DE LESSEN

Michela Murgia

De lessen

Vertaald uit het Italiaans
door Manon Smits

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

Dit is een verhaal waarin gebeurtenissen die in de wereld plaatsvinden op literaire wijze zijn verwerkt. Hoewel geïnspireerd op werkelijke situaties, moet elke verwijzing naar bestaande personen en waargebeurde feiten als toevallig worden beschouwd.

De citaten uit Così fan tutte, opera van Wolfgang Amadeus Mozart met libretto van Lorenzo Da Ponte, zijn overgenomen uit de vertaling van Stefaan van den Bremt.

Oorspronkelijke titel Chirú

© 2015 Giulio Einaudi editore s.p.a., Turijn

© 2017 Nederlandse vertaling Manon Smits /

Uitgeverij Wereldbibliotheek

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Nico Richter

Omslagbeeld © Jill Ferry / Trevillion Images

NUR 302

ISBN 978 90 284 4252 8

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2017, met ISBN 978 90 284 2694 8

Ik denk altijd aan je.

Ik denk te veel aan je.

Mijn jongen, zelfs als ik me je aartslelijk voorstel

hou ik alleen maar meer van je.

Federico García Lorca aan Salvador Dalí

Les een

Chirú kwam bij me zoals drijfhout op het strand belandt, glad en kronkelig, afval dat een lange tocht over zee heeft overleefd. Hij ging gekleed als een volwassene en had een brutale achteloosheid over zich, maar je kon zien dat de armen in de mouwen van zijn orkestjasje zo lang waren dat ze alleen maar slungelig konden zijn. Hij had een viool bij zich, en degene die hem had gezegd hierheen te komen had hem voorgespiegeld dat hij die naast mij op het podium zou kunnen bespelen. Vrezend voor de onervarenheid die op zijn gezicht stond te lezen, vond ik een vriendelijke manier om hem te zeggen dat ik liever zonder muziek wilde acteren en daarmee ging hij akkoord, waarbij hij geen enkele wrok toonde jegens die eerste blijk van wantrouwen. Hij nam plaats op het balkonterras in het oude centrum en luisterde met dezelfde aandacht naar me als de overige aanwezigen.

Na afloop van mijn voorstelling, in de nog warme duisternis van oktober, verraste hij me met de vraag of hij met ons gezelschap mocht gaan eten. Ik bekeek hem aandachtig. Hij was piepjong, misschien niet eens achttien, maar hij had iets gekwelds in zijn blik, alsof hij nu al vanuit een beledigde positie naar de wereld keek. Ik wou dat ik kon zeggen dat er meteen een bijzondere affiniteit was tussen ons, maar dat zou gelogen zijn: ik herkende Chirú aan de geur van verrotte dingen die vanuit zijn binnenste kwam, want dat was ook mijn geur.

Tot mijn achtste was ik een gelukkig kind geweest. Dat je ook ongelukkig kon zijn ontdekte ik op een avond toen het feest was, en het dorp was doordrongen van de geuren van geroosterde vis, van vochtige jutezakken en suikerspin. Ons huis lag direct aan het plein en het park waar mijn broer en ik altijd gingen spelen met de andere kinderen.

Die dag ging de zon al bijna onder toen we thuiskwamen, onder de modder en het bloed als kleine dieren die aan het slachthuis waren ontsnapt, hij met zijn nieuwe broek al in de kreukels en ik met grote verachting voor het jurkje dat mijn moeder wekenlang voor me had zitten breien tijdens de winterse afwachting van die eerste warmte. Als ik er nu aan terugdenk, realiseer ik me dat het misschien wel allemaal juist kwam door dat vervloekte jurkje, waarvan de melkkleurige ruwe wol kriebelde als paardenhaar toen het in contact kwam met mijn zweet; door die wrijving, en door de gehaakte volants die aan elke tak bleven hangen, had ik er al vanaf het eerste moment een hekel aan. Ik had het ook nog voor elkaar gekregen ermee aan een struik te blijven haken waardoor ik het breisel juist aan de zoom had uitgehaald, met een onthullende onverschilligheid die bij mijn moeder een zweem van wrok opriep die ze maanden zou blijven koesteren. Het patroonsfeest viel eind mei, in een tijd dat de tussenseizoenen nog wisten wat hun te doen stond: ondanks de warmte overdag was er na zonsondergang een ijskoude vochtigheid neergedaald waardoor alles nat was geworden, de stoeltjes van de kermisattracties en de kleurige gondels van de spin waarvan mijn vader ook dit jaar weer had gezegd dat ik er niet in mocht omdat ik er te klein voor was.

Papa was geen vrolijke man. Toen wij thuiskwamen was hij al twintig minuten klaar om weg te gaan, en aan zijn gezichtsuitdrukking was te zien dat zijn humeur er niet beter op was geworden tijdens het wachten.

In elk huishouden is er één lid van het gezin dat de stemming van alle anderen bepaalt. Die onmerkbare hiërarchie, waardoor één enkel gezinslid stilzwijgend het emotionele overwicht krijgt toebedeeld, heeft niets te maken met leeftijd of geslacht, en evenmin met de intelligentie van degene die deze macht uitoefent. Ik heb gezinnen gezien die hun humeur afstemden op het pruilgezichtje van een pasgeborene, op het chagrijn van een bejaarde of het gevlei van een klein meisje, maar bij ons thuis was die macht stevig in handen van mijn vader, die met één blik de zon kon laten opkomen of ondergaan op de gezichten van mama en Daniele. Mij leek het verstandig om me aan te passen, vooral wanneer hij me zo aanstaarde als op die bewuste avond.

