MONTESQUIEU
PERZISCHE BRIEVEN

Montesquieu

Perzische brieven

Vertaald en van een nawoord voorzien door Jeanne Holierhoek

Derde druk

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

De vertaalster ontving voor deze vertaling een projectwerkbeurs van
de Stichting Fonds voor de Letteren

Oorspronkelijke titel Lettres persanes

Omslagontwerp Christoph Noordzij

© 2002 Nederlandse vertaling: Jeanne Holierhoek en

Uitgeverij Wereldbibliotheek

Alle rechten voorbehouden

NUR 302

www.wereldbibliotheek.nl

ISBN 978 90 284 4256 6

Deze digitale editie is gemaakt naar de derde druk, 2017, met
ISBN 978 90 284 2700 6

Inhoud

Enkele overpeinzingen

Voorwoord

Perzische brieven

Nawoord

Noten van de vertaalster

Enkele overpeinzingen bij de Perzische brieven¹

Wat bij de lezers van de Perzische brieven het meest in de smaak viel was dat ze er, zonder erop verdacht te zijn, een soort roman in vonden. Het boek heeft een begin, een ontwikkeling en een eind. De personages zijn in een onderling verband geplaatst. Naarmate hun verblijf in Europa langer duurt, gaan ze de zeden en gewoonten in dit deel van de wereld minder wonderbaarlijk en eigenaardig vinden, en de mate waarin ze door dat wonderbaarlijke en eigenaardige worden getroffen, hangt weer samen met hun karakterverschillen. Anderzijds neemt in het Aziatische serail de wanorde toe naarmate Usbek langer wegblijft, dat wil zeggen naarmate de drift groeit en de liefde afneemt.

Overigens heeft dit soort romans meestal wel succes, want de lezers gaan zichzelf rekenschap geven van hun feitelijke situatie. En dat roept sterkere gevoelens op dan elk verhaal dat erover zou kunnen worden verteld. Enkele alleraardigste werken die na de Perzische brieven het licht hebben gezien, hadden onder andere daaraan zo’n warm onthaal te danken.

In gewone romans ten slotte zijn uitweidingen slechts geoorloofd als deze op zich weer een nieuwe roman vormen. Er kunnen geen redeneringen doorheen worden gevlochten. Omdat geen enkel personage erin is opgenomen om te redeneren, zou dat tegen de opzet en de aard van het werk indruisen. Maar met de briefvorm, waarin de personen willekeurig zijn en de behandelde onderwerpen zich niet voegen naar een plan of een vooropgezette bedoeling, heeft de schrijver zichzelf in een zodanige positie geplaatst dat hij filosofie, politiek en moraal in een roman kon verwerken alsook het geheel in een verborgen, een in zekere zin onbekend verband kon plaatsen.

De Perzische brieven vonden onmiddellijk zoveel aftrek dat de uitgevers alles in het werk stelden om er een vervolg op te krijgen. Iedereen die ze tegenkwamen trokken ze aan zijn mouw: ‘Meneer, alstublieft, maak Perzische brieven voor me.’²

Maar uit het bovenstaande moge voldoende duidelijk naar voren komen dat het boek zich niet leent voor een vervolg, en nog minder voor een vermenging met brieven van de hand van iemand anders, hoe vaardig ook geschreven.

Bepaalde gedachten zijn door veel mensen als te gewaagd ervaren: aan hen het verzoek om de aard van het werk niet uit het oog te verliezen. De Perzen die er zo’n grote rol in moesten spelen, zagen zich plotseling overgeplaatst naar Europa, dat wil zeggen naar een andere wereld. In een bepaalde periode konden ze niet anders worden beschreven dan als lieden die rijkelijk waren bedeeld met onwetendheid en vooroordelen; de aandacht ging uitsluitend uit naar het ontstaan en de ontwikkeling van hun ideeën. Hun aanvankelijke gedachten moesten eigenaardig zijn. Mij stond niets anders te doen, zo leek mij, dan er het soort eigenaardigheid aan toekennen dat verenigbaar is met een scherpe geest. Er hoefde slechts te worden uitgedrukt wat ze voelden bij alles wat ze ongewoon vonden. Het was bepaald niet onze bedoeling enig religieus principe te ondergraven, integendeel, we hadden zelfs niet het idee dat we onvoorzichtig waren. Indrukken als die van hen gaan steevast gepaard met een gevoel van verrassing en verbazing, maar niet met een onderzoekende benadering, laat staan met kritiek. In hun uitweidingen over onze godsdienst mochten deze Perzen niet beter op de hoogte lijken dan wanneer ze het over onze gewoonten en gebruiken hadden. Weliswaar vinden ze onze dogma’s soms buitenissig, maar die buitenissigheid draagt altijd het stempel van een volstrekte onwetendheid aangaande de samenhang tussen die dogma’s en onze andere waarheden.

