TUSSEN APRIL EN SEPTEMBER

Tomas Espedal

Tussen april en september

(Aantekeningen)

Vertaald uit het Noors door Marianne Molenaar

WERELDBIBLIOTHEEK • AMSTERDAM

Voor mijn moeder

De vertaalster ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Imot kunsten

© 2009 Gyldendal Norsk Forlag AS

© 2017 Nederlandse vertaling Marianne Molenaar / Uitgeverij

Wereldbibliotheek

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp bij Barbara / Nienke Cabell

Omslagbeeld © Plainpicture / Hanka Steidle

Foto auteur © Jakob Dall

NUR 302

ISBN 978 90 284 4255 9

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2017, met
ISBN 978 90 284 2698 6

APRIL

Ook dat is een opgave die moed vergt: blijven.

– Kristian Lundberg

Mijn eerste naam werd in een fabriek geconstrueerd, in metaal gegoten, en bezat een zekere duurzaamheid. Ik heb geprobeerd hem te vergeten. Ik ben drieënveertig vierenveertig vijfenveertig zesenveertig jaar oud. Ik schrijf dit in september. Ik ben geboren op 12 november onder het sterrenbeeld Schorpioen. Ik heb horen vertellen dat als de schorpioen wordt bedreigd, als hij in een hoek wordt gedreven en niet kan ontkomen, hij zijn giftige stekel opheft en de punt tussen de twee pantsers steekt die het schorpioenenlijf beschermen: het gif wordt ingespoten. De lente, de herfst is het jaargetijde waar ik het meest van houd, de zomer is voorbij, ik kan weer aan het werk, november, september, de negende of de negentiende, de negenentwintigste; het is ochtend of avond als ik met schrijven begin. Het is stil in huis. Ik word niet bedreigd of in een hoek gedreven, hef mijn rechterhand op en zet de punt van het potlood op het papier, het gif wordt uitgespoten. Ik schrijf. De eerste zin, alsof je een naald tegen de huid drukt, lichte weerstand, zacht, de naald dringt erdoorheen, hij glijdt naar binnen en raakt een ader; het is noodzakelijk om te vergeten. Mijn tweede naam was lastiger, zachter, harder, een vrouwennaam. Ik heb er lang over gedaan om hem te vernietigen. Niet omdat hij ondoordringbaar was, maar omdat hij oud is, verbonden aan een plaats; ik ben daar nooit geweest.

Ik ben geboren in een stad; de naam hoort bij het platteland, een droge, winderige, hardnekkige naam, hij knikte om als een weerbarstige boom. De eerste zin, die moet hard zijn als staal. Je vormt hem al doende, slijpt en borstelt, vijlt en polijst, handwerk. De mechanische klank van de schrijfmachine, alsof je alleen in een fabriekshal zit en de stemmen hoort van hen die er niet zijn; werkeloze handen en zware schoenen die over de vloer stampen zonder geluid te maken. De zin glanst. Hard als staal. We hebben gemeen, mijn dochter en ik, dat we allebei onze moeder hebben verloren. Ik mijn moeder in april, zij haar moeder in september. Ik wist niet wat ik moest zeggen, hoe ik haar moest troosten, alles wat ik kon zeggen, het eerste wat ik zei was, alsof ik een kind was, alsof er geen leeftijd bestond die ons scheidde, alsof ik wilde dat zij mij zou troosten en dat we elkaar konden omhelzen in een gezamenlijk verdriet, als gelijkgezinden, als leeftijdgenoten, alsof ik haar in de loop van een paar woordloze minuten tot een volwassene had gemaakt, mijn toekomstige levensgezel, mijn hoop; ze hoorde het en wendde zich af, woedend en geschrokken, het was geen troost, het eerste wat ik zei was: We hebben geen moeder meer.

Mijn dochter is vijftien en kent haar vader niet. Je zou kunnen zeggen dat hij één man is die boeken schrijft en een heel andere die haar vader is. Ik heb mijn best gedaan, nadat ze haar moeder had verloren, om een goede vader voor haar te zijn. Ik probeerde ook een soort moeder te zijn, dat was een grote fout en ik beging hem vol overgave en met onbuigzame wil; ik stopte met schrijven, stopte met reizen, maakte een eind aan een paar vriendschappen en installeerde me als een moeder in mijn nieuwe thuis. Ik verliet zelden het huis. Bleef thuis, ruimde op en maakte schoon, maakte telkens weer alle kamers schoon en waste haar beddengoed en haar kleren. Ik kookte en maakte ontbijt klaar en smeerde haar boterhammen voor tussen de middag. Maaltijden op gezette tijden. Altijd schone kleren. Altijd iemand thuis, ’s ochtends en ’s avonds. Het beviel me goed, beter dan ik had gedacht; ik vond het heerlijk om boodschappen te doen en eten te koken, op te ruimen, kleren te wassen, de was aan de lijn te hangen, het deed me goed. Maar het kind was niet tevreden, ze miste niet alleen haar moeder, ze miste ook haar vader. Op een dag vroeg ze: Waarom ben je altijd thuis? Waarom kun je me niet met rust laten, een dag alleen, in mijn eentje, waarom kun je niet eens weggaan?

Ik ging naar de stad.

Tegen mijn zin ging ik naar de stad, wat moest ik daar?

