NETWERK IN ECLIPS

Samuel Vriezen

NETWERK IN ECLIPS

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

Deze uitgave kwam tot stand met een projectsubsidie van het Nederlands Letterenfonds en van het Simons WB-fonds

De uitgever heeft ernaar gestreefd de rechten van de gedichten in dit boek te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen die desondanks menen zekere rechten te kunnen doen gelden, kunnen zich alsnog tot de uitgever wenden.

© Samuel Vriezen 2016

Alle rechten voorbehouden

Redactie Evi Hoste

Omslagontwerp Siebe Bluijs

Foto Theatre (blz. 214) © Corriëtte Schoenaerts

Foto auteur © Koos Hageraats

NUR 323

ISBN 978 90 284 4243 6

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2016, met

ISBN 978 90 284 2685 6

INHOUD

Het blog (Kit Robinson)

Inleiding: Heilige ziekte

HET WILDE WEVEN. OVER DE DYNAMIEK VAN TAAL

Een kernfysica van woorden

Passages I: Leeservaring

Het onvolledige ritme van alles

Grondvesting (Bruce Andrews)

WERK I

Primum mobile 10 (Bruce Andrews)

Terreinziek mijn taaldrift (naar Charles Bernstein)

Epos

NETWERKPOËTICA’S. OVER HET VERBONDEN ZIJN

Passages II: Opinie en blog

Over bloemlezingen

History 2.0

Totale verbinding

WERK II

Great moments in Elvis history (met Joost Baars)

Gedicht

Stad van gegevens

Emissie / Kristal

EEN BUITEN BINNENIN. OVER HET ONTSTAAN VAN SUBJECTIVITEIT

Van tijd tot tijd (Roberto Juarroz)

Passages III: Brood en breuk

Idee / ervaring

Het gesplitste luisteren

Variaties op een grondbeginsel

De plek waar wereld en werkelijkheid elkaar snijden

Het werkelijkheidstekort

WERK III

Bolsjewescentie (Peter Gizzi)

Slechte geschiedenis (Barrett Watten)

Het voorwerk, Dode Zielen (Leslie Scalapino)

Beleggingsadviezen (Linh Dinh)

LIMIETEN. OVER POLITIEK EN ECHEC

Passages IV: De cirkels van het kapitaal

Thoreau en het onbeslisbare

Het ontoe-eigenbare. Drie geschiedenissen

De leermeester van het verlangen

Andere leegtes

Kambiz Roustayi

Verantwoording

Noten

HET BLOG

Hier zit ik dan X:37 ’s ochtends

en wat ben ik

aan het lezen en waar was ik

Gisteravond en

met wie?

nmbm is die & die zo

Nieuw & opwindend maar

iemand anders dus helemaal

niet als je me niet gelooft

Klik dan hierop je zult wel

zien wat ik bedoel het is

lekker druk hier op

Het Web zeg maar

net als vroeger dat je zat

te luisteren of de post

Bode kwam, nou nu krijg je

de hele tijd mail het is gewoon

zo fijn de bloggers die allemaal

Zitten te schrijven en te posten en

te linken naar allerlei blogs

en als je van niet vindt

Kun je dat meteen zeggen

en iedereen mag meedoen het

is één grote discursieve knokpartij

Rationeel of niet hoe

konden we ooit

zonder niets is te

Groot of te triviaal om

over te beginnen je gaat

even een uurtje weg een

Broodje halen rondje lopen en

als je weer terug bent zijn er

zo 20 postjes bij het

Netwerkeffect creëert enorme

energievoorraden in cyberspace

dat ligt allemaal voor het oprapen

En kost helemaal geen

tijd want alles gebeurt allemaal

tegelijk. Yeee-hah!!

– Kit Robinson

INLEIDING

Heilige ziekte

Waarheden bewerken hun singuliere doorbraak uitsluitend via het weefsel van opinies. We moeten nu eenmaal communiceren, we moeten opinies uiten.

– Alain Badiou, De ethiek¹

Mening

De antieke filosofie komt grotendeels tot ons via gepraat. Alsof in dat vroege tijdperk van het denken elke waarheid zichzelf als de baron von Münchhausen omhoog moest trekken uit het moeras van de mening. Plato’s dialoogvorm weerspiegelt dit, en het geldt ook voor een van de belangrijkste bronnen die we hebben over de presocraten: Diogenes Laërtius’ Leven en leer van beroemde filosofen. Het bestaat voornamelijk uit vermakelijke faits divers en simpele samenvattingen en geldt nauwelijks als betrouwbaar, maar is wel de enige bron met een uitgebreide beschrijving van het leven van Heraclitus van Ephese, die ‘de Duistere’ wordt genoemd omdat hij zijn uiterste best zou hebben gedaan om ‘zo onduidelijk mogelijk te schrijven, opdat het alleen voor bekwame mensen toegankelijk zou zijn en niet vanwege zijn populariteit geminacht zou worden.’²

Diogenes vertelt ons in een fragment, dat bekendstaat als ‘DK 46’, dat voor Heraclitus de mening een heilige ziekte is. Het woord voor mening hier is niet het bekende begrip doxa, de heersende opinie waartegenover de filosoof zijn waarheid plaatst, maar oièsis, een verwant begrip dat echter ook vertaald kan worden als eigendunk.