Deze toelichting is ingegeven door liefde voor die grote waarheden, los van het respect voor de mensheid, die we zeker niet op haar kwetsbaarste punt hebben willen treffen. Aan de lezer derhalve het verzoek de indrukken die we verwoorden steeds te blijven zien als een gevolg van de verbazing van mensen die niet anders konden dan verrast zijn, dan wel als paradoxen, geformuleerd door mensen die daartoe zelfs niet in staat waren. Tevens het verzoek om niet te vergeten dat het aantrekkelijke uitsluitend gelegen is in het eeuwige contrast tussen de werkelijkheid en de bijzondere, nieuwe of eigenaardige manier waarop deze kan worden waargenomen. De aard en de bedoeling van de Perzische brieven zijn zonder enige twijfel dermate zonneklaar, dat slechts degenen die zichzelf willen misleiden erdoor misleid zullen worden.

Voorwoord

Ik draag dit boek aan niemand op en stel het onder niemands hoede. Als het een goed boek is, dan zal het worden gelezen; en is het niet goed, dan kan het me niet schelen of het gelezen wordt.

Ik heb deze eerste brieven geselecteerd om na te gaan hoe het publiek zou reageren. Ik heb een groot aantal andere in portefeuille, die kan ik naderhand nog publiceren.

Maar wel op voorwaarde dat ik onbekend blijf. Want zodra mijn naam naar buiten komt, doe ik er het zwijgen toe. Ik ken een vrouw die heel behoorlijk kan lopen, maar die gaat strompelen zodra er naar haar gekeken wordt. De gebreken van het werk mogen volstaan, zonder dat ik ook nog die van mijn persoon uitlever aan de kritiek. Als bekend werd wie ik ben, dan zouden de mensen zeggen: ‘Zijn boek contrasteert met zijn persoon. Hij zou zijn tijd beter moeten besteden. Dit geeft geen pas voor een achtenswaardig man.’ Altijd komen critici met dergelijke overwegingen, want die kunnen ze verwoorden zonder al te zeer hun hersens te hoeven gebruiken.

De briefschrijvende Perzen hadden bij mij hun intrek genomen; we leidden een gemeenschappelijk bestaan. Omdat ze mij zagen als iemand uit een andere wereld, hielden ze niets voor me verborgen. Mensen van zo ver konden ook eigenlijk geen geheimen meer hebben. Ze gaven me inzage in het grootste deel van hun brieven; ik schreef ze over. Toevallig ontdekte ik er zelfs een paar die zij mij zeker niet zouden hebben toevertrouwd, zo kwetsend zijn ze voor de Perzische trots en jaloezie. Ik fungeer dus slechts als vertaler: al wat ik heb gedaan is het werk aanpassen aan onze gewoonten. Het Aziatisch taalgebruik heb ik de lezers zoveel mogelijk bespaard. Ik heb hen gevrijwaard van een eindeloze hoeveelheid verheven uitdrukkingen die hen hogelijk zouden hebben verveeld.

En ik ben de lezers nog meer ter wille geweest. De uitvoerige complimenten waarmee mensen uit het Oosten niet minder kwistig zijn dan wij, heb ik geschrapt, en daarnaast ben ik voorbijgegaan aan talloos veel details die geen plaats verdienen in de openbaarheid en die tussen twee vrienden altijd moeten vervliegen.

Als de meesten van hen die ons brievenbundels hebben geschonken hetzelfde zouden hebben gedaan, zouden ze hebben geconstateerd dat er niets van overbleef.