Ik liep door de straten en verdreef de tijd, twee, drie, vier uur, toen ging ik naar huis. Ik wilde thuis zijn bij mijn dochter. Ze had een vader nodig, maar werd opgescheept met een zwaarmoedige man, hij dacht dat hij zijn verstand verloor, dat hij gek werd, hij dacht dat hij doodging, dat hij ziek werd, hij dacht dat hij alles zou verliezen, het huis, het kind, hij was ervan overtuigd dat er iets verschrikkelijks zou gebeuren. Hij zat erop te wachten, maar het verschrikkelijke gebeurde niet. Hij zat op iets verschrikkelijks te wachten, maar het verschrikkelijke kwam niet, niet bij ons thuis. De buurman kreeg een zwaar hartinfarct en zakte voor zijn huis in elkaar. Het vogelnest in de tuin werd geplunderd door een roofvogel, hij trok het uit de boom, hakte gaten in de eieren, vrat de kuikens op en vloog weg. Het verschrikkelijke gebeurde, de hele tijd, overal, maar niet bij ons thuis. Ons huis was veilig, daar heerste vrede. En in die vrede, tijdens dat wachten, begon ik te schrijven. Elke ochtend nadat mijn dochter naar school was gegaan, ging ik aan mijn schrijftafel zitten. Er hing een witte, grijze stilte in huis. Die maakte me bang, ik was niet gewend aan stilte, had die weggepoetst en opgeruimd terwijl ik op dat verschrikkelijke zat te wachten, maar nu was de stilte er, als een plotseling en onverwacht geluk. Ze nestelde zich in het huis, en in de loop van een paar weken werd ze ook een deel van mij, ze nestelde zich in wat ik schreef.

Als sneeuw. Witte, grijze sneeuw na een lange zomer en een warme herfst. Wind, regen en dan opeens sneeuw, de eerste sneeuw. De kraaien wippen van links naar rechts door de tuin en vormen woorden in de sneeuw; kleine, zwarte kraaienkrabbels, slordig geschreven, de vogels schrijven, zo snel en trefzeker, ze schrijven: de winter komt.

De rozen verstarren.

Wit en met rijp bedekt.

Ze kregen de tijd niet om te verwelken, staan als het ware geremd in hun dood vastgevroren aan de witte buitenmuur opgebonden langs de muur met rode wollen draden: opgebonden, geremd, gedwongen daar te staan als ijskoude monden o zo open in het donker.

’s Ochtends nevel. Hij verdampt blijft hangen in restjes watervlekken in de krullen van de rozenbladeren het natte haar in een staart bijeengebonden en vastgehouden met de ene hand zo hard dat je het uitschreeuwt de stilte buiten, kom. De winter komt, al weer te vroeg, en de sneeuw smelt de nevel trekt op het zonlicht breekt door het witte loof en valt op de bevroren rozenblaadjes die zich te laat sluiten en verwelken.

De bloemen opgebonden met de wol van jouw rode trui.

Witte klimrozen.

In de tuin.

Voor het huis, opgebonden langs de witte buitenmuur met rode wollen draden bevestigd aan de muur met punaises en zo rond de stelen gebonden dat de witte rozen tegen het raam worden gedwongen waarachter ik zit te schrijven.

Gebonden.

Vastgebonden aan het huis en de kamers waarin ik al net zo vastgesnoerd ben aan het bed waarin ik lig en de stoel waarop ik zit. Ik loop rond door het huis bevestigd aan een stuk touw, voel niet de behoefte om ervandoor te gaan of uit te breken. Ben daarentegen verwoed bezig de onzichtbare draden strakker aan te halen, ze te versterken en dikker te maken, onslijtbaar en langer, zodat ik ze nog strakker kan aantrekken en meermaals rond mond, hals en borst kan snoeren, rond en rond, strakker en strakker, tot ik ten slotte ben ingesponnen in een harde witte cocon. Een schutvlies van draden vastgebonden aan de muren en de vloer, de schrijftafel en de stoel; hier zit ik, gevangen en geduldig, gedwongen toe te zien hoe het ijle bouwwerk zo omvattend en gecompliceerd wordt dat het een thuis kan worden genoemd.

Een thuis.

De weg, o, die weg, de grindweg die voorzichtig naar het huis loopt en die dezelfde kleur heeft als het huis omdat hij deel uitmaakt van het huis, een verlengde vormt van de deur, een voortzetting is van iets binnenshuis; het bed, misschien, waarin je ligt en waar je niet uit wilt komen.

Die uren midden op de dag als je klaarwakker bent en in bed gaat liggen, niet om te slapen, niet om uit te rusten, maar om uit het raam te kijken, naar buiten naar de lucht, om nog wakkerder te worden. Zo wakker dat het hem die daar ligt opeens duidelijk wordt dat hij daar altijd zou kunnen blijven liggen, onbeweeglijk en gedachteloos, maar met een blik zo helder dat het pijn doet. Wat ziet hij? De lucht, de wolken, verder niets. Dan verplaatst hij zijn blik en ziet de muren en het plafond van de kamer waarin hij ligt; de lamp op de schrijftafel bij het raam, de stoel en het rode vloerkleed, de boeken op het nachtkastje en de aantekenboeken met hun kaft in dezelfde kleur als het huis, en dan moet hij aan alles denken wat hij niet ziet, wat hij zou moeten beschrijven: de grindweg vanaf het huis, die weg waarop de bomen hun schaduwen werpen zo scherp en onoverkomelijk dat hij zich afvraagt of hij ooit in staat zal zijn erdoorheen te stappen en het huis te verlaten.