Met ‘heilige ziekte’ werd de vallende ziekte aangeduid, en zoals Cornelis Verhoeven opmerkt in zijn commentaar op de fragmenten van Heraclitus, ‘In archaïsche culturen danken sjamanen dikwijls hun positie aan het feit dat zij een aanleg hebben voor epilepsie.’³

Wat de Duistere precies bedoeld mag hebben is niet meer te achterhalen, en de vraag hoe je het moet vertalen laat ik aan de classici. Toen ik in 2006 mijn weblog Vriezen vindt… begon, koos ik ‘DK 46’ als motto omwille van heel dit spectrum aan mogelijke betekenissen dat ontstaat als je deze antieke woorden op volstrekt onverantwoorde wijze overhevelt naar de hedendaagse context. Opinie: zowel het heersende klimaat als de eigen mening (en het minimum aan eigendunk dat nodig is om die te uiten), zowel een ziekte die je overvalt als een mogelijke toegang tot het goddelijke. Zonder dat er enig formeel criterium bestaat om geklets te scheiden van openbaring.

Weblog

De Nederlandse poëziewereld begon in 2006 net vertrouwd te raken met het verschijnsel weblog als een medium voor de verspreiding van de poëzie zelf dat tegelijkertijd ook het debat erover kon faciliteren. Er doken vele nieuwe stemmen en kleurrijke figuren op, in het bijzonder rondom het weblog van poëziereeks De windroos, in 2004 opgezet door de onvermoeibare Chrétien Breukers, een jaar later omgezet in De contrabas, waar hard geredetwist kon worden en steeds weer interessante auteurs opdoken om er enige tijd actief te zijn. Ook daarbuiten begonnen vele jonge dichters en lezers een eigen website⁴. De bloggers traden in discussie met elkaar, maar waren zich er ook van bewust dat hun activiteit een alternatief platform vormde voor de vertrouwdere media, de literaire tijdschriften en de kranten. De term onderwereld, ontleend aan een essay van Hans Groenewegen over literatuur op internet, raakte ingeburgerd als een soort geuzennaam voor dit doe-het-zelfmedium. Bloggen betekende je kritisch verhouden tot wat als een ‘officieel circuit’ werd gezien. Maar het blog bood ook de ruimte voor dichters om zich te mengen in buiten-literaire discussies, zoals er ook blogs en websites opkwamen die als alternatieve opiniekanalen dienden. Niet alleen voor de auteurs van het blog zelf, maar ook voor hun lezers: een directe reactiemogelijkheid maakt het mogelijk om als lezer onmiddellijk je eigen opinie tegenover die van de auteur te plaatsen. Zo kan een opinie zonder omwegen tot een debat leiden. Dit maakt blogs tot ideale machines voor een grenzeloze, gedemocratiseerde opinieproductie.

Het is geen toeval dat een eerste grote explosie van poëtisch debat op het internet naar aanleiding van een opiniestuk plaatsvond. Bas Belleman publiceerde onder de titel ‘Doet poëzie er nu eindelijk toe?’ een essay over de vraag naar de relevantie van poëzie in tijdschrift Passionate. Dit werd gevolgd door een intensieve discussie op een gelijknamig weblog in de zomer van 2005. In deze discussie ging het over de verhouding tussen poëzie lezen als vrijblijvend spel versus poëzie lezen met waardering voor haar ‘inhoud’, maar ook over engagement, het maatschappelijke effect van poëzie, haar rol in het debat. Dat is het soort discussie dat eens in de paar jaar wordt gevoerd binnen de Nederlandse letteren, in uiteenlopende varianten. Soms wordt er geroepen om maatschappelijk relevante literatuur, dan om gevaarlijke poëzie, dan weer om engagement, dan weer om straatrumoer. Steeds gaat het, zou je kunnen zeggen, over de verhouding tussen literatuur en opinie. Snel tekenen zich kampen af die iets te makkelijk stelling nemen, hetzij voor poëzie als vormspel, hetzij voor poëzie als drager van een inhoud die alles zal veranderen. De discussies leveren zelden veel op.

Toch opende Vriezen vindt… in mei 2006 met een interventie in zo’n debat, met een pleidooi om het Wat? en het Hoe? van de poëtische mededeling als onscheidbaar te zien. Het weblog zou blijven bestaan tot juli 2013, toen provider XS4ALL zijn weblogdienst beëindigde. Op dat moment omvatte het blog zo’n honderdtwintigduizend woorden aan posts en zo’n honderdduizend woorden aan reacties van tientallen discussiegenoten.

Netwerk

In de liberale democratie – Francis Fukuyama’s befaamde eindstation van de geschiedenis – zijn opinies overal. We leven in een weefsel van opinies, zijn vrij om meningen te uiten en eindeloos te discussiëren. Maar een mening is nog geen effectieve actie. Een voorbeeld hiervan waren de protesten tegen de oorlog in Irak bij het bezoek van president George W. Bush aan Londen in november 2003. De demonstratie vond plaats ondanks de wens van de VS dat de stad haar zou verbieden. Een verbod bleek trouwens niet nodig. Bush wist in een persconferentie achteraf de demonstraties met een simpele truc te kapen. Toen hem werd gevraagd naar wat hij ervan vond dat (in de termen van de journalist) zo veel mensen hem bleken te haten, antwoordde Bush: ‘I’d say freedom is beautiful. It’s a fantastic thing to come to a country where people are able to express their views […] People in Baghdad, for example, weren’t allowed to do this up until recent history.’ Meningsuiting, fel tegen beleid gericht, werd zo de legitimatie voor dat beleid.