‘We gaan naar het feest,’ zei hij zonder meer. Mijn moeder vond het raadzaam haar preek uit te stellen en ons een jasje aan te doen dat, met het excuus dat het ons zou beschermen tegen de vochtige lucht, in elk geval voor een deel de rampzalige gevolgen van onze ongehoorzaamheid zou verhullen.

We verlieten het huis als één gezin, en droegen met z’n allen de onzichtbare last van die vormelijkheid die in de provincie nog altijd synoniem is met ‘zondag’. De buren hadden, als ze het soort mensen waren geweest die dergelijke details opmerkten, meer kunnen opmaken uit hoe wij over straat liepen dan uit wat dan ook. Papa hield mama stevig bij de arm en ze kuierden kalm naast elkaar, hij in zijn bruinleren overjas met versleten ellebogen en zij, langer en slanker, in een saffraankleurig jasje dat glans gaf aan haar blonde pagekopje. Een paar meter voor hen, maar op dezelfde koers even doelgericht als mijn ouders, liep Daniele als een hond die vastzit aan een strakgetrokken, onzichtbare riem; zijn blik gefocust op de lichtjes van de mechanische attracties waar hij, als elfenhalfjarige, zo vaak in mocht als hij wilde. Ik huppelde naast hem, even ordeloos als de geladderde witte nylon panty die om mijn kromme beentjes knelde.

Die avond was ik trots op mijn lakschoentjes, die blonken ondanks de krassen die ze door het grind hadden opgelopen, en ik had een opperbest humeur, ondanks mijn vader, de vermoeidheid na een hele middag spelen en mijn moeders afkeuring. Ik was tot dan toe altijd een meisje geweest dat alleen somberheid kende als de situatie daarnaar was, een meisje wier stemming uitsluitend afhing van wat er om haar heen gebeurde. ‘Ze is een beetje oppervlakkig,’ zei mama tegen haar schoonzussen, en ik was ervan overtuigd dat dat een compliment was. Op haar manier had mijn moeder gelijk: als er niet iets was wat me heel erg dwarszat bleef ik glimlachen, uren- en dagenlang, weken achtereen. Op mijn achtste was ik, in tegenstelling tot de rest van ons gezin, in staat om het geluk uit mezelf te halen.

‘We gaan naar het feest,’ had mijn vader gezegd, alsof het feest een fysieke plaats was in afwachting van onze komst, een plek die we konden bereiken door ons compact voort te bewegen, veinzend dat er gelijktijdig naartoe gaan hetzelfde was als er samen naartoe gaan. Voor Daniele en mij was dat in zekere zin ook zo: het feest was het plein voor ons huis, maar dan mooi versierd, een vertrouwde wereld maar tegelijkertijd heel bijzonder. Op het onverharde plein dat het dagelijks decor vormde van ons spel zagen we een wonder gebeuren dat altijd maar drie dagen per jaar duurde: op geheimzinnige wijze opgeroepen door de plechtigheid van de patroonheilige verschenen er grote mechanische attracties in de vorm van alles wat kon vliegen, met gigantische zuigers die je de lucht in zwiepten te midden van harde muziek en tientallen kraampjes met speelgoed en zoetigheden die nergens anders te vinden waren, zoals suikerspin en tweekleurig roomijs waarvan de smaken om elkaar heen spiralend uit de machine met de hendel kwamen.

Het feest was het samenkomen van alle dingen die wij verbluffend vonden, maar het was ook het bewijs dat blijdschap op bestelling mogelijk was: een vreugde die jaarlijks eind mei werd gepland, bestaande uit emoties in ruil voor muntjes en lachsalvo’s afgestemd op de duur van één rondje in de rupsachtbaan. Mijn vader en moeder gingen niet in de rups-achtbaan, en ook niet in de andere attracties. Ze namen geen suikerspin en ook geen tweekleurig ijs. Ze kochten niets voor zichzelf bij de speelgoedkramen. Ik weet niet wat mijn vader in gedachten had wanneer hij zei dat we naar het feest gingen, ik weet alleen dat het niet dezelfde plek was als waar ik naartoe ging.

Mijn broer bleef ineens staan voor een kraam, aangetrokken door de valstrik van veelkleurig aas dat sluw op kinderhoogte was uitgezet. Er hingen doosjes vol glazen nepparels, pistolen waarmee je zuignappijltjes kon schieten, verkleedsets waarmee je je kon uitdossen als indiaan of buikdanseres, puzzels van tekenfilmfiguren als Tiger Mask en UFO Robot Grendizer, windmolentjes in alle maten, barbie zwembadsets en barbie campersets, ballonnen die in de vochtige lucht dobberden, My Little Pony’s in alle kleuren van de regenboog, Cicciobellobabypoppen en hoepels.