Over één ding heb ik me vaak verbaasd: dat die Perzen soms even goed als ikzelf op de hoogte bleken van de gewoonten en de levenswijze in dit land, er de kleinste bijzonderheden van kenden en dingen opmerkten die, naar mijn overtuiging, aan heel wat Duitsers die een reis door Frankrijk hebben gemaakt zijn ontgaan. De oorzaak hiervan is volgens mij dat ze hier zo lang zijn gebleven; nog afgezien van het feit dat een Aziaat in één jaar gemakkelijker op de hoogte kan raken van de Franse zeden en gewoonten dan een Fransman in vier jaar van de Aziatische, omdat de Fransen zich even vrij uiten als de Aziaten gesloten zijn.

Traditiegetrouw mag elke vertaler, of zelfs de minst subtiele commentator, zijn vertaling of commentaar inleiden met een lofzang op het origineel, waarvan hij het nut, de verdienste en de voortreffelijkheid kan benadrukken. Ik heb dat niet gedaan; de redenen laten zich gemakkelijk raden. Een van de betere is dat het een heel vervelend iets zou zijn, op een plaats die van zichzelf al erg vervelend is, en dan bedoel ik een voorwoord.

Perzische brieven

1. usbek aan zijn vriend rustam in isfahan

We zijn maar één dag in Qom gebleven. Na onze religieuze plicht te hebben vervuld bij het graf van de Maagd die twaalf profeten ter wereld heeft gebracht³ zijn we doorgereisd, en gisteren, op de vijfentwintigste dag na ons vertrek uit Isfahan,⁴ kwamen we aan in Tabriz.

Misschien zijn Rica en ik wel de eerste Perzen die uit verlangen naar kennis hun land hebben verlaten, die de geneugten van een kalm leven hebben opgegeven voor een moeizame zoektocht naar wijsheid.

We zijn geboren in een bloeiend rijk, maar wij hadden niet het idee dat onze kennis bij de grenzen daarvan halt moest houden en dat alleen het oosterse licht ons kon verlichten.

Laat mij weten wat er over onze reis gezegd wordt, en praat mij niet naar de mond: op veel bijval reken ik niet. Stuur je brief naar Erzurum, waar ik enige tijd denk te blijven.

Gegroet, beste Rustam. Wees ervan verzekerd dat je mag bogen op een trouwe vriend, waar ter wereld ik ook ben.

Tabriz, 15de van de maand Safar, 1711⁵

2. usbek aan de eerste zwarte eunuch in zijn serail te isfahan

Jij bent de getrouwe hoeder van de mooiste vrouwen van Perzië. Het dierbaarste dat ik op de wereld bezit, heb ik aan jou toevertrouwd. Jij hebt de sleutels in handen van de grimmige poorten die alleen voor mij opengaan. Terwijl jij waakt over het kostbare depot dat mij zo na aan het hart ligt, verkeert het in rust en in volledige veiligheid. Jij houdt de wacht, in de stilte van de nacht en in het rumoer van de dag. Wanneer de deugd wankelt, vindt ze steun bij jouw onvermoeibare zorgen. Zouden de vrouwen die aan jouw hoede zijn toevertrouwd zich aan hun plicht willen onttrekken, dan zou jij hun die hoop ontnemen. Je bent een gesel voor de ondeugd en een pijler voor de trouw.

Zij gehoorzamen je bevelen en eisen van jou gehoorzaamheid. Blindelings volvoer je al hun wensen en evenzeer zorg je ervoor dat ze zich houden aan de wetten van het serail. Je stelt er een eer in de nederigste diensten aan hen te bewijzen. Eerbiedig en beschroomd onderwerp je je aan hun rechtmatige bevelen. Je dient hen als de slaaf van hun slaven. Maar in een omkering van de macht stel jij je op als heer en meester, zoals ikzelf, wanneer je vreest dat de voorschriften aangaande de preutsheid en ingetogenheid worden verwaarloosd.