Het geheel van meningen vormt een dicht netwerk, op het oog gedecentraliseerd omdat iedereen zijn meningen heeft en die met iedereen kan delen via talloze media en ander gereedschap ten dienste van de vrije meningsuiting. Zo weeft de democratie een dicht web van opinies, het weefsel van het publieke debat waarin wij verzonken zijn. Kan een opinie iets anders doen dan dat web versterken? Hoe kan een doorbraak, bijvoorbeeld een nieuw inzicht of een nieuwe waarheid, zich in zo’n situatie doen gelden? In onze meningencultuur kan elke doorbraak, elk afwijkend inzicht direct tot opinie worden gereduceerd.

Voor de kunst heeft dit ook gevolgen. De zogeheten avant-gardestrategie wordt onmogelijk. De ‘traditie van de breuk’ (Octavio Paz) stopt als de cultuur van de opinie elke breuk onmiddellijk in haar weefsels absorbeert. De avant-garde is dan per definitie historisch geworden, en wijzelf worden ergens na het einde van de geschiedenis geparkeerd. Dit is wat filosoof Alain Badiou in zijn boek Logiques des mondes een ‘futloze wereld’ noemt: een wereld waarvan de textuur zo verzadigd is dat ze geen breekpunten meer toestaat.

Toch blijft het nieuwe koppig pogen zich te manifesteren binnen de wereld, maar wel anders dan in meer historische tijden. De oude manifesten schrijvende en burgers epaterende avant-gardisten hebben nazaten; in dit boek noem ik hun werk meestal met een enigszins omstreden woord ‘experimenteel’⁵. Ze achten zich niet meer in staat de geschiedenis in tweeën te breken. In plaats daarvan neigen ook zij ernaar om te opereren via netwerken. Kleinere, natuurlijk, dan die van de dominante opiniewereld, waarbinnen zij noodgedwongen opereren. In deze nichenetwerken vinden eigen ontwikkelingen plaats, eigen onderzoek, eigen producties van werken en waarheden. De netwerkvorm biedt door haar flexibiliteit mogelijkheden. Netwerken zijn wendbaar en veranderlijk. Verbindingen leggen en in discussie gaan is makkelijk. Het vestigen van grote instituten is niet noodzakelijk.

Netwerken hebben daardoor ook iets ongrijpbaars. In hun boek Le nouvel esprit du capitalisme uit 1999 beschrijven de sociologen Luc Boltanski en Ève Chiapello de opkomst van de ‘projectmatige stad’ (cité par projets), een maatschappelijke orde waarin macht en aanzien samenhangen met het vermogen om flexibel te opereren en van project naar project te hupsen – en dus afhangen van de kwaliteit van iemands netwerk. De auteurs wijzen erop dat het woord ‘netwerk’ vooral in de laatste decennia die positieve connotatie heeft gekregen. Eerder kleefde er altijd iets clandestiens aan het woord. Het netwerk was niet bedoeld voor de openbaarheid – netwerken waren er voor verzetsbewegingen, homo’s, onderdrukte religieuze of etnische groepen, maffiosi, enzovoort.

Dat is veranderd met de flexibilisering van de economie. Toch blijft die schaduwkant van het netwerk spoken. Het woord netwerker suggereert (zeker in de kunst) dat iemands succes minder op substantiële kwaliteiten berust dan op de accidentele kwaliteit van zijn of haar netwerk. Maar ook netwerken zelf, en de kennis en inzichten die ze produceren, blijven iets onofficieels houden. Een netwerk overstijgt wel het persoonlijke, maar behoort nog niet tot de publieke ruimte. Wie een publiek effect wil hebben, moet óók zijn of haar netwerk kunnen overstijgen.

Voor nichebewegingen is dat lastig, zeker in de literatuur. De vele discussies over de verhouding tussen literatuur en opinie hebben gemeenschappelijk dat ze het verlies betreuren van een tijd waarin de literatuur ‘maatschappelijk belang’ zou hebben gehad, waarin literaire discussies ‘ertoe deden’. En of die tijd nu ooit bestaan heeft of een mythe is: tegenwoordig is dit kennelijk niet het geval. Dat bedreigt ook het idee van ‘literaire macht’ zelf, en het idee om zulke macht via een avant-gardestrategie te veroveren. Als er geen publieke ruimte meer is waarin de literatuur een rol kan spelen, dan wordt ook het aan het licht treden van een nieuwe beweging irrelevant.

Daarom creëren de vernieuwers van de kunst, in plaats van zich te richten op een publiek domein dat nauwelijks nog belangstelling toont, hun eigen domeinen, maken zij hun eigen netwerken. Van hieruit kunnen zij, misschien, hopelijk, het omringende, allesdoordringende hypernetwerk van de heersende opinie infecteren.

Het wilde weven

Een netwerk is geen gebied met afgebakende grenzen. Het kan altijd uitgebreid worden. Buiten het netwerk is er vooral meer netwerk, een omgeving waar óók verbanden mee kunnen worden gelegd. Als we bedenken dat ‘tekst’ en ‘netwerk’ met elkaar samenhangen – de middenterm is ‘textuur’ – wordt het verleidelijk om Jacques Derrida’s beroemde ‘Il n’y a pas de hors-texte’ te parafraseren: er is geen buitennetwerk. De hyperlinkstructuur van het world wide web is daarvan illustratie bij uitstek: een link kan naar werkelijk alles verwijzen, zolang het maar op internet is.