De brief: ‘Je kunt wel stellen dat ik Bonnards voorkeur voor het oncomfortabele deel. Eenvoudige meubels, harde stoelen, spartaans ingerichte kamers zonder opschik. Men zegt dat in zijn werkkamer geen enkele leunstoel stond, geen bank, geen meubels; ik geloof dat hij daar allemaal veel te veel van hield om het te willen bezitten, hij transfereerde het naar zijn werk. Zijn werk was zien. Voor het raam, in de tuin, hangt Marthe nonchalant in een ligstoel. Haar haar door de war, in een witte ochtendjas, het is ochtend of avond. Zijn werk was haar gadeslaan, hij schilderde wat zij deed: dat ze ’s ochtends wakker werd, dat ze opstond en een bad nam, ontbeet, een tafellaken borduurde, een brief schreef. Ze zit in de tuin, de brief ligt op de tafel met het geborduurde tafellaken. Het licht in de fruitbomen, de morellen in een mand, je zou ze kunnen eten. Ik zit achter mijn schrijftafel en kijk naar buiten: de fruitbomen en de tuintafel, de lege ligstoel, het is zaterdag of zondag. Ik probeer te schrijven, maar het lukt niet en in plaats daarvan schrijf ik deze brief: ik heb je nodig.’

Deze dag is me niet gelukt, ofwel: het werd een totaal onmogelijke dag voor me, hij werd niet zoals ik wilde dat hij zou worden, tja, wat wilde ik met deze dag?

Kan ik zeggen dat ik hem heb verloren, dat het een verloren dag werd, hoeveel dagen heb ik op die manier verloren; het werd niet mijn dag. De dag begon goed, het was een goed begin van een goede dag; ik verliet het huis, stapte naar buiten, liep de grindweg af, door de poort linksaf om de lange omweg naar de winkel te nemen, en zodra ik het gebruikelijke pad insloeg, zag ik dat dit het begin van een goede dag was: boven het huis van de buren, wolken. Zware, onbeweeglijke wolken, zo dik en zo zwaar dat je blijft staan om naar ze te kijken. Ongelukswolken? Als ze net zo zwaar hadden kunnen vallen als ze aan de hemel hingen, dan zouden ze het huis van de buren verpletterd hebben. Maar de wolken vielen neer als regen, het regende. Een zachte, lichte regen op het dak van de buren, daar werd ik blij van. De lucht klaarde op, de hemel brak open, het zonlicht brak door; ik was op weg naar de winkel. Nu naar rechts, dan kom ik op de open plek tussen de bomen, een open plek in het bos; het is in alle opzichten een plek. Wat voor soort plek? Een niemendalsplek? Maar wel een plek, dat is te merken. Niet te zien. Ook niet te horen. Alleen te merken, dus. Te merken, elke keer weer als ik die kleine opening tussen de bomen binnenstap, die open plek in het bos. Hier blijf ik staan. Verder niets: blijven staan. Op dezelfde plek. Altijd weer blijven staan op dezelfde plek. Een blijvenstaanplek misschien? Gister stelde ik me hier op deze plek een dier voor. Een eekhoorn, ja, het was een eekhoorn op de vlucht, op de vlucht voor mij. Vandaag zag ik iets heel anders op dezelfde plek: een groep vreemden die op de grond zaten en lagen. Ze hadden kleden neergelegd. Ze zaten en lagen op het gras: een uitstapje. Mij vielen alleen hun kleren op: zomerkleren, wit. Geen stemmen, geen woorden, alleen stilte. Later bedacht ik dat ze dood moesten zijn geweest, tot een andere tijd moesten hebben behoord; ik liep stilletjes langs en op hetzelfde moment was het alsof ik een van de gezichten herkende, ik zwaaide, maar er werd niet teruggezwaaid. Zij herkende me niet.

Maar hier is de dag niet verloren gegaan.

Ik vervolgde mijn weg en kwam bij de omheining met de paarden. Ze staan midden in de wei, roerloos, net standbeelden, bijna, dan opeens zet een ervan zich in beweging: de spieren worden zichtbaar, een hevig trillen onder de gladde huid, en de hoeven stampen hard op de grond, dat vreselijke geluid van hoeven, als een aankondiging van oorlog, of dood. Een ongeluk. Iets verschrikkelijks. Het paard rende in volle vaart op me af; ik voelde geen angst. En toen: hoe de luchtdruk van de beweging me in mijn gezicht trof. De geur van vel, van paardenhaar, die trof me in mijn gezicht. Ook daar werd ik blij van.