Daniele had een waterpistool met een tank van twee liter gezien, een ontzagwekkend ding dat hem een zekere overwinning zou bezorgen bij de schietpartijen tussen de oleanders in het park, en hij besloot dat hij dat wilde hebben. Het kostte twaalfduizend lire, drieduizend minder dan het bedrag dat mijn ouders zich hadden voorgenomen om aan ons allebei te besteden, en er was geen reden om hem niet zijn zin te geven voordat hij iets duurders op het oog zou krijgen; maar als er één ding was dat ik in acht jaar van verlangens had geleerd, was het wel dat mijn vader nooit meteen ja zei. Voor hem was toegeven zonder bezwaren een teken van zwakte, dus zijn eerste reactie op elke vraag was altijd een weigering; daarna kon er worden onderhandeld. ‘Dan staat straks het hele huis blank,’ zei hij kortaf. In Danieles ogen glansde ontzetting. ‘Nee, echt niet, ik speel er alleen buiten mee, dat beloof ik.’ Hij wierp mama een hondstrouwe blik toe: ‘Dat beloof ik!’ Zij fronste haar wenkbrauwen alsof ze erover moest nadenken, en ze wachtte een paar tellen voordat ze papa aankeek. Ik herkende die opeenvolging van gezichtsuitdrukkingen en ik dacht geen moment dat Daniele dat waterpistool misschien niet zou krijgen; het verbaasde me dat hijzelf, die toch bijna vier jaar langer de tijd had gehad dan ik om dat spel van weifelende blikken te bestuderen, er nog steeds in trapte. ‘Als je moeder het niet erg vindt om jouw troep op te ruimen…’ Wanneer mijn vader toestemming gaf was die altijd voorwaardelijk: de gevolgen konden hem niets schelen, maar hij behield zich steeds het recht voor om je met een ‘Ik had het je gezegd’ om de oren te slaan. Voor mijn broer was het voldoende om een vreugdekreet te slaken, wat een voldaan lachje ontlokte aan mama’s gezicht. Terwijl de verkoper het waterpistool loshaakte van de display, zag ik dat mijn moeder zich naar mij toekeerde. Ze zei: ‘Eleonora, jij ook iets.’ Ze zei het precies zo, zonder vraagteken, maar daar trok ik me niets van aan want te midden van die overvloed aan plastic spullen had ik al iets gezien wat zo verbluffend was dat het niet eens bij me was opgekomen ervan te dromen. Tussen de roze buggy’s en poppen in alle soorten en maten schitterde een wit-met-gouden ijskarretje in retrostijl, met draaiende wieltjes, een set van acht hoorntjes in nepwafel en evenzoveel kleurige ijsbolletjes die je erop kon schroeven. Boven het karretje hing een gestreept spandoek waarop je de tekst ice cream kon bevestigen, en ik vond het zo’n wonder in giftige pasteltinten dat alle spelletjes die ik ’s middags deed er op slag bij verbleekten. Op het prijskaartje stond met stift geschreven dat het achttienduizend lire kostte, meer dan het bedrag dat voor mij was gereserveerd, tenzij we het geld dat Daniele had uitgespaard erbij zouden kunnen tellen. Ik was zo naïef om te denken dat dat kon. ‘Ik wil graag die,’ zei ik terwijl ik de verkoper op het karretje wees.

Daniele was zijn pistool al uit de verpakking aan het halen en lette totaal niet op wat er gebeurde. Mijn vader keek me aan, wachtte een paar tellen en liep toen naar de kraam terwijl de speelgoedverkoper al bezig was het ijskarretje te pakken. ‘Laat maar, dank u, maar het is niet goed,’ zei hij op de hoffelijke toon die hij alleen gebruikte tegenover mensen die hem geen zier interesseerden. Ik keek mijn moeder vragend aan. Het is niet goed was niet de opening tot onderhandeling die ik had verwacht. Het was een obstakel waar je geen enkele van de beloften tegenover kon zetten die ik al op het puntje van mijn tong had liggen. Op een Het is niet goed kon je maar op één manier reageren, en dat was de reactie die mijn vader altijd het kwaadst maakte. ‘Waarom niet?’ Zodra ik de vraag had gesteld begreep ik dat ik een fout had gemaakt. Mijn vader liet niet merken dat hij me gehoord had, maar mijn moeder wendde haar blik van me af en Daniele de zijne van zijn waterpistool. De speelgoedverkoper stond nog achter de toonbank met het karretje half losgehaakt, in een komische afwachtende houding. ‘Het is een geweldig stuk speelgoed,’ waagde hij. ‘Het maakt geen rommel, het maakt geen lawaai en er zitten geen kleine onderdelen aan die kunnen worden ingeslikt.’ Hij zei het om mijn ouders te overtuigen, maar intussen glimlachte hij naar mij, en in die glimlach zag ik het enige element dat de minderheid waarin ik me bevond in balans kon brengen. ‘Waarom is het niet goed?’ vroeg ik nog eens, me nog niet helemaal bewust van het feit dat de spanning die ik voelde niet langer het speeltje betrof. Mijn vader gaf weer geen antwoord. Hij staarde mijn moeder aan met een duistere blik die ik al van hem kende, maar waarvan ik voor het eerst de betekenis vermoedde. Die had ik gezien bij bepaalde hondenbaasjes, en een paar keer had de meester van een andere klas zo naar me gekeken. Soms zag je dat de oudere jongens het met zo’n blik tegen elkaar opnamen, wanneer er moest worden beslist wie er ienemienemutte zou doen of wie er in de goal zou staan, totdat er eentje als winnaar uit de bus kwam. Het was geen boze blik, het was iets ergers, en ik herkende hem omdat hij iets moois had.

Na afloop van dat echtelijk stilzwijgen keek mijn moeder me aan en zei emotieloos: ‘Omdat jij geen respect hebt voor je spullen.’ En ze voegde eraan toe: ‘Kijk maar wat je met je jurkje hebt gedaan.’ De speelgoedverkoper hing het karretje terug. Zelf legde ik me er niet zo snel bij neer, ik was er meer op gericht om aan te tonen hoe inconsequent dat argument was, dan om de onderliggende boodschap ervan op te pikken. ‘Dani heeft zich ook vies gemaakt en voor hem hebben jullie wel iets gekocht.’ Ik zocht steun bij mijn broer, maar het enige wat ik terugkreeg was een golf primitieve haat. Als hij het risico liep zijn waterpistool kwijt te raken wanneer de toegeeflijkheid die hem ten deel was gevallen moest worden uitgebreid naar mij, wist Daniele wel welke kant hij moest kiezen: die van zijn pistool.