Ongetwijfeld ís er wel iets buiten tekst, netwerk, internet, alleen kan de wereld van tekst, netwerk, internet er zelf geen verbinding mee leggen. Wel blijft het denkbaar dat wat er buiten deze weefsels bestaat effect op ze kan hebben. We mogen aannemen dat iets als ‘de werkelijkheid’ sporen trekt door de tekst (of door het netwerk). Maar het weefsel heeft alleen toegang tot wat er direct mee verbonden is.

Het is daarom ook zo onvruchtbaar om poëzie – verdichting van taalweefsels – te zien als een stelsel in twee lagen, vorm en inhoud, en dan het poëtische ofwel in de vorm, ofwel in de inhoud van de tekst te zoeken. De ‘vorm’ leeft dan geheel binnen het tekstnetwerk, en de ‘inhoud’ slaat op haar verhouding met de wereld erbuiten. Beter is het de taal te zien als een complex van bemiddelende zones. Deze zones – woorden, zinnen, verzen, liedjes, abstracties, analogieën, boeken, kranten, flarden, kreten – zijn met elkaar verweven, en zowel hun materiële vorm als de werkelijkheid waarover ze gaan zijn limieten van dit weefsel. Taal is dan zelf een medium voor verbinding, en poëzie als tekstkunst is een kunst van het verbinden. Deze taalopvatting kun je een ‘netwerkpoëtica’ noemen. Ze is een onderliggende aanname bij alle stukken over poëzie in dit boek, en wordt in enkele theoretische essays nader uitgewerkt, door de begrippen ‘feedback-lussen’ in ‘Een kernfysica van woorden’ en ‘taalrealisme’ in ‘Het werkelijkheidstekort’.

Taal weeft. Dit doet de taal in een eigen gebied, dat zij al wevende maakt. Dit gebied behoort niet toe aan schrijver of lezer, aan spreker of luisteraar, de biddende gelovige of de zwijgende denker: dat zijn allemaal posities van waaruit je op een specifieke manier kunt deelnemen aan het wilde weven van de taal. Elk geeft een unieke kans de taal te volgen, te ontdekken waartoe die leidt. Zoals het netwerk schaduwachtig is, niet privé en niet publiek, zo beweegt de taal tussen posities in, en behoort zij aan geen enkele stem toe, al zijn er in haar vele tegelijk te horen. Het eigene van de taal is die wevende beweging, die aan werkelijkheid raakt en wereld sticht.

Er is dan ook geen tekst zonder spoor of kiem van werkelijkheid of wereld. Maar die hoeven niet buiten de tekst gezocht te worden – waar de tekst ze trouwens ook niet zou kunnen vinden. Zo kan poëzie het zonder een expliciet Buiten stellen, zonder transcendente horizon, precies omdat zijzelf altijd al midden in de werkelijkheid staat.

De auteurs die in deze essays worden besproken, Gertrude Stein of Bruce Andrews bijvoorbeeld, tasten direct de eigenschappen van de taal zelf af, of werken met de taal en de dingen die zij om zich heen aantreffen (William Carlos Williams, conceptuele dichters en kunstenaars, flarfdichters), in plaats van de taal te gebruiken om een of andere verre prinses te bezingen.

Interval

De projectmatige stad werpt volgens Boltanski en Chiapello een probleem op: dat van rechtvaardigheid (justice). Er zijn verschillen in kwaliteit van het netwerk tussen de verschillende actoren in deze stad, en dat komt neer op een machtsverschil. Als een domein dergelijke machtsverschillen toestaat, moet er vroeg of laat een principe opkomen dat ervoor zorgt dat de sterkeren niet totaal over de zwakkeren heen walsen. Zulke principes heten ‘rechtvaardig’, en wat rechtvaardig is moet voor elke nieuwe situatie opnieuw worden uitgewerkt. In 1999 signaleerden de auteurs dat zo’n nieuw rechtvaardigheidsprincipe voor de projectmatige stad nog niet voorhanden was. En in de jaren die sindsdien verstreken zijn is het ook nog niet ontstaan.

De ongrijpbare aard van netwerken maakt dit probleem zo lastig. Immers, een overkoepelend principe als rechtvaardigheid heeft zelf geen plek in het netwerk; het moet als extern criterium op de netwerken kunnen worden toegepast. Dat betekent dat het op een of andere manier van buitenaf moet komen. Maar als er inderdaad geen buiten-netwerk is, hoe kan dat dan? Dat lijkt op de vraag hoe een artistieke vernieuwing zich moet ontplooien in een ‘futloze wereld’, die geen breuken toestaat. Wederom: waar komt het nieuwe dan vandaan, en hoe zet het zich voort?

Buiten is in de netwerkpoëtica niet langer een bevoorrechte plek waarmee je contact kunt leggen vanuit het netwerk. Het nieuwe moet dan ook niet van een plaats buiten het netwerk komen, als een boodschap uit de hemel, maar er immanent in oprijzen, als activering of hernieuwing van de vreemdheid die latent in alles besloten ligt.

