DROMEN VAN WATER

Wiljo Woodi Oosterom richtte in 2000 Silent Work op, een stichting die kleinschalige projecten opzet en ondersteunt op het gebied van onderwijs, gezondheidszorg, waterbeheer en landbouw, en werkgelegenheid in Afrika. Bij deze duurzame projecten staat altijd het belang van ‘de vergeten kinderen’ centraal. Op www.silentwork.org is te zien welke initiatieven Silent Work inmiddels heeft ontplooid en wie er allemaal aan meewerken.

Wiljo Woodi Oosterom

Dromen van water

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

Omstandigheden, gebeurtenissen, plaatsnamen en namen
van personen zijn om privacyredenen gewijzigd.

© 2016 Wiljo Woodi Oosterom

en Uitgeverij Wereldbibliotheek, Amsterdam

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Nico Richter

Omslagfoto © Wiljo Woodi Oosterom

NUR 694

ISBN 978 90 284 4242 9

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2016, met
ISBN 978 90 284 2684 9

Voor Demba,
Mien boddo jiddi jamgalam,
mi foddo remaima top paadda fuf
A lacara

Inhoud

Wat voorafging

Een ontmoeting na drie jaar

Zonder woorden

Water voor leven

Volkstelling

Ramadan

Het leven draait om water

Doof – en dan?

Gastvrij

Een huis kopen

Ik wil helemaal niet trouwen

Besnijdenis

Een witte Toyota

Grond verkopen aan een tubaak

Kamelen en douaniers

Vakantie!

Saha

Maison des Sourds en de jongeren

Cholera en vechtpartijen

Doof is niet stom

Een emmer en een vis

Tegenvallers en een overwinning

‘De Peulh zijn van zuiver Afrikaanse afkomst.

Ze zijn er door de eeuwen heen in geslaagd en daarin absoluut uniek, zichzelf te blijven, hun taal, hun rijke cultuur en – tot de islamisering – hun religieuze tradities en initiatieriten te behouden, omdat ze doordrongen zijn van hun eigen identiteit en van hun adeldom.

Ze weten wie ze zijn.’

‘De Peulh zijn een merkwaardig mengsel. Ze zijn een witte rivier in de landen van het zwarte water en een zwarte rivier in de landen van het witte water. Ze zijn een raadselachtig volk dat door de wispelturige wervelwinden is meegenomen uit het land waar de zon opkomt en dat van Oost tot West is verspreid.’

Amadou Hampaté Ba, In het voetspoor van de vertellers

Wat voorafging

Cor, mijn man en mijn maatje, had besloten dat de passagiersbanken in ons oude busje tegenover elkaar gezet moesten worden, met een tafeltje ertussen. De kinderen konden dan tijdens de lange tochten gezellig met elkaar kletsen en spelletjes doen. Ik maakte gordijntjes voor de ramen en toen was ons busje een huisje. De fietsen gingen op het dak. Het karretje erachter was ons schuurtje. Zo konden we met ons hele gezin op reis. We trokken erop uit om de beslommeringen van school, werk en huis even te vergeten, en te genieten van elkaar en de lange warme zomers.

We hielden van onze bus, hoe oud hij ook was. Te oud eigenlijk, zeker voor ons gezin van negen kinderen en een hond. Hij kreunde soms. Protesteerde. Maar als Cor dan kwam met zijn gereedschapskist, klaarde hij weer helemaal op en gingen we weer vrolijk met hem erop uit. De tentjes gingen op het dak.

We noemden hem Holle Bolle Gijs, omdat er zo veel in ging. En omdat hij zo veel dronk. Hij was onze vriend. Hij werd goed verzorgd, kreeg genoeg te drinken, af en toe een bad, soms een bezoek aan de autodokter. De kale plekken werden keurig bijgeschilderd.

Toen Cor een nierziekte kreeg, werd de bus opnieuw verbouwd. Achterin werd een min of meer schone ruimte gecreeerd om Cors nieren te kunnen spoelen, zodat we er toch nog met z’n allen op uit konden trekken. De bagage voortaan op het dak.

Met z’n allen in de bus reed ik op 25 augustus 1990 Holle Bolle Gijs naar de begraafplaats, om Cor, mijn grote liefde, te begraven.

De bloemen op het dak.

Toen de kinderen groot waren hadden we de bus niet meer nodig. Daarom zochten we een goed plekje voor hem. Een bus voor schoolkinderen in Afrika.

Ik ging hem bij de haven van Rotterdam uitzwaaien, pinkte een traantje weg – een belangrijk tijdperk in mijn leven was afgesloten.

De bus en ik begonnen ieder aan een nieuwe periode van ons leven.