Blijf altijd in gedachte houden dat ik je uit de modder heb getrokken toen je de minste van mijn slaven was, om je deze positie te geven en de geneugten van mijn hart aan je toe te vertrouwen. Gedraag je uiterst deemoedig jegens hen over wie ik mijn liefde verdeel, maar laat hen tegelijkertijd voelen hoe afhankelijk ze zijn. Verschaf hun alle genoegens die onschuldig kunnen blijven; verdrijf hun zorgen, vermaak hen met muziek, dans, kostelijke dranken, spoor hen aan elkaars gezelschap te zoeken. Willen ze naar het buitenverblijf dan mag je ze erheen brengen, maar zorg ervoor dat korte metten wordt gemaakt met alle mannen die zich in hun buurt vertonen. Spoor hen aan tot hygiëne, want dat weerspiegelt de netheid van geest. Praat nu en dan met hen over mij. Ik wil hen graag terugzien in het aantrekkelijk oord waar zij zoveel schoonheid aan verlenen.

Gegroet.

Tabriz, 18de van de maand Safar, 1711

3. zashi aan usbek in tabriz

We hebben de hoofdeunuch opdracht gegeven ons mee de stad uit te nemen. Hij zal u melden dat alles zonder problemen is verlopen. Toen we de rivier moesten oversteken en genoodzaakt waren onze draagstoelen te verlaten, zijn we zoals gewoonlijk in een bakje gestapt; twee slaven droegen ons op hun schouders en wij zorgden dat niemand ons kon zien.

Hoe had ik, geliefde Usbek, kunnen leven in uw serail in Isfahan, op de plek die me voortdurend herinnerde aan mijn voorbije genot en daarom dagelijks met nieuwe heftigheid mijn verlangen aanwakkerde? Ik doolde door de vertrekken, voortdurend naar u zoekend zonder u ooit te vinden; in plaats daarvan stuitte ik overal op de schrijnende herinneringen aan mijn geluk van weleer. Nu eens waande ik me op de plaats waar ik u voor het eerst van mijn leven in mijn armen mocht houden; dan weer daar waar u besloot tot die gedenkwaardige wedstrijd tussen uw vrouwen. Stuk voor stuk gingen we er prat op alle anderen in schoonheid te overtreffen. Toen we ons aan u lieten zien, hadden we onze fantasie op het gebied van opschik en sieraden ten volle uitgeleefd. Met genoegen aanschouwde u de wonderen van onze kunst. U was vol bewondering voor wat we in onze gretigheid om u te behagen hadden weten te bereiken. Maar weldra moesten van u die kunstmatige charmes wijken voor natuurlijker bekoorlijkheden: u maakte al onze inspanningen ongedaan. Die tooi, die u was gaan hinderen, moesten we afleggen. U wilde ons zien in de simpele staat der natuur. Preutsheid speelde voor mij geen rol, ik dacht slechts aan de roem die ik kon oogsten. Wat was u bevoorrecht, Usbek, dat zoveel gratie voor u tentoon werd gespreid. We zagen u langdurig ronddwalen, van verrukking naar verrukking; uw weifelende geest kon geruime tijd geen beslissing nemen. Elke nieuwe bekoorlijkheid vroeg van u een eerbewijs. Weldra waren wij allen overdekt met uw kussen; u richtte uw nieuwsgierige blikken op de meest geheime plekken; in een mum van tijd liet u ons allerlei verschillende houdingen aannemen; steeds weer nieuwe opdrachten en steeds weer nieuwe volgzaamheid. Ik moet bekennen, Usbek, dat ik in mijn verlangen u te behagen door een nog heftiger passie dan die van de eerzucht werd gedreven. Ik merkte dat ik geleidelijk de meesteres werd van uw hart; u nam mij; u ging van me weg; u keerde naar me terug en ik slaagde erin u bij me te houden. Mijn triomf was volledig, mijn rivales bleef niets dan wanhoop. Het was ons te moede of we alleen op de wereld waren: niets om ons heen was nog onze aandacht waard. Ach, hadden mijn rivales maar de moed gehad getuige te blijven van alle liefdesblijken die ik van u ontving. Zouden ze hebben aanschouwd hoezeer ik in vervoering raakte, dan zouden ze wel hebben gemerkt dat er een verschil is tussen mijn liefde en die van hen; ze zouden hebben gezien dat ze misschien in aantrekkelijkheid met me konden wedijveren, maar niet in vurigheid…