Hoe ontsluit je dit vreemde in dat wat voorhanden is? Een term die in de stukken een paar keer terugkeert is interval. Hiermee wordt een verschil binnen de werkelijkheid bedoeld, zoals het verschil tussen een ding en de afbeelding van dat ding, of tussen de ene en de andere betekenis van een enkel woord. Het duidt op de mogelijkheid om iets van zichzelf te laten verschillen, bijvoorbeeld door het vanuit verschillende perspectieven te bekijken, wellicht verschillende perspectieven tegelijk als in een kubistisch schilderij⁶. Veel teksten onderzoeken hoe kunstwerken zulke intervallen aanbrengen, onder meer in conceptuele kunst, muziek en literatuur. De readymade bijvoorbeeld is feitelijk een manier om een object uit de wereld te laten verschillen van zichzelf, door het tot kunst te benoemen. Wat eerst een kolenschop was, wordt plotseling een kunstwerk, zonder dat er materieel iets veranderd is. Readymade-technieken brengen zo intervallen aan in de wereld. Misschien niet door te vernieuwen maar door te hernieuwen.

Limiet

Werken met dat wat voorhanden is, zoals met readymades of met de gegeven taal in plaats van een nieuwe taal proberen te ontdekken, is werken met alles wat er is. Maar alles wat er is vertelt niet het hele verhaal. Weliswaar kunnen de intervallen het nieuwe aanbrengen in het bestaande, toch opereren ze binnen een gegeven speelveld. Dat maakt elke poëtica van het voorhandene feilbaar. Een kunstpraktijk die zich baseert op readymades of op de bestaande taal loopt altijd het gevaar enkel de bestaande orde – politiek, economisch, esthetisch, ideologisch – te reproduceren, zonder enig verschil te hebben gemaakt.

Zo is het kapitalisme zelf ook uitgerust met een netwerkpoëtica (die maakt zelfs, naar Boltanski en Chiapello, zijn nouvel esprit uit). Het kapitalisme is grondeloos, open, veranderlijk, creatief, en in principe overal aanwezig. Niet alleen de minimale intervallen van de experimentele kunst kunnen alles als nieuw laten verschijnen – het kapitalisme kan dat ook, door aan welk ding of idee ook, ongeacht de geschiedenis, een ruilwaarde toe te kennen en het in de verkoop te gooien. De creativiteit van het kapitalisme is wat dat betreft even onbeperkt als die van de experimentele kunst – beider gebied strekt zich uit tot al het bestaande. Zoals de democratische politiek en media de afwijkende opinie onmiddellijk absorberen, zo kan het kapitalisme elke artistieke vernieuwing onmiddellijk toepassen binnen de handelscirculatie, of zelfs creativiteit als zodanig geheel voor zichzelf claimen⁷.

Zoals gezegd bestaat die buitenpositie niet, ze is leeg. Maar deze leegte blijft rondwaren in het bestaande, zij het alleen als limiet⁸. Vanuit het weefsel krijgt men er geen toegang toe. Men kan hoogstens in de richting van die limiet bewegen. De limiet wordt nooit bereikt, maar utopische beelden of andere imaginaire figuren kunnen wel dienen als gids. In laatste instantie komen ook zulke gidsende ideeën zelf niet van buiten: ook zij zijn deel van de taal, van het weefsel, maar ze hebben wel een buitengewone lading.

Met experimentele vormen en concepten kunnen poëzie en kunst naar zulke limieten en vergezichten tasten. Maar onvermijdelijk zal elke techniek, elk concept, een keer tekortschieten. De kunst is niet sterker dan de wereld – rauwe politieke macht is altijd sterker, in elk geval op korte termijn. Kunst kan ons misschien helpen andere werelden voor te stellen, maar is niet sterk genoeg ze ook werkelijkheid te maken. Alle geëngageerde kunst loopt dus vroeg of laat tegen een beperking op, of komt in botsing met de wereld, soms met dramatische gevolgen voor het kunstwerk of de kunstenaar. Zulke botsingen kunnen zeer pijnlijk zijn, maar ze zijn altijd ook productief. De essays in deze bundel analyseren er enkele, bij onder meer Henry David Thoreau, Herman Gorter en Jeroen Mettes. Ze laten plekken zien waar er frictie is tussen verbeelding en wereld, waar de kunst de grenzen van zijn mogelijkheden bereikt, of juist de wereld qua verbeelding te ver voorbijstreeft; zo duiden deze botsingen ook plekken aan waar we nieuwe mogelijkheden moeten zoeken.

Opbouw

Dit boek is losjes gestructureerd rond de blogposts die tussen 2006 en 2013 op Vriezen vindt… zijn verschenen. Ze vormen, in sterk bewerkte vorm als reeksen aforistische ‘Passages’, een rode draad door de in dit boek bijeengebrachte teksten. Het boek bestaat uit vier delen, en elk deel bevat een Passage-reeks en een aantal essays die grotendeels in dezelfde periode zijn geschreven, veelal voor tijdschriften of voordrachten (waaronder één vertaald essay van Bruce Andrews).

De werking van taal en poëtische vorm is het onderwerp van het eerste deel, ‘Het wilde weven’. De nadruk ligt hier op het ritmische, het beweeglijke en het lichamelijke van de taal, en op de vormen waar poëzie haar in onderbrengt. Het tweede, ‘Netwerkpoëtica’s’, kijkt vooral naar de invloed van (nieuwe) media op poëzie, en naar vormen van poëtische democratie, zowel in de organisatie van de poëziewereld als in de geschreven poëzie zelf, met aandacht voor de relatie tussen poëzie en opinie. Het derde deel, ‘Een buiten binnenin’, richt zich op de poëtica van het voorhandene en op intervallen, en kijkt naar hoe artistieke technieken en conceptuele methoden binnen het bestaande de ruimte voor het nieuwe kunnen opsporen, of tot politieke kritiek kunnen leiden. Een zekere melancholie doortrekt het laatste deel, ‘Limieten’. Dit bevat beschouwingen over artistieke projecten die botsen met de (politieke) werkelijkheid, en veelal stuklopen, mogelijk zelfs met de dood tot gevolg. Het gaat over toe-eigening en mislukking, utopie en weigering, hun onzekere status, hun lading en effect.