Kwam hier de omslag, keerde de dag zich hier tegen mij; nog was hij niet verloren, ik liep langs de omheining en brak een tak van een van de boomstammen die op de grond lagen; het werk van de boer, de warmte en de winter van de boer, ik brak een tak af die goed van lengte was: nu moet ik langs de honden. De honden van de boer, ze lopen los. Vier loslopende honden, een roedel. En nu voel ik de angst; de angst die ik niet voor paarden heb, voel ik voor honden. Die doet me goed. De angst doet me goed. Mijn hart bonst in mijn keel, mijn handen worden wakker, mijn voeten, mijn bloed, alles in me wordt wakker; ik ben omgeven door honden. Ze grauwen en grommen, snappen en happen in de mouw van mijn jas, ik zwaai met mijn stok. Een fluitend geluid. De boer die op zijn fluitje blaast, de honden draaien zich om, keren terug. Ik heb de honden nodig, heb de angst nodig, maar de boer doet me geen goed: dat idee van eigendom. Dat zijn eigendom dit hele gebied omvat met bos en landerijen en rotsen, strand en zee, dat hij zich gedraagt alsof hij dit hele gedeelte van het eiland bezit, daar kan ik niet tegen. En juist vandaag, op mijn dag, stapte ik op hem af, op die een beetje gezette, kleine man met zijn harde gezicht, rode wangen, rood; ik hield een opgeheven vinger onder zijn neus. Honden moeten aangelijnd zijn op het eiland, zei ik. Dit is mijn weg naar de winkel. Dit is mijn weg naar zee. Ik zwem wanneer ik wil, waar ik wil, en juist deze lente, deze zomer, zei ik, mijn laatste zomer op het eiland, ben ik niet van plan me te laten hinderen of tegenhouden, niet door jou en niet door je honden.

Wilde ik gaan verhuizen? Dat verbaasde me. Daar had ik nog nooit aan gedacht tot ik plotseling mijn laatste zomer op het eiland zei. Waar kwam dat idee vandaan? Waar moest ik heen? Ik was gebonden aan het huis en aan mijn dochter; ze ging hier naar school, ze had hier vriendinnen, het was haar vertrouwd, was dat niet ook mijn redding, mijn geluk, dat ik niet kon kiezen, dat ik gebonden was aan haar en het huis en mijn werk hier? Dus waar haalde ik dat idee om te gaan verhuizen vandaan? Ik stond voor de man die wekelijks, dagelijks, een aantal jaren lang, mijn wandeling naar de winkel had verstoord. De honden, het gefluit, de scheldpartij en de dreigementen, nu was het genoeg. Ik had de angst nodig, maar de woede deed me geen goed, je blijft erin vastzitten, zoals je jas blijft vastzitten in het prikkeldraad; je blijft vastzitten in je woede. Ik schold hem uit, bedreigde hem, dat was een grote fout, nu zou mijn wandeling niet meer dezelfde zijn, zou die veranderd zijn; ik stond daar een van mijn beste gewoontes te verpesten, mijn wandeling naar de winkel. Hij draaide zich om, ging het huis in, kwam terug met een geweer, hield het naar beneden gericht maar praatte met een zeldzame zelfverzekerdheid in zijn stem: Je loopt over mijn eigendom, voor de allerlaatste keer.

Het dreigde een verloren dag te worden. De woede bleef hangen, nog lang nadat ik me van de grondbezitter had losgerukt; woedend liep ik naar de winkel. Probeerde iets te vinden wat me weer blij kon maken: bosanemoontjes, ze groeiden in witte cirkels tussen de berkenstammen; ik zag ze niet. De narcissen die in geelwitte rijen stonden waar ooit kassen waren geweest; de kassen waren verdwenen, maar de bloemen stonden er nog, ze groeiden in groten getale in het wild tussen de bomen, een overweldigende aanblik, elke keer weer; ik bleef altijd staan, maar nu liep ik door. Een bepaalde appelboom in de tuin voor het rode huis, de witte appelbloesem, een witte, scherpe schoonheid, alsof die kleine, tere bloemetjes de lucht doorkliefden, of je adem doorkliefden, je voelde ze als sneden in je adem; de prikkelende zekerheid dat de witte bloemetjes appels zouden worden. Als ik mijn ogen had opgeslagen, had ik kunnen zien hoe de eksters hun nest bouwden: het ene takje na het andere, zorgvuldig aangebracht, gevlochten tot een op een mand lijkende vorm met aan de binnenkant een laag gras, gras en aarde, vastgekit met water, kleine bouwmeestervogels; hier zouden ze hun eieren leggen, wit en grijs, alsof de buitenkant van de dop een voorteken was van de veren van de kuikens; hun gebrek aan kleur.

Het blauw van de lucht. Het rood van de rododendron. Het geel van de chrysanten.

Ik zag er niets van.

Het werd een verloren dag, betekende dat dat ik nergens meer oog voor had?

De vogels, de kleuren, de mogelijkheden, de vreugdes: ik zag ze niet; ik had een van mijn beste gewoontes verloren, mijn wandeling naar de winkel, daarmee was mijn dag verloren, waarschijnlijk ook die van morgen en nog meer, ja, mijn hele toekomst op het eiland; ik moest een nieuwe wandelroute zoeken, een nieuwe gewoonte, zo niet, dan was mijn tijd op het eiland voorbij: dan zou ik moeten verhuizen.