Een ontmoeting na drie jaar

Om zes uur ’s morgens zou er misschien een auto vertrekken naar Nouakchott, de hoofdstad van Mauritanië. Ik draag mijn Afrikaanse kleding met bijpassende sluier, die mijn haren en gezicht moet beschermen tegen de enorme hoeveelheid stof en zand, die door de aanhoudende wind de lucht al dagen een mistig aanzien geeft. Geduldig sta ik langs de weg, hopend op vervoer.

Om negen uur stopt de vierde auto. Ik heb geluk, er is een plaatsje vrij. Hoewel, vrij… Bij het in de achterbak stappen is het onmogelijk niet op iemands voeten te trappen. Als ik bereid ben een kindje en twee kippen op schoot te nemen, kan ik mij tussen twee stevige dames voorzichtig laten zakken. Mijn rug raakt onprettig de ijzeren stang die mij ervoor moet behoeden uit de auto te vallen. Zo installeer ik mij voor een ongeveer zes uur durende tocht langs de woestijn, de gebruikelijke pech onderweg niet meegerekend.

Na vierhonderd kilometer stoppen we bij een kruising. Op een bedrijvige plek met wat gebouwtjes waar je kunt eten en drinken en benzine kunt tanken, kun je je auto laten repareren. En natuurlijk kun je er bidden. Het is heerlijk even uit te stappen en mijn handen en voeten te wassen met een beetje water. We strijken neer op het kleed in een tent en krijgen rijst met saus uit een kom. Een andere familie eet met ons mee, er is genoeg voor iedereen. Dan strekken we ons uit op de mat voor een dutje.

Het is een tijdje stil, totdat ik een auto hoor naderen. Ik meen het geluid van mijn bus te herkennen. Opgewonden krabbel ik overeind en haast me naar de weg. En ja: in de verte zie ik mijn oude vertrouwde bus aankomen, midden in de woestijn van Afrika. De herinneringen komen als een onhoudbare stroom meteen naar boven. De gordijntjes hangen nog steeds voor de ramen, de stickers met HOUD DE BEEMSTER GROEN, WERELD NATUURFONDS, NL EN VOORAL DIE MET HET ZWARTE HANDJE EN DE TEKST BLIJF ERAF HET IS MIJN VRIEND! zijn nog grotendeels intact.

Als de bus stilhoudt voor een plasje en een hapje, kijken de inzittenden verbaasd naar mij, een tubaak, een blanke die met de tranen in haar ogen naar hun overvolle bus staat te gapen. Dan breekt een vrolijke discussie los in alle mogelijke talen, Wolof, Soninke, Pulaar, Arabisch en Frans. Wie ik ben, wat ik hier doe, en waarom? Hoe de bus hier in Afrika terecht is gekomen, en vooral: waarom moet ik dan huilen? Niemand schijnt zich zorgen te maken over de vertraging die deze ontmoeting veroorzaakt. Integendeel, het worden vrolijke uurtjes waarin het me ten slotte duidelijk wordt dat de bus in de weekends als taxi wordt gebruikt om geld voor diesel te verdienen, zodat de schoolkinderen door de week vervoerd kunnen worden.

De verbazing van de passagiers over onze ontmoeting wordt nog groter als ik in overleg met de chauffeur van plaats ruil tot de volgende stopplaats, ruim honderd kilometer verder. Ik achter het stuur van mijn busje, hij als passagier opgevouwen in de auto. Ontroerd merk ik dat de tweede versnelling nog steeds dezelfde kuren heeft. Even ben ik terug in de tijd, toen ons gezin nog compleet was. Totdat ik ruw naar het hier en nu word teruggeroepen als de auto in het mulle, opgestoven zand duikt en niet van plan is nog één wiel te verzetten.

Uitstappen allemaal en met vereende krachten uitgraven. De bus kreunt, maar het lukt. Met een steek van jaloezie zie ik dat hij hier helemaal thuishoort. Hij heeft mij duidelijk niet meer nodig.

Weemoedig, maar toch tevreden, zwaai ik hem op de plaats van bestemming vaarwel. Nu voorgoed.

Zonder woorden

Op de mat onder de tialli, een afdak tegen de zon, voer ik mijn eerste gesprek met de oude man, de vader van Hammadi. Het is liefde op het eerste gezicht tussen Hammadi’s vader en mij. Hij houdt mijn hand vast en blijft die vasthouden, we kijken naar elkaar en begrijpen elkaar.

Een bijzondere man, deze vader. Ongeveer tachtig jaar, slank, kaarsrecht, in kleermakerszit op zijn mat, rustig en soepel overeind komend als dat nodig is. Hij straalt bescheidenheid en wijsheid uit. Hij stelt vragen, Hammadi vertaalt ze. Jammer dat ik zo weinig Pulaar kan spreken, maar fijn om te kijken naar zijn ogen en houding terwijl hij tegen mij spreekt. Het is net alsof Hammadi er zelf niet is, ik hoor zijn stem wel als hij de woorden van zijn vader vertaalt, maar het werkelijke contact heb ik met de oude man.