Papa stond zwijgend te kijken naar de mechanische attracties, alsof hij een voorbijganger was die toevallig bij ons in de buurt was beland. Hoe nadrukkelijker zijn desinteresse was, hoe verbetener mijn moeder zich gedroeg en hoe behoedzamer mijn broer. ‘Hou erover op, Eleonora. Nee is nee, nu gaan we.’ Bij die woorden bleef ik staan en zette een stap terug in de richting van de kraam. Voor me hield Daniele zijn pistool stevig vast alsof iemand het wilde afpakken, mama had een smekende glans in haar ogen en mijn vader achter haar straalde de spanning uit van een boogsnaar net voor die wordt losgelaten. Voor het eerst had ik het idee dat ik ze zag zoals ze waren: een groep onbekende bloedverwanten, opgesloten in een spel van wederzijds overleven waarbij ik voor alle drie, om verschillende redenen, degene was die kon worden opgeofferd. Mijn moeder en Daniele wendden hun blik af, maar mijn vader bleef naar mij staren; ik had weliswaar nog iets moois gezien in de macht die zijn ogen op mama uitoefenden, maar wat hij nu in mij zag beviel hem totaal niet. Ineens overviel me een gevoel van absolute eenzaamheid, waardoor er iets breekbaars knapte in mijn binnenste, wat te maken had met de integriteit van de kindertijd.

Ik begon te huilen, eerst stilletjes, daarna zo hard snikkend dat mijn hele lijf schokte en mijn armen en benen bijna hysterisch begonnen te trillen. Krijsend werd ik weggesleept van de kraam, in het wilde weg schoppend tegen de benen van mama, terwijl zij vergeefs probeerde mijn hand vast te pakken.

‘Je hebt ons vreselijk voor schut gezet,’ zei mijn vader later, bezweet en met zijn haren in de war, terwijl hij zijn riem weer door de lussen van zijn broek haalde. ‘Je had die verkoper niet rechtstreeks mogen aanspreken,’ voegde mijn moeder eraan toe. Ik keek haar aan alsof ik haar geloofde, maar we wisten allebei dat ik die straf niet verdiend had vanwege mijn gedrag in het openbaar, en ook niet vanwege het feit dat mijn vergeefse gejammer sommige mensen had gewezen op onze beperkte financiële middelen. Wat mijn vader beschamend vond was de blik die hij noodgedwongen tot mijn moeder had moeten richten in mijn bijzijn. Het was het feit dat ik de kleingeestigheid van mijn broer had gezien. Het was de helderheid waarmee ik de schipperende lafheid had waargenomen van mijn moeder, meedogenloos in haar rol als bewaker van een tucht waarvan ze zelf het eerste slachtoffer was.

Wat mijn vader me niet had vergeven was mijn besef, mijn inzicht in zijn dominantie, dezelfde inkijk in andermans afgrond die me er dertig jaar later, tijdens een oktoberavond op een balkonterras in het oude centrum van Cagliari, toe dreef om te gaan eten met een achttienjarige jongen die ik nooit eerder had gezien.

Les twee

Er zaten nog meer mensen bij ons aan tafel, maar hen herinner ik me slechts vaag, want die jongen kwam tegenover me zitten en begon meteen te praten, op een onbevangen toon die contrasteerde met zijn jeugdige leeftijd. Ik merkte dat hij heel weinig at, maar hij praatte aan één stuk door en maakte me deelgenoot van zijn hele hebben en houden, zo vertrouwelijk als je als volwassene maar zelden tegenover vrienden bent. Hij was een overstromende rivier: ‘Ik heb verkering met een meisje, ze heet Anna, ik ben dol op haar.’ Toen vervolgde hij op gedempte toon: ‘Het probleem is dat zij ook een andere jongen leuk vindt. Maar dat vergeef ik haar.’ Aan de manier waarop hij te koop liep met zijn geduld en zijn begrip werd me duidelijk dat hij het slachtoffer was van die bepaalde manier van katholiek-zijn die elke doodlopende steeg van het bestaan omvormt tot een kruis dat moet worden gedragen. Hij praatte alsof hij mij om advies vroeg, maar eigenlijk probeerde hij zich een bondgenoot te verschaffen, iemand die hem steunde in zijn mening dat hij een beter mens was dan het meisje dat hij beweerde lief te hebben. Ik ervoer dezelfde vertedering jegens hem als je zou voelen voor een kat die tegen zijn eigen spiegelbeeld vecht, en aan het glas krabt zonder dat hij zichzelf herkent.

Zijn jonge, langwerpige gezicht verschilde niet veel van dat van de talloze andere tieners die ik in mijn leven had gezien: een mengelmoes van tegenstellingen in wording, met daarin de gloeiende vonk van een identiteit, balancerend tussen wat al was en wat nog niet was. Toch had dat algemene beeld bij hem een heel eigen, onuitwisbaar karakter dat ik niet kon negeren. Op zijn weinig uitgesproken kin, nog een en al kinderlijke rondheid, prijkten hier en daar wat plukjes donzige haargroei die omhoogreikten tot aan zijn bovenlip, vol en geprononceerd zoals die van een jongen eigenlijk beter niet kon zijn. Zijn wangen zaten onder de puistjes, waardoor hij voortdurend moest blozen: die hormonale aardbeving had niets gespaard, behalve de tere huid van zijn oogleden, blank en glad, die wonderlijk genoeg nog in zijn kindertijd waren blijven hangen. Zijn donkere ogen, de enige volgroeide schoonheid die hij had, waren groot en levendig en schoten voortdurend heen en weer met een onbeschaamde, ongekunstelde nieuwsgierigheid. Hij leek nog niet in staat de consequenties van die blik te overzien.