Was er werkelijk niet meer voor nodig om deze dag, mijn hele toekomst, voor me te verduisteren: dat een van mijn gewoontes werd verstoord? Ja, meer was er niet voor nodig om mij uit mijn evenwicht te brengen en in duisternis te hullen, op een beslissend moment werd alles zwart. Op een beslissend moment was het alsof ik alles verloor: mijn dag, mijn gezichtsvermogen, mijn moed, mijn wil, ik kende geen ander verlangen dan op te geven.

Op een beslissend moment was alles voorbij: ik had het begin verloren.

Ik was op weg naar de winkel, ik zag niets. Geen bomen, geen weg, geen vrijheid, geen toekomst, niets.

Het was dus een broze constructie, die dag van mij: ik moest hem een steviger fundament geven, een grotere noodzakelijkheid, misschien was het nodig om alles om te gooien, al mijn gewoontes door nieuwe te vervangen? Of nog moeilijker: volledig van al mijn gewoontes af te zien?

Of ik moest leren zien: hetzelfde leren zien met een nieuwe blik. Door te verhuizen verandert er niets. Verhuizen is de herhaling uitstellen. Blijven, nog een zomer, weer een lente, op dezelfde plek, in hetzelfde huis, dat zal alles veranderen.

Op een ochtend werd ik wakker en herkende de kamer niet waarin ik lag; ik nam aan dat ik bij een vriend overnacht had, of misschien sliep ik in een hotel, het bed stond bij het open raam; ik was bij Janne in de stad. Het was stil in de kamer, koud, geen verkeer, geen ademhaling of warmte van een lichaam naast me: ik lag alleen in bed. Dan lag ik dus op de slaapkamer in Dreggen. Had ik eindelijk het bed naar de kamer verhuisd en bij de balkondeur gezet zodat ik met de deur open kon slapen, met uitzicht op bergen en zee in plaats van op de achtertuin? Nee, dat is er nooit van gekomen. Zover kwam ik niet. Ik was verhuisd, moest in alle haast verhuizen; ik sliep in het huis op Askøy. De meisjes zouden zo wakker worden, eerst de jongste, dan de oudste, dan de moeder, altijd in die volgorde, ik hoorde hen nog niet. Zou, moest de moeder nu niet gauw opstaan? Het duurde even tot ik me herinnerde dat ze ziek was, dat ze dood was, dat Harriet nu ergens anders woonde, dat ik hier alleen met Amalie woonde. Waar was ze? Ik hoorde haar niet, was ze ook verhuisd? Hoe oud was ze nu? Was het allemaal al voorbij; het licht viel door het hoge raam naar binnen, ik kon mijn armen niet bewegen, mijn voeten niet, hoelang lag ik hier al zo? Nu herinnerde ik het me, toen ik in slaap viel was ze vijftien, ze ging naar een feest; hoe ze zich had opgemaakt, een volwassen vrouw bijna. Ik was in de kamer gaan liggen om op haar te wachten, om haar thuis te horen komen, door de buitendeur in de nacht, een kind nog. En een paar seconden lang herkende ik de kamer niet waarin ik lag, dat was voldoende om mijn naam én mijn leeftijd te verliezen.

Mijn eerste naam was Olsen. Alfred Johan Olsen was een kleine, gedrongen man met een vriendelijk gezicht, werd er verteld, een donker, open gezicht, zei Elly Alice, mijn oma van vaderskant, en sterke handen, viel haar op; beiden ontmoetten elkaar voor het eerst in een hutje dat een paar van zijn collega’s in het bos aan de voet van de Løvstakken hadden gebouwd. Hij werkte op de werf in Solheimsviken, de naam Olsen had hij aangenomen toen hij naar de stad was verhuisd. Zijn familie heette Fjøsanger, hij was de jongste van acht en, zoals de naam al verraadde, afkomstig van een boerderij niet ver van de stad waar ze vanuit het hutje op neerkeken terwijl ze een pijp rookten en zaten te kaarten. De twee meisjes die elke avond arm in arm, als het ware toevallig, langs het hutje kwamen waren hun niet ontgaan. Op een avond verzamelden de vrienden al hun moed en riepen tegen de meisjes dat ze binnen moesten komen. Het waren zusjes, Margit en Elly Alice, negentien en zeventien jaar oud. De jongste was de mooiste. Ze stond in de deuropening en aarzelde om binnen te komen. Margit zat al, zij voerde het woord, vertelde dat ze bij hun vader woonden, die alleen was. Hij had zijn vrouw verloren toen de meisjes nog klein waren. Nu had hij een jongere vrouw ontmoet, Thea, ze was maar twee jaar ouder dan Margit, vertelde Elly Alice mij.