‘Ik wilde je graag ontmoeten,’ begint hij, ‘maar wist niet dat jij het was op wie ik wachtte. Ik weet dat je komt om te leren. Ik voel me vereerd een van je leermeesters te mogen zijn.’ Zijn vingers drukken mijn hand om zijn woorden kracht bij te zetten. ‘Vroeger,’ zegt hij met een berustende zucht, ‘weigerde ik naar de blanken te gaan om hun bevelen op te volgen, ik weigerde aan te nemen dat hun waarheden de enige waarheden waren. Ik weigerde in hun huizen te werken. En ik weigerde mijn kinderen naar de blanke school te sturen.’

Even zwijgt hij. Zijn blik is naar binnen gekeerd, alsof hij die tijd in zijn herinnering naar boven haalt. Dan richt hij zich weer tot mij.

‘Zij stuurden mij bevelen,’ gaat hij krachtig verder. ‘Ik moest buigen en knikken. Er werd nooit een tegenbezoek afgelegd, nooit kwam een blanke op mijn erf, in mijn huis, op mijn mat, om te luisteren naar verhalen over ons volk, onze cultuur, en die te eerbiedigen.’

Dan legt hij zijn andere hand op de mijne en gaat verder: ‘En nu zit jij hier naast mij, een blanke vrouw door God gezonden.’

Plechtig klinken zijn woorden als hij zich tot Hammadi richt: ‘Neem deze vrouw tot echtgenote, zorg voor haar en bescherm haar, en werk samen met haar aan een betere toekomst voor ons volk.’

Samen delen we de kalebas kossam en niste, melk en suiker. De vader geeft mij de naam Sokhna, wat wijze vrouw betekent.

Ik zit vol vragen, neem zijn wijsheid als een spons in me op, zonder woorden, alleen maar door die wijsheid te voelen. Ik voel me uitverkoren om hem te mogen leren kennen. Ik zal hem hoogachten, deze vader.

Over de tijd dat ik Hammadi leerde kennen en over onze jaren daarna die zich afwisselend afspeelden in Nederland en Afrika, heb ik twee boeken geschreven: Kleur bekennen en Een sluier van zand. Nu Hammadi’s vader mij als een dochter heeft ontvangen, kan hier het verhaal beginnen van ons leven in Afrika.

Water voor leven

Ons huis heeft lemen muren, een lemen vloer en een lemen dak, een blauwe batiklap hangt voor de ingang. Een mooie rieten mat is ons bed en een prachtig bewerkte houten kist is mijn linnenkast. Een haak aan de muur om de grote wutteh van Hammadi, de man van mijn huis, op te hangen. Een kleine opgerolde mat voor het gebed ligt vlak bij de ingang. In een hoek wat kalebassen, een thuraye-pot, waarin houtskool en in zelfgemaakte parfum gedrenkte zaden die bij een zacht vuurtje een heerlijke geur verspreiden. Een grote aardewerken kruik, waar het water koel in blijft, staat buiten in de schaduw naast de deur op een schraag, zodat de wind eromheen kan spelen. Wat schalen, een kookpot en een emmer staan in een hoek opzij van het huis. Dat is het. Onze kamer, ons huis. Ons thuis.

Het is bijna het hele jaar heet en droog geweest, met veel zandstormen. En als het regende waren de enkele buien zo heftig dat de oogst grotendeels verloren ging. Het is geen goed jaar, maar ook geen bijzonder slecht jaar. Zo is hier het leven.

Ik ben al een beetje ingeburgerd, al kan ik nog lang niet opgaan voor het diploma. Met de vrouwen zit ik in de avonduren onder de klamboe en luister naar hun verhalen. Vaak gaan ze over vroeger en worden ze aan de kinderen verteld. Als al het grut – en dat zijn er nogal wat – tegen hun moeders in slaap is gevallen, worden de nieuwtjes van de familie en het dorp op zachte toon besproken.

De avonden zijn fijn, zeker als het wat koeler wordt. De sfeer is intiem, men is al bijna vergeten dat er ook een tijd zonder mij was. Er worden verhalen verteld over de Fransen die lang geleden dachten dat ze de baas konden worden over de Peulh. Of nog langer geleden, over de Arabieren die hun de islam kwamen brengen. We moesten ervoor buigen, maar we zijn niet geknakt – wij zijn allen islamieten, maar in de eerste plaats Peulh. Dat is onze cultuur, daaruit zijn we geboren. En God? God is er voor iedereen.

Er wordt geglimlacht over de crisisproblemen van de blanken van overzee, nieuws dat via de stad het dorp binnendruppelt.

Er wordt goedmoedig gegrinnikt over de streken die de kinderen uithalen om aan extra eten te komen.