Naast leesaantekeningen en kritische beschouwingen publiceerde Vriezen vindt… ook poëzie en vertalingen; rondom de vier hoofddelen van het boek zijn gedichten opgenomen, oorspronkelijke, vertalingen, bewerkingen, en teksten die in samenwerking geschreven zijn of de lezer tot samenwerking uitnodigen.

Vrienden

Het medium van het blog is niet langer zo opzienbarend als het was in 2006. Onder meer de opkomst van de sociale netwerken heeft de energie die er in blogdiscussies werd gestoken getemperd. Online discussie is ook niet meer zo opzienbarend als toen de ‘oude media’ voor het eerst notie van de ‘nieuwe’ begonnen te krijgen – niemand die nog opkijkt van een gros vuilbekkende halve fascisten onder een nieuwsbericht of opiniestuk. Dit boek is daarmee ook een requiem voor – een tijdperk is een te groot woord – een episode. De netwerkcultuur bestaat natuurlijk nog steeds, op het moment van schrijven grotendeels in handen van enkele bedrijven, waarvan Facebook het meest in het oog springt. Ze zal ongetwijfeld verder evolueren, en hopelijk enige democratiserende werking blijven houden – om niet te zeggen, heroveren op de macht van concerns en inlichtingendiensten. Maar de energie van de eerste jaren van het bloggen in de Nederlandse literatuur is voorbij; dit boek is daar een uitloper van en herinnering aan. Het had niet kunnen bestaan zonder de vele vrienden en de enkele vijand die ik online heb ontmoet, en aan wie ik deze collectie in hoge mate dank.

Veel van de stukken gaan over vrienden, in enkele stukken komen vrienden aan het woord, weer andere zijn geschreven als antwoord op vrienden, of mensen die ik naderhand als vrienden ben gaan zien.

Ook dat is de aard van het netwerk. Zij hebben allen dit boek, en mij, verrijkt. Het behoort tot de rechtvaardigheidssuggesties van Boltanski en Chiapello dat men in de projectmatige stad bereid is de eigen positie in een netwerk te delen met anderen. Ik hoop dan ook dat het hier georganiseerde weefsel nog veel meer vrienden zal toelaten, dat de lezer mijn vrienden ook als de zijne of hare zal willen beschouwen.

Twee namen wil ik in het bijzonder noemen, twee vrienden, correspondenten, die er beiden niet meer zijn. Veel teksten in dit boek zijn geschreven bij wijze van antwoord op Jeroen Mettes, de literatuurtheoreticus, dichter, en blogger, die van de zomer van 2005 tot zijn zelfverkozen dood in de herfst van 2006 het weblog Poëzienotities, een uiterst scherp weblog met kritieken, commentaren, polemieken en theoretische gedachten, bijhield. In deze bundel zijn op zijn minst de passages over ritme en de essays waarin direct op hem wordt gereageerd antwoorden op zijn werk, maar ook veel andere teksten zijn geschreven als pogingen om de ruimte die hij achterliet te verkennen.

Valt Mettes’ naam geregeld in dit boek, de andere wordt niet genoemd: Hans Groenewegen, dichter, essayist en de poëzieredacteur die mijn bundel 4 Zinnen in 2008 bij Wereldbibliotheek heeft ingebracht. De asymmetrie is misschien niet toevallig. Mettes was zeer actief op internet, Groenewegen had ambivalentere gevoelens ten aanzien van het medium. De geuzennaam ‘onderwereld’ is al genoemd, ontleend aan een essay van hem, maar het veelgehoorde, bijkomende idee dat hij aristocratisch zou hebben neergekeken op auteurs die zich op internet manifesteerden, dat het hem te democratisch was, is onjuist. Eerder had hij zowel een fascinatie voor meerstemmigheid – die blijkt uit zijn essays over zeer verschillende dichters, maar ook uit de toenemende meerstemmigheid in zijn eigen poëzie – als een grote reserve. De onmiddellijkheid van het medium leek hem een gevaar. Hij hield wel een soort blog bij, maar zonder persoonlijke opinies of de mogelijkheid om reacties achter te laten. Het was in bijna volmaakt contrast een ‘lezerszelfportret’, dat uitsluitend uit dagelijks gevonden citaten bestond. Het motto hiervan was niet oorspronkelijk, maar van Roberto Calasso, en ging niet over hemzelf maar over Walter Benjamin: ‘We weten dat het zijn droom was op het hoogtepunt van zijn werk achter een onoverzienbare lawine van citaten te verdwijnen.’

Eén passage in deze bundel is ontstaan naar aanleiding van een avond in Perdu over William Carlos Williams, waar Groenewegen ook optrad. Hij sprak daar over de plaatsgebondenheid van de poëzie van Williams, die in zijn engagement met zijn specifieke beroepsmatige verantwoordelijkheden (als arts) juist een complexe gelaagdheid van temporaliteiten opent. Zo benoemt hij binnen Williams’ werk een cyclische tijd van de seizoenen, een ‘nauwelijks meetbare tijd van het landschap’, een historische tijd, een individuele tijd, een tijd van de taal zelf, de tijd van voor het moderne Amerika met zijn verzwegen genocide, en hij stelt dat het gedicht van Williams tijd en taal ervaarbaar maakt.