Op een avond stond de vrouw die Thea heette voor de deur en klopte aan: Is Espedal thuis? vroeg ze. Hij slaapt, zei Elly, die meteen zag dat het meisje zwanger was. Elly liep met tegenzin naar de kamer, haar vader lag op de divan, moe na een lange werkdag bij het spoor. Ze probeerde hem wakker te maken; hij sloeg één oog open, geïrriteerd. Er staat een meisje op de stoep, ze vraagt naar Espedal, zei Elly. Godverdomme, zei hij, haar vader; godverdomme, herhaalde hij. Mijn oma vond het heerlijk om dit verhaal te vertellen, zoiets als wanneer je de korst van een wond trekt en die weer begint te bloeden, ze krabde nerveus aan haar rechterarm en herhaalde het steeds en steeds weer: godverdomme, zei hij, godverdomme, zei zij. Thea trok bij hen in en maakte duidelijk dat de meisjes eruit moesten. Thea kreeg bezoek van haar moeder, de twee meisjes lagen op de slaapkamer te luisteren naar het gesprek van de twee vrouwen: Hoe kon je, zei haar moeder. Een oudere man met twee grote dochters, hoe kon je? Waar zat je verstand? Mijn arme kleine Thea. Ik werk ze er wel uit, zei Thea. Dat hoorden de meisjes. Margit sprong uit bed, holde naar de kamer en gaf Thea een klap in haar gezicht. Zo hard als ze kon, met de vlakke hand. De twee meisjes raakten slaags, twee leeftijdgenootjes, aan elkaar gewaagd, ze sloegen elkaar en trokken elkaar aan de haren. Ze spuugden naar elkaar. Schopten en krabden. Margit kwam huilend de slaapkamer binnen, de twee zusjes gingen op bed liggen met de armen om elkaar heen; een paar weken later moest Margit het huis uit. Op een avond nadat de zusjes hun gebruikelijke wandeling langs het hutje in het bos hadden gemaakt, was de deur op slot toen Elly Alice thuiskwam, haar vader was weg en ze moest op de stoep voor de deur gaan liggen, ze viel in slaap. Eivind Espedal vond zijn dochter slapend buiten voor het huis. Het huis waarin hij zijn vrouw had verloren, het huis dat zijn oudste dochter woedend en wanhopig had verlaten; nu lag zijn lievelingsdochter op de stoep te slapen, in elkaar gerold onder haar jas die ze ter beschutting om zich heen had geslagen.

Op dit punt van het verhaal moest ik opstaan van de tafel waaraan we zaten, in de keuken van de kleine flat op de derde verdieping in de Michael Krohns gate, het adres waar mijn oma haar hele volwassen leven had gewoond; twee kleine kamers, waarvan er een als slaapkamer had gediend voor het uit drie personen bestaande gezin, in de andere stond een eettafel en was een kachel, eenvoudige meubels, spartaans ingerichte vertrekken zonder tierelantijntjes. Een keuken, koud water, een bad met warm water in de kelder, zo was het nog steeds, ze moest water warmen op de kookplaat. We ontbeten. Elke vrijdag liep ik van de Bjørnsonsgate naar Danmarksplass, onder het verkeersknooppunt door en links door de voetgangerstunnel, dan linksaf naar Solheimsviken en de Michael Krohns gate, langs de stilgelegde werf en de bakstenen flatgebouwen die in rijen en langs straten tegen de bergwand omhoogklommen, aan de schaduwzijde van de weg naar Laksevåg, ik wandelde over het trottoir naar de Puddefjordbrug om samen met haar te ontbijten, elke vrijdag, met Elly Alice Espedal, mijn oma van vaderszijde; zij legde een zeiltje op de keukentafel, pakte twee grote zondagse borden, de dunne koffiekopjes, Russisch, met de hand beschilderd, uit Sint-Petersburg, de botermesjes uit Engeland, Sheffield, de staalfabrieken daar, ze was nooit ergens geweest, niet in het buitenland, alleen heen en weer van en naar haar werk, heen en weer tussen man en kind, huis en gezin, keuken en slaapkamer, dat waren haar plekken, dit was haar plek: de keuken, de keukentafel, het raam naar de haven. Het uitzicht op zee. De vrachtschepen die af en aan voeren langs het keukenraam. We ontbeten en rookten. Ik had van haar gehouden, ik hield nog steeds van haar. Ze was mooi, een scherp gesneden, gerimpeld gezicht met smalle, blauwe ogen en volle lippen waarin de rimpels van haar huid doorliepen als draden die gezicht en mond in een verontrustende schoonheid aan elkaar naaiden, ze had een alarmerend gezicht. De grijze krullen groeiden er in een wilde krans omheen. Haar haar groeide onbelemmerd, het krulde zich rond haar voorhoofd en viel in haar ogen en in haar mond als ze praatte. Ze vertelde in het wilde weg, het was niet gemakkelijk om haar te volgen, haar woordenstroom, ze reisde heen en terug door de tijd, dat wil zeggen, er bestond geen tijd voor haar, alles wat ze vertelde werd tot één tijd door elkaar gehutseld, het hier en nu, in de keuken in de Michael Krohns gate. Wat ze vertelde gebeurde vandaag, ze noemde mij Eivind en Alfred, en opeens schoot het haar te binnen dat ik geen van beiden was, dat het lang geleden was dat ze op de stoep voor het huis lag te slapen, buitengesloten, ze zweeg plotseling midden in het verhaal, staarde me aan als was ik een vreemde: wie was ik? Waar was zij? In welk huis, op welke leeftijd, zonet was ze nog zeventien, nu was ze achtenzeventig, het duurde even tot ze weer helder was, tot ze het flatje en de keuken waarin ze zat weer gevonden had, toen staarde ze wanhopig naar hem aan de andere kant van de keukentafel: Ik heb altijd van je gehouden, zei ze. Ik moest opstaan en naar de kleine hal gaan om niet in tranen uit te barsten: het kwam door het beeld van het meisje dat op de stoep voor het huis lag te slapen, ik begreep niet waarom dat zo’n indruk op me maakte; ik had nog geen dochter en kon niet weten dat ik eens in dezelfde situatie zou verkeren als mijn overgrootvader.