‘Vind jij dat ik het moet uitmaken?’

‘Ik ken je amper twee uur, ik zou nooit de verantwoordelijkheid willen nemen om je advies te geven over zoiets gevoeligs.’

‘Je hebt gelijk, dat was een stomme vraag van me.’

Terwijl hij zichzelf op de vingers tikte lachte hij me plotseling toe, waardoor ik het vermoeden kreeg dat de grens van zijn naïviteit veel dichterbij lag dan het leek. Waarschijnlijk was die bestudeerde glimlach niet de enige manipulatie die hij al meester was. Iemand had hem lange tijd de kans gegeven om zich op die manier te redden uit ongepaste situaties. Ik verhoogde het niveau van ons gesprek enigszins.

‘Ja, dat was een stomme vraag, net zo stom als jouw eis dat ze je zelfs in gedachten trouw moet zijn. Ik geloof er niks van dat je zelf nooit eens aan een ander hebt gedacht.’

‘Toch is het zo; ik denk altijd alleen aan haar.’

‘Heb je nooit op straat naar een meisje gekeken? Niet eens vluchtig?’

‘Nee, ik ben trouw.’

‘Trouw zijn alleen honden en carabinieri.’

‘Wat moet iemand die verliefd is dan zijn?’

‘Betrouwbaar bijvoorbeeld. Daar heb je veel meer aan dan aan trouw. Maar dat zul je nog wel een keer merken.’

‘Ik wil het nu merken, want ik voel me ellendig door dit gedoe, ik krijg het idee dat ze niet genoeg heeft aan mij…’

‘Zo te horen heb je wel een heel beperkt beeld van haar, als je verwacht dat haar belangstelling voor de menselijke soort alleen door jou bevredigd wordt. Is zij de enige persoon ter wereld in wie jij geïnteresseerd bent?’

‘Ja!’

‘Wat doe je nu dan hier bij mij?’

Ik dacht dat ik hem tuk had, maar nee. Hij wachtte iets langer voor hij antwoord gaf, en zei toen: ‘Ik weet het niet, maar misschien kom ik daar wel achter als ik je nog een keer terugzie.’

Die onbeschaamdheid maakte dat ik op mijn hoede was en ik wendde mijn blik af, zodat de nachtelijke kleuren van de stad me een alternatief boden voor zijn ogen. Onze tafel stond in de buitenlucht, en voor ons op de promenade van het bastion zagen we de silhouetten van de vele mensen die daar wandelden, duidelijk dol op hoogtes. Cagliari heeft omgekeerde fundamenten, alsof het een stad is die in de hemel hangt. Alles wat eruit omhoogtorent is van stevige rots en lijkt zich vast te klampen aan de lucht, maar alles waar de stad op steunt vindt zijn basis in kalkgrotten, karstholtes en watergangen. Het is beslist niet zo dat Cagliari pas mooi wordt als de avond valt, maar de duisternis neemt wel de scherpe kantjes weg en geeft de stad de vluchtigheid van nog niet verbroken beloftes. Toen ik twintig was had ik er een hekel aan, maar nu ik bijna veertig was had ik het idee dat ik er geen genoeg meer van kon krijgen. Toen ik weer naar de jongen keek, zag ik dat hij aan de kraag van zijn overhemd zat te friemelen, gegeneerd door zijn eigen brutaliteit.

‘Sorry. Ik komt vast heel idioot over.’

‘Niet idioot. Hooguit wat naïef.’

‘Wat is er naïef aan het feit dat ik nog eens met je zou willen praten?’

‘Dat ik niet snap waarover je het dan zou willen hebben.’

‘Dat weet ik zelf ook niet. Over van alles.’

Terwijl de gesprekken van de overige tafelgenoten opgingen in een brij van collectief geroezemoes, staarde ik hem aan. Hij zat onderuitgezakt op zijn stoel, in een onharmonieuze, scheve houding waaraan zijn magerheid maar amper tegenwicht wist te bieden, maar de ogen waarmee hij me aankeek waren onbeweeglijk en in zijn stem lag een urgentie die de kracht had dingen te wekken die al heel lang begraven lagen. Ik kreeg de irrationele behoefte om strenger te zijn tegen hem.

‘Ik zie niet in waarom.’

‘Omdat jij een heleboel dingen weet die ik nog moet leren.’

Ik barstte in lachen uit, oprecht verbaasd, getroffen door de ogenschijnlijke eerlijkheid van zijn uitspraak.

‘Ik voel me zeer gevleid, maar als jij bedoelt wat ik denk dat je bedoelt, ben je aan het verkeerde adres: ik ben geen oude fiets waarop je het kunt leren.’

Het duurde een paar tellen voor hij de onderliggende gedachte begreep, toen kleurde hij vuurrood alsof ik hem een klap in het gezicht had gegeven.

‘Wat denk je wel… dat bedoelde ik helemaal niet!’

‘Wat dan wel?’

‘Wat je vanavond deed bijvoorbeeld. De stilte die er hing terwijl je speelde, hoe je ieders aandacht vasthield, het gevoel van kracht, het idee dat alles heel bijzonder was…’

Ik liet me tegen de rugleuning van mijn stoel zakken en deed alsof er niets vreemds was aan wat hij allemaal tegen me zei. Het was acht jaar geleden dat ik voor het laatst een leerling had aangenomen en ik had mezelf bezworen dat nooit meer te doen, maar dat was wel precies wat deze jongen aan me vroeg, of hij zich daarvan bewust was of niet. Hij wilde dat ik hem zou begeleiden, ook al wist hij nog niet waar hij heen wilde.