Maar wat bezielt me? Waar voert dit nutteloze relaas mij heen? Niet bemind worden is verdrietig, maar niet langer bemind worden is vernederend. U verlaat ons, Usbek, om door onherbergzame streken te gaan zwerven. Ah, het voorrecht bemind te worden legt voor u geen enkel gewicht in de schaal? Helaas, u beseft niet eens wat u verliest! Ik slaak zuchten die niet worden gehoord; mijn tranen stromen zonder dat u ervan geniet; het komt mij voor dat het hele serail liefde ademt, en uw ongevoeligheid houdt u er voortdurend van verwijderd!

Ach, geliefde Usbek, verstond u maar de kunst om het geluk te grijpen!

Serail Fatima, 21ste van de maand Muharram, 1711

4. zefis aan usbek in erzurum

Het zwarte monster heeft dus eindelijk besloten me in wanhoop te storten: hij wil met alle geweld mijn slavin Zelida bij me weghalen. Zelida, die me dient met zoveel genegenheid, wier vaardige vingers mij zo rijkelijk voorzien van opschik en gratie. Hij heeft niet genoeg aan een scheiding die pijnlijk is, het moet van hem ook nog een smadelijke scheiding worden. De intrigant wil iets verdorvens zien in hetgeen ons tot onze vertrouwelijkheid brengt, en omdat hij zich staat te vervelen op zijn post achter de deur, waar ik hem steevast gebied te blijven, durft hij een verhaal op te dissen als zou hij dingen hebben gehoord of gezien waarvan ik me zelfs geen voorstelling kan maken. Ach ik ongelukkige! Noch mijn afzondering noch mijn deugdzaamheid bieden bescherming tegen zijn absurde verdenkingen: een verachtelijke slaaf valt mij aan tot in uw hart, en daar moet ik me verdedigen! Nee, ik heb te veel zelfrespect om mezelf ertoe te verlagen verantwoording te gaan afleggen: de enige waarborgen voor mijn gedrag die ik mij wens zijn uzelf, uw liefde, die van mij en, als ik het mag zeggen, geliefde Usbek, mijn tranen.

Serail Fatima, 29ste van de maand Muharram, 1711

5. rustam aan usbek in erzurum

Je bent hier in Isfahan het gesprek van de dag. Iedereen praat over je reis. Sommigen zien het als een vorm van lichtzinnigheid, anderen denken dat je het doet uit verdriet. Alleen je vrienden nemen het voor je op, zonder dat ze bij machte zijn iemand te overtuigen. De mensen kunnen niet begrijpen dat je weggaat van je vrouwen, van je familie, je vrienden, je land, om af te reizen naar gebieden die de Perzen onbekend zijn. Rica’s moeder is ontroostbaar; ze vraagt je om haar zoon, die je naar haar zeggen hebt ontvoerd. Ikzelf, waarde Usbek, ben spontaan geneigd alles wat je doet goed te keuren, maar dat je er niet bent kan ik je niet vergeven, en welke argumenten je daarvoor ook mag aanvoeren, mijn hart zal er nooit waardering voor opbrengen.

Gegroet; blijf vriendschap voor me voelen.

Isfahan, 28ste van de maand Rabi 2, 1711

6. usbek aan zijn vriend nessir in isfahan

Op een dagreis afstand van Erevan verlieten we Perzië en betraden we het gebied dat onder Turkse heerschappij staat. Twaalf dagen later arriveerden we in Erzurum, waar we drie à vier maanden zullen blijven.

Ik moet je iets bekennen, Nessir: ik voelde een heimelijke pijn toen Perzië uit het zicht verdween en ik mij ineens bevond tussen de afvallige Osmanen. Naarmate ik vorderde in het land van deze godverzakers, leek het wel of ik zelf een godverzaker werd.⁶

Voor mijn geestesoog verschenen mijn land, mijn familie en vrienden; mijn genegenheid vlamde weer op. Een vage angst maakte de verwarring bij mij compleet, en het werd me duidelijk dat ik te veel in gang had gezet om verzekerd te kunnen zijn van mijn rust.