Elly Alice Espedal trouwde met Alfred Johan Olsen. Zij was negentien jaar en zwanger, ze trokken in het flatje in de Michael Krohns gate. Ze beviel van een zoon, noemde hem Eivind naar haar vader, probeerde haar liefde in één naam te verzamelen. Eivind. Eivind. Geen wind in de naam, geen zee, geen barse natuur, niets dan liefde en rust, zo wilde ze het: een stille naam, een veilige en stille naam, het gebeurde wel dat ze de naam zo luid uitschreeuwde als ze maar kon.

De eerste naam was liefde. De tweede naam was noodzaak, huwelijk, werk. De tweede naam was hard. Alfred Johan Olsen werkte van vroeg tot laat, maakte lange dagen, zware werkdagen, in de dagploeg en de avondploeg, acht uur per dag, ’s zondags vrij, in de zomer een week vakantie, overwerkt, een schamel loon, slecht betaald, uitgebuit; hij ging op in zijn werk, verdween voor haar. Hij was een werkend man.

Als hij niet werkte, miste hij zijn werk.

Als hij thuis was, moest hij uitrusten. Hij moest vroeg op, ging vroeg naar bed. Hij sliep in de eetkamer, zij sliep met het kind in het tweepersoonsbed, wilde, mocht hem niet storen. Hij wilde hen niet storen, moeder en kind, ze sliepen nog als hij ’s ochtends wakker werd, het was half zes, hij liep stilletjes naar de keuken, trok zijn werkgoed aan, ging naar de kelder om kolen te halen. Schepte de cokes in de kachel, blies leven in de gloed en maakte vuur, een zwakke, blauwe vlam. Op straat en op de daken van de huizen lag sneeuw, op de ramen zat ijs. Koud en vochtig in de kleine flat. Hij stak een sigaret op. Blies de rook uit het keukenraam. Kookte water voor koffie en ontbeet. Bleef aan de keukentafel door het raam zitten staren: duisternis, kou. De straatlantaarns die werden aangestoken. Die minuten alleen, ’s ochtends. Daar genoot hij van; ik geloof dat hij ervan genoot, van die minuten en de stilte. Toen brandden de straatlantaarns. Hij kwam overeind en liep de deur uit, de trap af, stil, ongemerkt, alsof de stilte zijn natuur was, zijn afwezigheid, hij stak de straat over.

Hij hoorde de sirene die waarschuwde dat de werfpoorten dichtgingen en het werk begon. Hij volgde de stroom mannen die door de poorten gleed. Ze liepen naar de garderobes en de prikklokken: 06:27 uur, altijd hetzelfde tijdstip, om half zeven stond hij in de werkplaats, geen minuut eerder, geen minuut later. Dat was niet zozeer uit stiptheid als wel demonstratief bedoeld, hij werkte niet meer dan noodzakelijk, niet meer en niet minder. Om half zeven was hij op zijn post bij de motoren. Hij repareerde en bouwde scheepsmotoren, stond in de werkplaats te lassen, te schroeven en te slijpen, te hameren en te vijlen, grof werk en fijn werk, grove handen en fijne vingers, hij had werkhanden.

Als hij thuis was, was hij niet thuis.

Hij was afwezig, moe, niet op zijn gemak. Hij hield niet van vrije dagen, van die lange, lege zondagen. Wat moesten ze doen? In de kleine, koude flat. Zij wilde een stukje wandelen. Ze wilde bij haar vader langs. Zij nam het kind, hij droeg de kinderwagen de trappen af en zwaaide hen uit. Hij bleef naar haar rug staan kijken, zag haar steeds kleiner worden. Pas als ze verdwenen was, als hij haar rug niet langer zag, miste hij haar.

Ze liep naar het huis aan de Inndalsvei. Een korte wandeling naar Danmarksplass, door de Bjørnsonsgate en de weg in die ze zo goed kende, de oude weg naar huis.

Het gele huis. De stoep ervoor. De deur en de ramen; nieuwe gordijnen, een nieuw licht vanuit de ramen, een vreemd licht in het raam, op de eerste verdieping, het raam met uitzicht op de tuin, op de appelboom en de bessenstruiken, de witte klimrozen, de rododendron en de dunne stammen van de lijsterbessen die op haar en het huis hadden gepast; ze stonden langs de grindweg die langs het huis liep, de beschuttende bomen, ze hadden haar niet kunnen helpen. De lijsterbessen, rood van de bessen, zwart van de vogels, zij was een van hen geworden die langsliepen. Die op bezoek kwamen. Ze klopte aan. Thea deed open. Liet hen met tegenzin binnen; Espedal slaapt, zei ze. Ze ging hun voor naar de keuken. De twee vrouwen, de moeders, zaten ieder aan een kant van de keukentafel. Thea zei niets, bood niets aan, wilde dat de ander wegging. Zou je zo vriendelijk willen zijn om mijn vader wakker te maken, vroeg Elly. Ik wil dat hij de jongen ziet. Thea maakte geen aanstalten. Dan maak ik hem wakker, zei Elly. Als je dat waagt, zei Thea. Hij slaapt samen met het kind, met Arnfinn, het is beter dat je weggaat, zei ze. Elly Alice kwam overeind, holde door de keuken de kamer in en door de kamer naar de slaapkamer, naar de deur, die op slot zat. Thea holde achter haar aan, wist een flard van haar mantel te pakken te krijgen en probeerde Elly achter zich aan de kamer uit te trekken. Ze trok Elly de jas van het lijf terwijl die op de deur stond te bonzen, kreeg haar haar te pakken en trok er uit alle macht aan, bleef aan haar haar staan rukken. Eivind, riep Elly, ze hoorde de jongen in de keuken huilen. Eivind, Eivind, schreeuwde ze.