Dit contrasteert Groenewegen vervolgens met zijn lezing van het weblog van Jeroen Mettes, inclusief de commentaren. De conclusie is verontrustend. Groenewegen signaleert dat het blog explosief opent, vol energie en ideeën, en dat Mettes zijn belezenheid en denkkracht, ‘gecondenseerde, geconcentreerde tijd’, inzet voor zijn besprekingen. Deze roepen in het begin dagelijkse discussies van niveau op, vol uitwisseling en dialoog. Maar geleidelijk aan daalt dat niveau. Mettes’ inzet kan nauwelijks gelijk blijven omdat bloggen en het academische bestaan op elkaars tijd parasiteren; ook signaleert Groenewegen een verhaasting van de discussie, die steeds verder uiteenvalt in ‘korte snelle interventies met of zonder sarcastische toonzetting’. ‘Kwaadaardigheid wordt in discussies verondersteld. Immers democratie is dat iedereen alles moet kunnen volgen?’ De discussies veranderen in ‘kruisende monologen’ en ‘alle spanning, opwinding en alle gedeelde plezier in ontdekkingen is uit de deelnemers gezogen – niet door deze of gene beperkte deelnemer, maar door het medium zelf, dat zulk soort nivellerende destructieve bijdragen genereert. Het zuigt domheid aan zoals het de deelnemers leegzuigt.’ Het weblog eindigt met een lege blogpost, een ‘leegte die niet meer ademt’, waar alle tijd uit is weggezogen.

Het probleem van internet voor Groenewegen was niet dat het een verzamelplaats zou zijn voor inferieure literatuur, zoals sommige bloggers hebben gedacht, maar dat de overmatige directheid ervan geen denktijd zou laten en de deelnemers letterlijk zou verstikken. Dit angstbeeld grijpt mij aan, juist omdat ik ondanks alles van het medium, van de uitwisseling, ben blijven houden. Tijdens het samenstellen van dit boek ben ik me er geleidelijk aan van bewust geworden het óók te hebben geschreven in antwoord op Groenewegen, die in de tekst nergens op de voorgrond treedt maar wel altijd, vol ontzag en liefde voor het geschreven woord, meelas, in de hoop op een waar woord. Aan hem is dit boek opgedragen.

HET WILDE WEVEN

OVER DE DYNAMIEK VAN TAAL

EEN KERNFYSICA VAN WOORDEN

In poëzie toont zich de werkelijkheid van woorden. Die is in de eerste plaats ritmisch, een manier van bewegen. Veel poëzieopvattingen schrijven het woord een dubbel karakter toe; enerzijds is het woord materieel, klank en ritme, anderzijds heeft het een betekenis. Die twee kanten plaatsen de taal in twee verschillende werelden: een natuurlijke wereld, waarin alles draait om stof en lichaam en beweging, en een culturele wereld, een wereld van verwijzing en conventie, van politiek, communicatie, en geschiedenis.

Deze twee werelden worden vaak als gescheiden voorgesteld, waarbij de wereld van de betekenissen als bovenlaag op een natuurlijke onderlaag stoelt. Ons alledaagse taalgebruik geeft vorm aan de wereld van betekenis en communicatie waarin we wonen, maar eronder ligt de wereld van het materiële en ritmische, die zich steeds opdringt aan de wereld van de betekenissen. Dat zou vooral in poëzie gebeuren. Er treden oerelementen op de voorgrond – klank, ritme, intonatie – die ons weer herinneren aan het stoffelijke van onze taal, met een vervoerende, mogelijk zelfs ondermijnende werking.

Evenzo horen we vaak dat er taal is en werkelijkheid, en dat dat twee verschillende dingen zijn, waarbij de taal de werkelijkheid representeert. Sommige dichters zouden dan met hun taal de werkelijkheid willen reproduceren, anderen willen zich er juist van loszingen. Zo nemen sommige dichters de conventies over die taal gebruikt om de werkelijkheid te benoemen, bijvoorbeeld in herkenbare anekdotes, of door journalistieke thema’s in hun poëzie te verwerken. De loszingende dichters daarentegen zijn dan op zoek naar abstracte spinsels die ver van de werkelijkheid af staan, of misschien de werkelijkheid zuiveren. In al deze gevallen bestaat taal als ding buiten de werkelijkheid, en kan zij vanuit die buitenpositie in meerdere of mindere mate op de werkelijkheid betrokken zijn. Net als bij het idee van taal als lichamelijke natuur versus taal als culturele betekenis gaat het hier over een systeem van twee lagen, een stoffelijke laag en een ideële.

Zulke tweelagenopvattingen van taal blijven onbevredigend als je taal als één samenhangend systeem wilt zien. Als je zogezegd geboeid bent door de natuur van de cultuur. Communicatie, politiek en geschiedenis drijven niet op een onderliggend krochtenstelsel van natuurlijke materie, het zijn zelf ook bewegende lichamen met een ritme, zoals ook de betekenis van elk woord een interne dynamiek heeft. Pas door taal als een samenhangende verknoping van meerdere lagen te beschouwen, wordt haar recht gedaan.