Op een dag komt Maï, een verdrietige moeder, ons erf op om te vertellen dat haar pasgeboren kindje is overleden. Er is begrip en troost van de vrouwen voor haar. Zij weten maar al te goed dat het moeilijk overleven is voor een tere baby in deze extreem droge en warme tijd van het jaar. Veel vrouwen hebben een zelfde ervaring. Zij rouwen in stilte. De eerste zeven dagen moet het kindje bewijzen dat het sterk genoeg is om te overleven. Als de baby de eerste zeven dagen haalt, wordt dat omgeroepen bij de moskee en is het kind hiermee een waardig lid van de gemeenschap. Tot dat moment heeft het nog geen naam, alleen een moeder.

De dag daarop komt een groep vrouwen uit het dorp het erf op lopen. Ze groeten Hammadi, spreken met hem, groeten daarna zijn moeder en komen dan naar mijn deur. Ik nodig hen uit op de mat.

Ze gaan zitten, tillen de kinderen van hun rug en enkelen van hen geven hun kleintje de borst. Djeineba, een van mijn schoonzussen, begint het gesprek.

‘Sokhna, jij hebt binnen de familie de taak gekregen voor de gezondheid van de kinderen te zorgen, maar ook wij vrouwen en de mannen van ons dorp en ver daarbuiten bezoeken jou. De gezondheid van onze kinderen is sterk verbeterd. Jij helpt ook de andere vrouwen en kinderen van het dorp. Dat weten wij. Toch sterven er veel kinderen in ons dorp, gisteren nog het dochtertje van Maï. Wij moeders moeten onze pasgeboren kinderen in een hete, droge tijd bijvoeden met water om te voorkomen dat ze uitdrogen. Maar het water is niet schoon. Eerst het water koken, zoals je ons hebt geadviseerd, is vaak een probleem omdat het met de hoge temperaturen niet genoeg afkoelt. De baby’s krijgen diarree door het slechte water en gaan dood. Wij vrouwen zijn dan weer snel opnieuw zwanger omdat we geen borstvoeding kunnen geven, die ons beschermt tegen een nieuwe zwangerschap. Dit is wat wij wilden vertellen, dit is wat jij moet weten. Het gaat om onze kinderen. Onze kinderen zijn ook jouw kinderen.’

Ik knik begrijpend. Vanaf mijn eerste bezoek aan de dorpen hoor ik al over zijn droom over schoon water. De vrouwen staan op, binden hun kinderen op hun rug en lopen in stilte het erf af.

Die nacht vertel ik Hammadi over mijn gesprek met de vrouwen. Het is een oude droom, schoon water voor de Peulh: ‘Schoon water zal de sterfte van de pasgeborenen grotendeels voorkomen en het verdriet van de moeders verminderen. Ook zou schoon drinkwater de steeds maar terugkerende ramp van cholera tegengaan. Als er genoeg water beschikbaar is, kunnen we landbouw bedrijven. Gezonde voeding zou voor iedereen een gezond leven betekenen. We zouden sterke kinderen krijgen. Het zal werkgelegenheid scheppen.’

Instemmend knik ik in het donker. In stilte valt er een besluit. Het moet mogelijk zijn: water voor leven.

In Nederland voeren Hammadi en ik talloze gesprekken met mogelijke geldschieters over ons plan om de situatie van de lokale bevolking in onze Afrikaanse leefomgeving te verbeteren. Er worden afspraken gemaakt met donoren en instanties, er is intensief overleg en wederzijds begrip, wat nodig is om ons plan een kans te geven. We geven uitleg, informeren over de haalbaarheid. We zijn ons ervan bewust dat we veel vragen, maar hebben ook groot vertrouwen in de samenwerking.

Na een paar weken vliegen we weer terug naar de Afrikaanse droogte, maar met een hart vol dankbaarheid voor het begrip en respect, de betrokkenheid en financiële hulp die we toegezegd hebben gekregen.

Rond middernacht komen we aan in Nouakchott en besluiten een paar uur te gaan slapen en voor zonsopkomst te vertrekken naar ons dorp aan de rand van de Sahara. Het is een dag rijden. We rijden deze route vaak, een lange, stille smalle weg, ik kan hem inmiddels wel dromen. Links zand, rechts zand. De zinderende hitte. Soms een dorpje, wat kamelen, koeien en schapen of ezels langs of op de weg. Kadavers van deze dieren en autowrakken wisselen elkaar af. Een lange saaie tocht?

We vertrekken met het ochtendlicht. De lucht is nog koel en helder, het land wordt langzaam wakker. Zo ver we kunnen kijken, is er kale grond met hier en daar een dapper groen stronkje dat probeert het hoofd boven het zand te houden.

Er loopt een vrouw langs de weg, een baby op haar rug en een groot pakket op haar hoofd. Er is geen dorp in de buurt, wat is haar doel? Waar komt ze vandaan, waar gaat ze naartoe? Links van de weg ligt een koe, ze lijkt te slapen, maar dat is schijn. Ze is dood, haar lijf is zo te zien nog warm.