Herinner jij je Thea nog? vroeg Elly Alice mij in de keuken in de Michael Krohns gate. Ja, uiteraard, zei ik: met Kerstmis reden mijn vader en ik altijd naar de Inndalsvei met een kerstcadeautje voor haar; ik herinnerde me haar als een vriendelijke oude dame. Ja, zo is dat, zei mijn grootmoeder, we herinneren ons dingen zo verschillend. Herinner je je overgrootvader nog? vroeg ze. Nee, dat niet; ik heb foto’s van hem gezien, een grote, sterke man met mij op zijn arm, in de tuin voor het huis; een foto, dat is alles. Hoe oud was ik toen hij stierf? vroeg ik. Ze dacht na en rekende: Een jaar of twee, drie, vier misschien, zei ze.

Thea herinnerde zich nog goed hoe hij in uniform over het stationsplein liep, hij was op weg naar het perron om de wagons van de lange trein te inspecteren, sloeg met een hamer tegen de wielen en de wagonkoppelingen, ging op zijn hurken zitten en belichtte met een lamp de assen en de onderkant van de wagons: alles was in orde. Hij maakte aantekeningen op zijn notitieblok. Liep naar voren naar de locomotief en klom in de bestuurderscabine, waar hij de kilometerstand en het elektriciteitsverbruik noteerde, hij schreef het nodige op en voegde er een algemene indruk aan toe, waarna hij zijn handtekening eronder zette: Eivind Espedal. Inspecteur. Zij stond op hem te wachten. Tot hij uit de locomotief sprong en terugliep over het perron, over het stationsplein niet ver van waar zij stond, samen met een vriendin. Ze had haar korte jurk aangetrokken, schoenen met hoge hakken, een tasje over haar schouder. Haar zomerhoed hield ze in haar linkerhand, ze sloeg er ongeduldig mee tegen haar heup. Lang, zwart, krullend haar dat los over haar blote schouders viel: ze had iets zuidelijks. Ze zou hem met de gebruikelijke blik aankijken. Hij zou zijn ogen neerslaan of haar blik beantwoorden; vandaag keek hij haar recht aan, een harde, uitdagende blik, dat verraste haar, ze voelde haar hart sneller kloppen en het bloed naar haar hoofd stijgen, naar haar gezicht, ze draaide zich om. Had hij het gezien? Hoe ze begon te blozen? Hij liep snel, maar toen zij zich omdraaide bleef hij bijna staan, aarzelend, toen liep hij door naar het kantoor, stapte naar binnen, ging achter zijn schrijftafel zitten en sloeg zijn handen voor zijn gezicht.

Een paar keer per week stond ze daar ’s middags, op dezelfde plek, altijd met een vriendin. Twee jonge meiden, hij wist wat ze wilden, waar ze op stonden te wachten. Twee meisjes van buiten die naar de stad waren verhuisd, ze waren op zoek naar een man. Een man met vast werk, een vaste baan, goed betaald. Misschien hadden hun moeders hen wel gestuurd, dacht hij, hadden ze hun dochters op pad gestuurd, bijna als prostituees, naar het spoor, waar ze zich stonden aan te bieden. Hij had meer van dat soort meisjes gezien, ze kwamen naar het station, mooier uitgedost dan de meisjes uit de stad, zwaarder opgemaakt en directer dan de meisjes uit de stad, hij had hen gezien en was hun voorbijgelopen. Hij woonde alleen met twee meisjes, twee dochters, ze hadden geen nieuwe moeder nodig. Hij kon zich een dienstmeisje veroorloven; ze ruimde op, maakte schoon en kookte eten, de beide meisjes mochten haar, hij was tevreden. Ze deed haar werk en ging naar huis, dat was een goede regeling. Hij woonde alleen, hij vond het prettig om alleen te wonen; ik geloof dat hij het prettig vond om alleen te wonen met de twee meisjes. Maar al de eerste keer dat hij haar zag, het meisje op het station, deed hij zijn trouwring af. Het was meer dan drie jaar geleden dat hij zijn vrouw had verloren, dat ze stierf, toch had hij zich er niet toe kunnen zetten zijn trouwring af te doen, nu deed hij hem af, hij wist niet waarom. Was zij anders? Herkende hij iets in haar, eenzaamheid, verdriet, hij wist het niet; hij vond dat ze op elkaar leken. Hij was drieënveertig. Zij zo te zien een jaar of negentien, twintig, misschien iets ouder, misschien iets jonger, hij probeerde er niet aan te denken: haar leeftijd, zijn leeftijd.