die naar ons kijken, onze roodgloeiende huid, we hebben de mond van Hans, het blonde haar van Maria, al is het nog dun, iets van een jonggestorven familielid, onze grootouders, onze stamboom tot aan Maximiliaan I, het Koninkrijk Beieren, het Duitse Rijk, Duitsland, het Derde Rijk. Ze leggen me in een wieg zo groot dat we er samen in passen, maar Rosie rent meteen naar de meubelmaker om een eendere nieuwe te kopen: wij zijn de noodzakelijke nieuwe dingen.

We draaien ons hoofd van ons ene oor op het andere, in onze wieg, bij het raam dat uitkijkt op ons achtertuintje – waar we de komende jaren de zonsondergang zullen zien en mijn moeder zal roepen: meisjes, het eten is klaar – ingepakt in wollen kleertjes, ademen we onder één enkele deken, die opbolt door onze borstkasjes, onze ogen toegeknepen, onze zwaaiende handjes vragen om aandacht, onze uitgestoken vuistjes omklemmen geheimen, het woordeloze begrip voor onszelf.

Hij komt van de redactie van Mutter, kijkt verbouwereerd naar die twee nieuwe schepseltjes, zijn ouders vragen: Hans, hoe voel je je nu je vader bent? Hans Hinner pakt twee petitfours van het blad van oma Rosie, kijkt al kauwend naar ons en zegt alleen: de volgende is een jongen. Tegen mijn zin word ik aan mijn moeders borst gelegd, samen met Helga. Zij klauwt naar de ontstoken tepel, ik zucht en breng mijn mondje naar Maria Zemmgrund met haar vierentwintig jaren. Mijn moeder maakt ons tegelijk wakker, voedt en wast ons samen in het kleine teiltje. Het water is ons niet langer welgezind zoals binnen in haar, het is de donderslag van naderend onweer.

Als Helga huilt, luister ik naar haar gejengel, kijk ik naar het plafond, de schim van onze moeder komt naar ons toe en bedelft de inmiddels paars aanlopende huilster onder de kusjes. Maria Zemmgrund zegt dat ze onze manier van huilen vanuit de tuin herkent, de tweeling op afstand uit elkaar houdt: Helga huilt vaak, de hele kamer trilt ervan, misschien omdat ze het warm heeft, koud, bezweet is, dorst, slaap, een vuile luier heeft, verkouden is of alleen last heeft van pijn die niets anders wordt en vanzelf ophoudt. Hilde huilt weinig en als ze huilt lijkt ze zelf niet in haar tranen te geloven, doet ze het omdat het hoort, uit het wanhopige verlangen zich aan te passen aan de anderen, niet van honger of dorst, of nog onbekende pijn, ze huilt uit gewoonte, omdat de wereld dat van meet af aan zo eist.

Maria Zemmgrunds gedachten betreffen voornamelijk luiers, een tweepersoonskinderwagen, een dubbele babyuitzet, kinderspeelgoed. Zo gaat het in dictaturen en democratieën, de alledaagsheid krijgt de overhand, als een stompzinnig soort verdringing, zelfbescherming, plaatsvervangend leven. Ook in 1933 is de handel onze redding: die ligt te wachten op de planken, schoon, gedesinfecteerd verlaat ze de havens, trekt ze als een begrafenisstoet over de rails, dwars door de velden, over snelwegen die tegelijk met de militaire vrachtwagens, de glimmend zwarte sedans van partijfunctionarissen en de auto’s van handelsreizigers zijn geconstrueerd; de goederen reizen per vrachtwagen, kisten van vijftig kilo die met de hand in de magazijnen worden geladen en gelost, door jongemannen die werken met een sigaret tussen hun lippen, verdoofd het schroeien van de peuken negeren dat ze nog net inademen. In de korte pauzes praten ze over politiek en voetbal, bier en meiden, over alle aspecten van het leven zijn ze het eens, de jeugdige kracht van hun lichamen onthult een diep verscholen afstomping, een mechanisme waardoor ze worden overgenomen en vervuld, ze doen wie de meeste kisten tot achter in de vrachtwagens schuift, de prijs is het plotselinge besef van hun spieren, iets wat zenuwen, pezen, botten en sentimentele retoriek bijeenhoudt; de jongens stapelen bergen handelswaar op in de anonieme laadruimtes van de vrachtwagens, elke kist slaat hen met stomheid, overdonderd door beelden en losse flarden vergeten ze de inhoud van wat ze tillen, het zou een heel bataljon vlees in blik kunnen zijn, of babypyjamaatjes, hun lichamen worden inconsistent, geheugenloos: wat een schattige tweeling, wat wenst u, mevrouw Hinner?