We stoppen voor een ontbijt van melk en sorghum, een maïssoort met kleine harde korrels die worden gestampt en eruitzien als zand, en zo smaakt het ook. Alleen hebben we geen melk. Hammadi spreidt de mat uit, we pakken een kom en de sorghum. We gaan zitten, we wachten, we kijken naar de zon die snel naar de hemel klimt en ons spoedig zal verwarmen. Er komt een vrouw uit het niets, ze draagt een grote kom op haar hoofd, een Peulhvrouw met een kalebas met melk. Ze groet Hammadi, daarna mij, giet melk in onze kom. Ze plaatst de kalebas weer op haar hoofd, glimlacht naar ons en loopt door naar het niets.

Er is een flauwe bocht in de weg, iemand met geld en interesse in veiligheid heeft er een serie moderne paaltjes langs laten zetten. In deze omgeving is dat een vreemd gezicht, die witte holle paaltjes van pvc met een rode markering aan de bovenkant. Nog vreemder is het dat van een hele rij er nog maar zeven in de originele staat zijn. De rest is keurig recht afgebroken. Direct na de bocht staat een man langs de weg onze aandacht te trekken. Wij stoppen en lopen met de man mee naar huis, zijn zoon is ziek. We stellen voor hem naar het ziekenhuis te brengen. Er worden wat spulletjes ingepakt. Verfrommelde papieren worden gecontroleerd en in het bijna vergane plastic hoesje teruggestopt. Hammadi bezoekt het toilet buiten achter een muurtje van leem. En daar stuit hij op het geheim van de afgebroken paaltjes: ze worden door de huiseigenaar en waarschijnlijk door vele anderen als afvoerpijp voor het toilet gebruikt.

We drinken thee en vertrekken dan. De zieke gaat niet mee, zijn identiteitskaart is niet te vinden en zonder kaart ben je niemand, dus ook niet ziek.

Bij een politiepost aan de kant van de weg staan agenten de slaap uit hun ogen te wrijven en knipperen tegen de ochtendzon. Hun kantoor is het bovenstuk van een gestrande vrachtwagen. Het karkas ligt een stukje verder. Dat roest vanzelf weg. ‘Waar gaat u heen?’ is de vraag, en: ‘Waar komt u vandaan? Dat is uw vrouw? Wij hebben van haar gehoord.’

‘Of er nog nieuws is? Nee geen nieuws, of ja, toch wel…’

Hammadi noemt een rijtje namen van mensen die de laatste dagen zijn overleden, vertelt over de huwelijken die gesloten zijn en geeft door waar en hoeveel kinderen er geboren zijn.

We groeten. Naar papieren wordt niet gevraagd, naar het functioneren van de auto ook niet. Hij rijdt, dat is duidelijk en voldoende.

Links en rechts richten de zandduinen zich op. Een man in een grote lichtblauwe wutteh die wappert in de wind loopt op het scherp van een goudgele zandduin. Een steeds kleiner wordend figuurtje dat op het randje van de wereld balanceert. Het goudgele zand lijkt door een scherpe messnede afgebakend van vijf bijna witte zandheuvels die, alsof het zo is afgesproken, als een identieke meerling zijn aan komen waaien, golf na golf. Drie witte kamelen met hun pasgeboren jongen maken verse afdrukken in het ongerepte witte zand. Vier ezelwagens met ieder drie ezels ervoor, afgeladen met een complete familie en al hun huisraad, trekken voorbij. De geiten achterop lijken met elkaar te kletsen. Zijn ze benieuwd wat hun nieuwe woonplaats zal worden? Of gaat hun gesprek over lekker gras en voldoende water? Een klein spierwit geitje hangt in een plastic tasje aan de zijkant van de kar. Een klein jongetje, een van de vele kinderen op de kar, aait hem over zijn bol, zijn oudere broer slaat met een stok open wonden op de rug van de ezel. Ik knijp mijn ogen dicht, ik kan er niet naar kijken, ik kan, of liever: ik mag er niets van zeggen. Daar ga ik niet over. Dat weet ik inmiddels.

’s Middags verdwijnt de zon achter een wolk van zand. De weg is nauwelijks nog zichtbaar. In de verte zie ik zand opkringelen, een kleine tornado cirkelt over het land en gaat voor ons uit, in zijn haast blijft zijn zandsluier aan een plukje prikkelstruiken hangen. Hij zakt neer op het droge gele zand, alleen door zijn verschil in kleur zie je dat hij langs geweest is. Het zand stapelt zich op over de weg. Kleine jongens proberen het aan de kant te schuiven en vragen aan iedere passerende auto een muntje voor hun werk. Wij zijn de vijfde auto, het is bijna vier uur in de middag, tijd voor thee. In een tent langs de weg ligt een oude versleten, maar schone mat. We gaan liggen, strekken onze vermoeide benen en wachten op de ataye, de drie kleine glaasjes hete zoete thee: een voor het leven, een voor de liefde en een voor de dood.