Zonder oog voor de wederzijdse afhankelijkheid van lichaam en betekenis in de taal blijft elke poëtica steriel. Het gebruik van overrompelende klankmiddelen en retorische effecten zorgt voor een fysieke kick, of laat de dichter dingen zeggen die frappant en uitzonderlijk klinken, maar als de nadruk te veel ligt op een zuiver lichamelijke dynamiek en het zicht op de dynamiek van de betekenissen verloren gaat, blijft de roes goedkoop. Ook een dichter die zich van alledaags taalgebruik bedient moet dynamisch met de taal te werk gaan, anders blijft de poëzie banaal.

Er is geen sprake van een tegenstelling tussen lichaam en betekenis, maar wel van polariteit tussen taal en werkelijkheid. Tussen die twee spelen drie relaties die ze zo stevig aan elkaar ketenen dat er geen strikt onderscheid kan worden gemaakt. Ten eerste verwijst taal naar werkelijkheid, en daarmee ontleent de taal haar werking aan de werkelijkheid waarin ze moet functioneren. Ten tweede produceert taal werkelijkheid. Elke taaluiting gaat al uit van een visie op de werkelijkheid, en geeft de werkelijkheid zo vorm in het spreken zelf. Ten derde is elke specifieke taaluiting an sich een materieel ding in de werkelijkheid – een lichaam dat praat of denkt, een tekst op papier, in steen, of op internet. Die drie relaties treden steeds tegelijk op, en daarmee bepalen taal en werkelijkheid elkaar wederzijds, bij elke taaluiting steeds opnieuw, in een complexe knoop, een feedbacklus.

Ook in het domein van ritme kun je die feedbacklus aantreffen. Woorden staan op een vreemde manier in de tijd: ze hebben een betekenis die losstaat (of lijkt los te staan) van elke specifieke context, en daarnaast kunnen ze pas betekenis hebben als ze in een bepaalde context, op een uniek moment, optreden. Ze bestaan dus tegelijk buiten de tijd, buiten alle specifieke momenten om, maar ook alleen op specifieke momenten, wanneer ze gebruikt worden¹. En die twee kanten van een woord bepalen elkaar wederzijds: wat een woord allemaal kan betekenen in een specifieke situatie is afhankelijk van zijn betekenis in het algemeen, maar die betekenis in het algemeen is weer afhankelijk van de geschiedenis van het gebruik van dat woord, en dus van alle specifieke voorkomens ooit. Inclusief die in een gedicht.

Zo vormt elk woord, elk taalelement, het toneel van een aparte feedbackdynamiek tussen algemene betekenishorizon en specifieke, contextgebonden betekenis. Dat heen en weer bewegen tussen het algemene en het specifieke geeft de woorden hun dynamiek. Die is per woord anders, maar elk woord trekt eigen vreemde banen. En elke keer dat het woord gebruikt wordt, wordt die dynamiek verder ontwikkeld, en trekt de verknoping van niveaus opnieuw strak. Elk woord is zo een kern, die een geweldige energie en beweeglijkheid comprimeert.

Poëzie draait op de kernfysica van woorden. Gedichten boren die energie in elk woord aan, brengen deze in botsing met de energie van andere woorden zodat ze gaan rondzingen. De verschillende lagen van de taal brengen elkaar in beweging, betekenis wordt hoorbaar in de vorm van ritme en kan zo in sterkere mate ervaren worden. Dat is de spanning van poëzie.

Poëtische vormen zijn de machines die deze energie vrijmaken. Zij geven woorden een context die ze hun dynamiek laat tonen, en ook hier zijn er twee lagen: die van de woorden zelf en die van de structuur, die bepaalt hoe woorden elkaar tot context dienen. Uiteraard bepalen ook hier de twee lagen elkaar wederzijds in een feedbacklus: de structuur bepaalt welke woorden een woordgroep vormen; de onderlinge continuïteit of contrasten van de woorden geven de geledingen van de structuur gestalte.

Sommige vormen gebruiken nadrukkelijk het arbitraire, wanneer ze niet op een organische manier voortkomen uit de dynamiek van de woorden zelf, maar juist als een extern principe of een matrix over de taal heen worden gelegd. Daarbij heeft die matrix een eigen ontwerp, een eigen karakter, die een esthetisch object op zichzelf vormt en niet tot de taal te herleiden is. Zulke vormen zijn aantrekkelijk om twee redenen.

Ten eerste kun je op die manier de woorden als het ware kraken.

De vorm doortrekt als een arbitrair principe de taal en selecteert woorden op grond van criteria die niet door de taal zelf gegeven worden. Zo verschijnen de woorden in een andere samenhang dan gebruikelijk, en aangezien de betekenissen van woorden altijd afhankelijk zijn van elk gebruik van die woorden, worden zo ook de betekenissen van de woorden uitgebreid. De vorm herlaadt de woorden en ontsteekt een kettingreactie in de taal.

Ten tweede kunnen heel nadrukkelijke vormen zelf ook onderwerp van de poëzie worden. De vorm organiseert de context van de woorden en beïnvloedt daarmee hun betekenis, en hoe nadrukkelijker de vorm – hoe explicieter de structuur – hoe meer dat proces zichzelf blootlegt. Context wordt expliciet. De kunstmatigheid van zulke vormen kan niemand ontgaan, en daardoor wordt ook het dynamische van de woorden zelf nadrukkelijker. De dynamiek van de woorden is de tegenpool van de strengheid van de vormen: twee uitersten die elkaar versterken.

Zo brengt vorm de werkelijkheid van de woorden in beweging, en daarmee de wereld van de lezer. Gedichten zijn machines die je relatie met je taal testen, en dus je wereld. Met gedichten bereiden lezers zich voor op de werkelijkheid.