Ik staarde hem een hele tijd zwijgend aan en hij probeerde niet weg te kijken. Hij was zo jong dat hij mijn zoon had kunnen zijn, als ik kinderen had gehad. Er was een tijd geweest dat ik zelfs zo lichtvaardig was om daarnaar te verlangen, fantaserend over een bolle buik, nadenkend over namen, plaatsen, toekomsten en betere vaders dan de vader die ik had gehad. Maar vanaf een bepaald moment keek ik even behoedzaam naar andermans kinderen als naar een zonsverduistering: nooit te lang en nooit zonder filter. Ik stond niemand toe me tante te noemen, om het toneelspel te vermijden van het soort groteske nepmoederschappen waaraan andere vrouwen zich niet konden onttrekken. Het was geen toeval dat ik geen kinderen had. Mensen zoals wij hebben nooit kinderen.

‘Wat jij wilt kunnen, kan niemand je aanleren.’

‘Maar jij zult het toch ook ooit geleerd hebben?’

‘Ik zei dat niemand het je kan aanleren, niet dat je het niet kunt leren.’

‘Geef me dan de kans om het te leren… Ik kan je verzekeren dat ik normaal niet zo suf ben als nu.’

Ik vond zijn onbeschaamdheid nog steeds eerder vermakelijk dan arrogant, en onwillekeurig herkende ik er iets in van mezelf, van een jongere, zorgelozere versie van mezelf, die ernaar hunkerde om zich vast te grijpen aan elk ander leven dat ook maar ietsje beter leek. Het zou geen zin hebben om hem een opsomming te geven van alle offers die ik had moeten brengen om te verkrijgen wat hij meende door osmose te kunnen absorberen: ik kende ze zelf niet eens allemaal, en hij zou er hoe dan ook zelf wel achter komen, eerder dan hij zich kon voorstellen. Iets zei me dat het interessant zou kunnen zijn om zijn traject te volgen. Waarschijnlijk was dat het moment waarop ik besloot hem een kans te geven.

‘Wat doe je donderdagochtend om half tien?’

‘Niks bijzonders…’

Ik maakte aanstalten om op te staan en hij kwam ook overeind, nu gespannen en onhandig.

‘“Niks bijzonders” is het verkeerde antwoord. Ik verwacht je bij de bar op de hoek van de Piazza Costituzione. Zorg dat je goedgekleed bent. Niet zoals nu, bedoel ik.’

De inspanning waarmee hij zijn enthousiasme binnen de oevers van de bedaardheid probeerde te houden trof me opnieuw, waardoor ik de reikwijdte van wat ik zojuist had toegezegd vergat. Onwillekeurig glimlachte ook ik, maar ik kon het restaurant niet verlaten zonder op z’n minst een schaduw achter te laten.

‘Wees punctueel, Chirú: ik heb een hekel aan mensen die de tijd niet respecteren.’

Dat ik spontaan het verkleinwoord van zijn naam eruit flapte deed me heel duidelijk beseffen hoe fragiel de strengheid was die ik tentoonspreidde.

Les drie

Terwijl ik naar huis ging, had ik het sterke vermoeden dat ik een vergissing had begaan.

Wat me ertoe had gedreven het verzoek van de jongen serieus te nemen, had een emotionele vonk in me aangewakkerd die ik al heel lang niet meer had ervaren, maar juist die opgewondenheid was de bron van mijn grootste twijfels. Los van de dingen die we tegen elkaar hadden gezegd, die geen van allen erg bijzonder waren geweest, wist ik maar al te goed dat ik mezelf de hele avond had moeten verdedigen tegen het ongewone verlangen om hem te vertrouwen. Gezien het feit dat ik uiteindelijk was bezweken, kreeg ik zo mijn twijfels of ik de gebeurtenissen die eventueel zouden volgen wel in de hand zou kunnen houden.

Ik ging mijn appartement binnen zonder het licht aan te doen, genietend van het gemengde schijnsel van maan en straatlantaarn dat bleekjes door de grote ramen zonder gordijnen viel en amberkleurige weerkaatsingen wierp op het olijvenhouten parket. De geur van geboend hout en marmer in de hal beurde me wat op, en bezorgde me weer dat gevoel van vrijheid dat je alleen ervaart op plekken waar geen enkele verwachting kan worden teleurgesteld. De stilte bij mij thuis was pure barmhartigheid, en bezorgde me elke avond een gevoel van vergiffenis, ook wanneer ik geen enkel schuldgevoel had. ‘Het lijkt me heel treurig als er nooit iemand is wanneer je ’s avonds thuiskomt,’ vertrouwden de stellen die ik kende me altijd toe, alsof treurigheid een zaak van optellen en aftrekken was, een ongemak dat kon worden bezworen door iemand in huis te hebben. Een tijdlang heb ik geprobeerd die meewarige meningen tegen te spreken, maar niemand was er echt in geïnteresseerd om mij te horen zeggen dat ik het prima naar mijn zin had zo. Het is te ontwrichtend wanneer iemand tevredenheid bereikt die buiten de norm valt, buiten de grenzen van die stilzwijgende overeenkomsten waarop veel van de relaties die wij graag als solide aanduiden gebaseerd zijn. Variaties in structuur worden niet op prijs gesteld. Telkens wanneer ik zei dat ik het juist fijn vond zo, zag ik in de blik van de anderen de behoefte om daar geen geloof aan te hechten. Wanneer ik daarentegen beaamde dat ik iets miste, zag ik bij hen de geruststelling dat ze er goed aan gedaan hadden zichzelf gedurende hun hele leven te beschouwen als wederhelft van een ander en koste wat kost hun eenzaamheid en bezit samen te houden onder één dak, in één bed. Daarom dramde ik niet door. Ik heb nooit de behoefte gevoeld om andermans toneeldecor omver te schoppen wanneer dat niet nodig was. Bovendien is dat riskant: je weet nooit hoeveel lawaai er wordt geproduceerd door een zekerheid die aan diggelen gaat.