Een jongen is druk in de weer met een piepklein theepotje water en het fornuisje van afvalblik met houtskool dat hij in een olievat heeft gezet om de wind buiten te houden. Hij breekt grote brokken suiker in het theepotje, samen met de naana, de mint. Dan gaat hij op zoek naar een tweede glaasje, het andere ligt gebroken naast het vuur. Het tweede glas is niet voor ons bestemd maar om steeds te kunnen overgieten, zodat suiker, naana en thee goed gemengd worden. Als de thee klaar is, komt hij met het glaasje en het potje op een roestige deksel van een schaal naar ons toe en giet met zorg vanuit grote hoogte het glaasje schuimend half vol. Met een koninklijk gebaar overhandigt hij het aan Hammadi, die eraan nipt en het aan mij geeft. Ik drink met kleine teugjes de geurige zoete thee en de vermoeidheid lijkt op slag verdwenen.

Als we het dorp ver achter ons hebben gelaten, zien we een van de zeldzame bomen langs de weg, volgehangen met afval, als een te zwaar versierde kerstboom. Alle kleuren plastic zakjes, een kapotte kroes, een gescheurde kalebas aan een touwtje, de resten van een waterkannetje, wat oude lappen stof en een grote broek. Tussen de prikkeltakken woont een man. Door voodoo zonderling geworden, luidt het verhaal. Hij duldt geen mensen in zijn buurt, dan begint hij altijd wild met zijn kapmes om zich heen te zwaaien. Toch wordt er voor hem gezorgd. De voorbijgangers brengen eten en drinken, soms een kledingstuk en als het koude seizoen aanbreekt een oude deken. Ze leggen de geschenken onder de boom. Niemand ziet hem ooit uit de boom klimmen, maar het eten wordt genuttigd en de kleren gedragen. De verpakking van de geschenken hangt hij in de boom.

Een blatend schaap is de enige in de omgeving die oproept voor gebed. Hammadi wast zijn voorhoofd, gezicht, handen en voeten met zand, richt zijn blik naar Mekka, heft zijn handen op naar God. God is groot. Hij is liefde. Hij geeft. Hij vergeeft. En Mohammed is zijn profeet.

Ik zit op een bescheiden plekje achter Hammadi en geniet van de rust en het warme zand, kijk om me heen naar de grootsheid van dit land en weet: Ja, God is groot. Links over de zandheuvels die bruin van kleur zijn met hier en daar een lichte strook, als zonnestralen in een donkere nacht, loopt een herder met een kudde schapen. Om zijn middel over de lichtblauwe wutteh, die de kleur van de hemel heeft, draagt hij een riem, stevig aangesnoerd tegen de honger. Dagen, soms weken, blijft hij onderweg met zijn kudde, levend van de schapenmelk. Een klein pasgeboren lammetje draagt hij op zijn arm.

En toch schrijven we het jaar 2002.

Ons dorp ligt in de schemer te wachten op onze komst. Zodra we binnenrijden komen de kinderen ons zingend begroeten. Het is voorspelbaar dat de tamtam ons is voorgegaan. De mannen druppelen ons erf op voor de begroeting en het laatste nieuws. De vrouwen blijven op hun erf om de maaltijd van fijngestampte droge sorghum met bouillon van gedroogde vis te bereiden. De vrouwen horen alle nieuwtjes van hun mannen of zonen later op de avond.

Hammadi vertelt dat er vanuit Nederland een container wordt gestuurd met verf en andere spullen die hard nodig zijn. ‘Om ons te helpen hebben de familie en vrienden van Sokhna geld ingezameld.’ Hij geeft de dorpsoudste de opdracht een bijeenkomst te regelen met de mannen van het dorp om over water te praten. Als deze zinnen de oren van de mannen bereiken, valt het stil. Kort daarna praten de mannen opgewonden door elkaar heen. Hammadi gebaart: morgen meer. Wij zijn moe en gaan slapen. Hij staat op en wenkt mij – ik zit tussen de vrouwen – om hem te volgen. Tevreden en borrelend van spanning en vreugde volg ik trots mijn man. Het gaat gebeuren. Dat wordt nu wel erg duidelijk.

Eenmaal binnen knijp ik zijn vingers fijn. Hij haalt een hand door mijn haar en zegt: ‘Dit is een belangrijke dag in het leven van onze mensen hier in Fuuta.’

Na het overleg met de wijze mannen en de dorpsoudste over het waterproject worden alle mannen bijeengeroepen. Er worden plannen gesmeed, weer verworpen en nieuwe bedacht. De vrouwen horen mondjesmaat van hun mannen wat er in het dorp gaat gebeuren, en juichen in stilte, vol verwachting dat het allemaal mogelijk blijkt.

Ik kan haast niet wachten en maan Hammadi tot spoed, maar hij maakt duidelijk dat het een proces is dat zich stap voor stap moet voltrekken. ‘Alle mannen van ons dorp, maar ook die van de andere dorpen die bij het project betrokken worden, moeten goed geïnformeerd worden en achter onze plannen staan, en dat kost tijd, veel tijd.’

‘Maar wie zou hier nou niet achter staan? Niemand toch!’ zeg ik verbaasd.

‘De mensen hier, zeker de ouderen, zijn bang voor veranderingen, bang dat het de cultuur waaraan zij gehecht zijn zal schaden.’

‘Het kan toch nooit schadelijk zijn als iedereen over schoon drinkwater kan beschikken?’

‘Rustig aan, voor jou is dat duidelijk. Maar belangrijker is dat het vooral voor alle mannen net zo duidelijk is. Dat ze er niet, op welke manier dan ook, op achteruitgaan. Dat er geen ruimte is om er later op terug te komen. Dat het respect voor de ouderen blijft. Het moet door het hele dorp gedragen worden.’

‘Ja, door de mannen, bedoel je!’ Ik kan mijn ergernis niet verbergen.

‘Ja, door de mannen. Bedenk dat er veel verandert als de vrouwen water uit de kraan kunnen halen. Dan krijgen ze veel meer vrije tijd.’

‘Dat is toch heerlijk? Niet meer elke dag kilometers sjouwen met waterbakken op hun hoofd.’

‘Dat is zo, dat realiseren de mannen zich ook wel, maar wat gaan de vrouwen doen met hun vrije tijd? Praten met elkaar? Roddelen misschien? Klagen over hun mannen? En vergeet de jaloezie niet. Wie heeft geld genoeg om het water op zijn erf te installeren? En wie moet het halen bij de fonteinen in het dorp? Ledigheid is niet goed voor vrouwen.’

‘Pfff… Wel voor mannen?’

‘Mannen praten over de gang van zaken in het dorp, zoeken oplossingen voor de moeilijkheden. Ze informeren en leiden de vrouwen.’

‘Ja, ja, ik begrijp het al, ledigheid is des duivels oorkussen.’

‘Wat betekent dat?’ vraagt hij geërgerd.

‘Dat is een begrip in mijn taal, het betekent zoiets als verveling brengt niet goeds tot stand.’

‘Precies,’ antwoordt hij met een zucht, en hij sluit de discussie met een kort bevel: ‘Pak je spullen. We vertrekken morgen naar de hoofdstad om een begin te maken met ons waterplan.’

Het is donker als we aankomen. We worden verwelkomd door een legertje muggen, hele kleintjes, maar dappere doorbijtertjes. We slapen in een hokje op armlengte afstand van een huiselijke vuilnisbelt, waar we goed lucht van hebben door het gat in de muur, waarover ooit een stuk muskietengaas is getimmerd en waarvan nu alleen nog de restjes zichtbaar zijn. Op de rottende vuilnis, waaronder een dode geit, hebben we des te beter zicht. Het gat in de muur moet de indruk wekken dat het een raam is waarachter mensen wonen. En wij wonen er als we hier zijn.

We staan vroeg op en spoelen de hitte van de nacht af met een halve emmer lauw, brak water. Ook hier in de hoofdstad is geen stromend water in het arme en grootste deel van de stad. De zon is al op als wij buiten op de mat genieten van een beker hete thee met vers stokbrood als ontbijt, een stadse gewoonte, overgenomen van de Fransen. Niet voor de armen. Die bakken van maïsmeel stevige oliebollen die de hele ochtend in je maag blijven stuiteren, zodat je geen honger hebt.

De lucht is strak blauw tot er in de verte een rode wolk begint te glanzen. Ik wijs naar dit wondermooie natuurverschijnsel en vraag wat het is.

‘Dat zie je over een paar seconden wel,’ lacht Hammadi. ‘Ik ben benieuwd of je het dan nog steeds zo prachtig vindt.’

We blijven naar de lucht staren. De rode wolk zakt naar de aarde en landt op de paar bomen die de stad rijk is. Sprinkhanen, niet een paar, geen zwerm, maar een complete zonsverduistering. Ze blijven hangen in de bomen en op de planten. Ze vreten en poepen. Die dag en de dagen daarna ervaar ik volop hoe het is te leven met sprinkhanen. Ze hangen aan je kleren, springen in je haren en in je bed, in het eten en in het drinken. Ze laten je geen minuut met rust, wegjagen is onmogelijk. Het enige voordeel is dat overal het afval in de stad, en dat is veel, verbrand wordt omdat men hoopt dat de rook en de stank de sprinkhanen op de vlucht zal jagen. Maar veel effect heeft het niet, ze vreten alles kaal. Ze leggen honderdtwintig eitjes per dag in het zand van de Sahara, de jongen zijn na veertien dagen volwassen en kunnen dus weer eitjes leggen. Een ware plaag die God destijds bedacht heeft voor de Egyptenaren en die zich nu uitstort over ons, dus niet zo heel ver van huis, en speciaal op de plek waar wij nu zijn, zo lijkt het.