Terwijl het douchewater over mijn lichaam stroomde, besefte ik dat ik de jongen niets had gevraagd over zijn familie. Ik wist niet of hij broers of zussen had, noch wie zijn ouders waren en wat ze deden. Hij deed de vooropleiding van het conservatorium en hij leek me te jong om zichzelf al te kunnen onderhouden met zijn muziek, maar de zekerheid die hij tentoonspreidde had me het idee gegeven dat hij autonoom was in het nemen van veel beslissingen. Met inbegrip van die om zich aan te dienen als mijn leerling. Tijdens de afspraak van donderdag zou ik erachter komen of dat inderdaad zo was, maar ik vond het ernstig dat ik niet eerder had stilgestaan bij het belang van die gegevens. In het geval van mijn vorige leerlingen was de familiefactor doorslaggevend geweest, zowel in positieve als in negatieve zin, en ook al was Chirú ouder dan de andere drie destijds waren, het kon best zo zijn dat de bloedband bij hem nog zwaarder woog.

Ik droogde me af op mijn slaapkamer, voor de boekenkast waar mijn collectie theaterteksten de hele wand besloeg. De muur met het raam was volledig vrij van prullaria, maar die daartegenover hing vol met de toneelprijzen, posters en foto’s van de voorstellingen waarin ik de afgelopen vijftien jaar had gespeeld. Een muurcatalogus die de mannen met wie ik mijn bed had gedeeld vaak hadden geïnterpreteerd als een praktijk van zelfverheerlijking. Ik had het ze met een glimlach laten denken en gaf geen uitleg, zelfs niet wanneer ze nieuwsgierig waren naar het enige wat duidelijk niets met mijn beroep te maken had: een klein wit-met-gouden ijskarretje. Dat was het laatste waar ik mijn blik op liet rusten voordat ik probeerde in slaap te vallen.

Op mijn achtste bestond mijn leven uit enkele eenvoudige dingen waarover ik niet zelf kon beschikken: ik kon niet beslissen of en hoe ik die dingen wilde doen, en na de avond bij de speelgoedkraam ontwikkelde ik een soort waakzame behoedzaamheid, alsof ik in mijn dagelijkse bezigheden de latente aanwezigheid van een risico bespeurde. Wat mensen die zelf niet meer jong zijn ook zeggen, het is niet waar dat je in één klap ouder wordt, dat je ’s avonds argeloos en vol levenslust in slaap valt en ’s ochtends bij het wakker worden ineens cynisch blijkt te zijn, met een verrimpelde geest. Ik heb mensen altijd in laagjes zien verouderen, zonder diepgang, alsof de dingen die gebeuren ons alleen aan de oppervlakte aantasten. Waarschijnlijk kwam het daardoor dat ik, ook al had de ontdekking dat een mens ook ongelukkig kon zijn me als een bliksemslag getroffen op die avond van het feest, niet meteen besefte dat ik op dat moment onherroepelijk met andere ogen naar de wereld keek.

In eerste instantie waren de veranderingen minimaal. Ik ging nog gewoon met Daniele in het park spelen, maar instinctief begon ik situaties te mijden waarin winnen, verliezen of zelfs alleen maar lol hebben afhankelijk kon zijn van het vertrouwen dat ik hem gaf. Ik kon de vijandige blik die hij me had toegeworpen terwijl hij zijn waterpistool vastklemde maar niet vergeten, dus ik ging wel naar buiten, deed met hem mee en deelde tijd en ruimte met hem, ik lachte en rende nog net zoals eerst, maar mijn houding ten opzichte van hem was wezenlijk veranderd. Als we teams vormden om een spel te doen zorgde ik ervoor dat ik nooit bij hem in het team belandde. Als hij zich niet aan de regels van papa en mama hield, zorgde ik ervoor dat ik niet de enige getuige was, zodat ik niet ineens als medeplichtige zou worden beschouwd. Wanneer ik zelf de regels overtrad, hield ik dat met de behoedzaamheid van een spion voor hem verborgen, en wanneer ik een geheimpje had vertrouwde ik dat toe aan een ander kind of, vaker, veel vaker, hield ik het voor mezelf. ’s Nachts deed ik zonder dat ik zelf goed wist waarom de deur van mijn kamer op slot, en wanneer ik me overgaf aan de slaap merkte ik dat die uiterste bescherming goed voelde. Toen mama erachter kwam, pakte ze mijn sleutel af. ‘Wat is dat voor nieuwe gril om jezelf op te sluiten? Je woont toch niet met dieven in huis?’, maar daar maakte ik me niet al te druk om: ik vond elke dag weer nieuwe manieren om de grenzen van mijn progressief toenemende vervreemding te markeren. Als mijn opa nog had geleefd, met zijn ironische blik, zou het hem beslist niet zijn ontgaan dat al mijn pogingen erop gericht waren enig kind te worden.