Aan het einde van de tweede week van ons verblijf in Nouakchott begint de ramadan, dat betekent: niet eten en drinken van ongeveer zes uur ’s morgens tot zeker zeven uur ’s avonds, ondanks hard werken in de hitte, met een pauze van één tot drie uur in de middag, puffend en zwetend op ons matje. Onze eerste klus is de inhoud van de container uit Nederland overladen in een vrachtwagen: blikken en tonnen verf, montagestukken en gereedschap voor het waterproject. De tonnen wegen ruim honderd kilo per stuk en moeten zonder hulpmiddel van de container in de gammele vrachtwagen worden getild waarvan de laadruimte anderhalve meter boven de grond is. Er wordt heftig geredetwist. Het ene na het andere voorstel wordt verworpen en de gemoederen raken meer en meer verhit. Hammadi haalt onze pech-onderweg-koffer tevoorschijn, waarin een dikke rubberen slaapmat, een dure donzen slaapzak, een geïmpregneerde klamboe, twee grote lakens, desinfecterende zeep, een zakmes en een zaklamp zitten. Zaken die volgens Hammadi eigenlijk totaal overbodig zijn, maar nu wordt de opgerolde slaapmat met daarop mijn kostbaarste bezit, de in een hoes gerolde donzen slaapzak, gebruikt om de tonnen verf zachtzinnig uit de container op de grond te rollen.

Door de hitte zijn de tonnen uitgezet en het stootkussen, onze dure slaapzak, kan niet verhinderen dat er één knapt. Jammer van de verf. De scheuren in de ton worden dichtgestopt en gedroogd in de zon. De slaapzak brengt, doordrenkt met verf, de rest van zijn leven door als stootkussen. Zo is-ie toch nog even nuttig.

Boos ben ik, en spijtig is het, maar daarover klagen helpt niet. De slaapzak is onbruikbaar en dat is een feit, en feiten moet je accepteren. Niet zeuren, maar in stilte aanvaarden, dat heb ik hier geleerd, al blijft het moeilijk, soms.

De pijpen worden geladen voor de aanleg van het water en de rollen gaas, schoppen, kruiwagens en wat er nog meer nodig is voor de uitvoering van het project. Als alles ingeladen is, gaan we op pad om de juiste papieren te bemachtigen om een en ander te mogen vervoeren. Daartoe moet de inhoud volledig zichtbaar zijn.

Het kost veel tijd, overredingskracht en vooral diplomatie om de vervoerspapieren te bemachtigen, maar na drie dagen onderhandelen en vele kleine glaasjes thee is het gelukt. Drie nachten hebben we onder de vrachtwagen geslapen om te zorgen dat de inhoud compleet bleef. Er was geen ruimte voor de klamboe, maar gelukkig hield de stank de muggen op een afstand.

De inhoud is gecontroleerd, de leges betaald – met hier en daar iets extra’s –, ballonnen voor de kinderen, suiker en thee voor de harde werkers. De vrachtwagen kan worden afgesloten, al is de kans groot dat hij bij de politie of militaire posten onderweg weer open moet – alles uitladen, controleren en weer inladen. Sinds de aanslagen op blanke toeristen door een extremistische groepering zijn er elke vijftien kilometer uitermate strenge controleposten langs de weg.

We zijn klaar voor vertrek, maar moeten wachten op de daartoe benodigde papieren en dat kan nog wel even duren. Om geen tijd te verliezen, beginnen we alvast de gesprekken met het ministerie van Hydrologie in verband met een aanvraag voor toestemming voor een boring van 100 meter diep in ons dorp. De papieren daarvoor zullen waarschijnlijk niet veel tijd kosten. Hammadi kent de secretaris-generaal persoonlijk. We nodigen hem uit om samen te eten. Er wordt traditiegetrouw een schaap geslacht dat perfect wordt bereid tot een voedzaam en verrukkelijk gerecht. We drinken de traditionele drie glaasjes thee, praten over de noodzaak van water in de dorpen.

‘Een generator of zonnepanelen op je eigen huis is nodig om werk om dit werk goed te kunnen doen,’ zegt de man die een stempel en zijn handtekening moet zetten op het door ons felbegeerde formulier. Dit wordt uitvoerig besproken en door beide heren beaamd. Ik zit erbij, op enkele meters afstand, zoals het hoort, en kijk ernaar met geduld, heel veel geduld.