De grotere veranderingen begonnen zich echter te manifesteren ten opzichte van mijn moeder. Ik hield haar vaker en op een andere manier in de gaten, ik bespiedde haar stemmingen, handelingen en reacties met een entomologische zorgvuldigheid die ik eerder nooit had gehad. De schoonheid van mijn moeder, lang, blond, blauwe ogen, viel totaal uit de toon bij onze fysieke en sociale geografie. Een tijdlang was ik jaloers geweest op dat lichte palet, zo charmant en ongebruikelijk, vooral wanneer iemand ons wees op het grote verschil met de genetische mengeling van donkerbruine en zwarte tinten die ik van mijn vader had geërfd. ‘Jammer dat je niet op je moeder lijkt!’ Ik vond het vooral jammer dat Daniele, die nooit zou weten wat hij met al dat blond aan moest, juist haar exacte evenbeeld was: hun gelijkenis maakte dat ik me buitengesloten voelde, en het idee had dat me iets was ontnomen.

Later werd ik me ervan bewust dat in een klein dorp als het onze de charmes waarmee mijn moeder behept was dezelfde nadelen inhielden als lelijk zijn. Waar we ook kwamen, van de groenteboer tot de kapper, van de kioskhouder tot de tandarts, ze trok altijd evenveel aandacht en die was zelden positief. De mannen bekeken haar zwijgend, met stuurse gedragingen en veelbetekenende blikken; in gedachten in staat tot alle dingen die ze in de praktijk nooit zouden kunnen. Maar nog erger waren de vrouwen, wier argwaan begon bij openlijke vijandig en in de gevaarlijkste gevallen zelfs kon leiden tot vriendschap. ‘Ach ja, toen ik jong was, was het nog veel erger.’ Zo kapte mama het af als iemand probeerde te vragen hoe zij het ervoer.

Ze zei een keer tegen me dat ze niet snapte waarom mensen hun hele leven probeerden specialer te zijn dan anderen: als ze ook maar enig idee hadden wat het betekende om anders te zijn op een plek waar anders zijn betekende dat je eenzaam was, zou iedereen tevreden zijn geweest met zichzelf. Tot aan de avond van het feest had ik nooit gedacht dat de eenzaamheid waarover zij het had haar eigen eenzaamheid was. Tenslotte had ze geen reden om zich alleen te voelen: ze had mij, Daniele, papa en de hele familie. Haar dagen waren gevuld met dingen die ze voor ons moest doen, van ’s ochtends tot ’s avonds bepaald door het ritme van ons gaan en komen; ik was ervan overtuigd dat ze niet eens de tijd zou hebben om zich eenzaam te voelen al had ze het gewild, maar daar vergiste ik me in zoals alleen kinderen zich in dat soort dingen kunnen vergissen. Pas toen ik de volwassen leeftijd had bereikt zou ik begrijpen hoeveel vrouw er nog resteerde in die blonde dame van zesendertig, wanneer de moeder en de echtgenote hun deel hadden opgebruikt.

Mijn verwarring werd niet alleen veroorzaakt door mijn jeugdige leeftijd: ik kende mijn moeder nu eenmaal totaal niet. Ik beschikte over de essentiële gegevens, maar dat was kennelijk nutteloze informatie. Ik wist dat ze bijna was afgestudeerd, maar ik had geen idee dat mijn vader juist in de kier van dat ‘bijna’ zijn voet had weten te wringen, waardoor dat een permanente toestand was geworden voor haar. Ik wist ook dat ze elkaar in Cagliari hadden leren kennen bij vrienden thuis, toen ze nog maar vier examens hoefde af te leggen voor haar afstuderen, maar ik kon niet vermoeden hoezeer haar leven was veranderd door de komst van Daniele al meteen het jaar erna, vijf maanden na de bruiloft. Ik kende de landelijke kerk waarin ze waren getrouwd – we gingen er in het najaar weleens paddenstoelen zoeken op zondag –, maar ik had nog geen idee van de sociale implicaties van een huwelijk dat op maandag om zeven uur ’s ochtends werd gesloten, zoals gebruikelijk was voor meisjes die niet hadden kunnen wachten. Voor de haast die ze toen had gehad moest mijn moeder nu boeten met alle keren dat ze wachtte tot wij thuiskwamen, en ik begon me in die tijd net te realiseren wat dat betekende. Ik at de dingen die zij klaarmaakte, ik droeg de kleren die zij waste en streek, zag hoe de puinhoop in huis elke dag opnieuw werd opgeruimd, maar nu vielen me ook de dingen op die ik nooit eerder had opgemerkt. In de tijd dat we niet thuis waren, deed mijn moeder ook dingen die niet voor ons waren. Ze las bijvoorbeeld, en ze luisterde zeker naar muziek. In de kast stonden liefdesromannetjes, gedichten van García Lorca, verhalen van Melville en Moravia, en een heleboel oude boeken die ze waarschijnlijk meerdere keren had gelezen. Ze luisterde niet naar nieuwe muziek, maar alleen naar successen die ze al kende en die ze soms meezong terwijl ze het huishouden deed. De hoesjes van de cassettebandjes bekijkend ontdekte ik dat ze hield van Mina, Vecchioni, De Andre, Battisti en een Fransman wiens naam ik niet kon uitspreken. Dat hele jaar hield ik haar aandachtig in de gaten: wanneer wij haar niet zagen keerde mama terug naar waar ze eerder was geweest, naar plekken uit haar herinnering waarin wij noch papa thuishoorden. Er schuilde blijkbaar toch niet zo heel veel waarheid in haar bewering dat ze zich in haar jonge jaren slechter had gevoeld.