Het meeste tob ik over mijn vrouwen; aan hen kan ik niet denken zonder te worden verteerd van verdriet.

Niet dat ik hen liefheb, Nessir: in dat opzicht verkeer ik in een staat van ongevoeligheid die me vrijwaart van verlangens. In het welvoorziene serail waarin ik heb geleefd, heb ik de liefde weten te vermijden, haar door zichzelf laten vernietigen; maar juist uit mijn kilte maakt zich een verborgen jaloezie los, die aan mij knaagt. Ik zie een schare vrouwen voor me die vrijwel aan hun lot zijn overgelaten. Om voor hen in te staan beschik ik alleen over laffe types. Ik zou me met moeite gerust kunnen voelen als mijn slaven trouw waren. Wat wordt het als ze dat niet zijn? Wat een treurige berichten kunnen me dan bereiken in de verre landen waar mijn reis mij zal brengen! Tegen dat kwaad kunnen mijn vrienden niets uitrichten: ze mogen de droeve geheimen van deze plaats niet kennen. En wat zouden ze ertegen kunnen doen? Zou een onopvallende straffeloosheid mij niet duizendmaal liever zijn dan een opzienbarende afstraffing? Al mijn kommer vertrouw ik toe aan jouw hart, mijn beste Nessir; in mijn huidige gemoedsgesteldheid is dat de enige troost die mij rest.

Erzurum, 10de van de maand Rabi 2, 1711

7. fatima aan usbek in erzurum

Twee maanden is het nu geleden dat u bent vertrokken, beminde Usbek, en in mijn neerslachtigheid kan ik mijzelf er nog niet van overtuigen. Ik spoed mij door het hele serail, alsof u er bent; ik blijf in de illusie geloven. Hoe moet het ook met een vrouw die u liefheeft; die gewend was u in haar armen te houden; die al haar energie besteedde aan pogingen om u bewijzen te verschaffen van haar genegenheid: vrij krachtens haar hoge geboorte, slavin door haar heftige liefde?

Toen ik met u in het huwelijk trad, hadden mijn ogen nog nooit het gezicht van een man aanschouwd, en nog steeds bent u de enige wiens aanblik mij is toegestaan.* Want die afschuwelijke eunuchen, wier onmannelijkheid nog wel hun geringste tekortkoming is, tel ik niet mee. Wanneer ik de schoonheid van uw gezicht vergelijk met de wanstaltigheid van het hunne, dan kan ik niet anders dan mijzelf gelukkig prijzen. Mijn fantasie kan me geen verrukkelijker voorstelling bieden dan de betoverende aantrekkelijkheid van uw persoon. Ik zweer u, Usbek: als ik weg zou mogen uit dit oord waar ik krachtens mijn positie opgesloten moet blijven, als ik me aan de bewaking om ons heen zou kunnen onttrekken; als ik zou mogen kiezen uit alle mannen die in deze hoofdstad der volken wonen: Usbek, ik zweer u, dan koos ik niemand anders dan u. U bent de enige ter wereld die het verdient te worden bemind.

Denk niet dat ik, nu u er niet bent, geen zorg meer besteed aan een schoonheid waar u zoveel waarde aan hecht. Ofschoon ik mij aan niemands blikken mag tonen, en de sieraden waarmee ik mij tooi uw geluk niet dienen, probeer ik toch de gewoonte tot behagen vast te houden. Ik ga niet slapen alvorens mij met de verrukkelijkste oliën te hebben geparfumeerd. Ik denk terug aan de gelukkige periode waarin ik u in mijn armen mocht ontvangen; een zoete droom, die me bekoort en waarin het dierbaar object van mijn liefde aan mij verschijnt; mijn fantasie verliest zich in verlangens, vleit zich met hoopvolle verwachting. Soms stel ik me voor dat u genoeg hebt van de akelige reis en naar ons terugkeert; de nacht gaat voorbij met dromen in een sfeer tussen waken en slapen; ik tast naar u, aan mijn zijde, en meen dan dat u me ontwijkt; het vuur dat mij verteert, verbreekt ten slotte zelf de illusie en brengt me tot bezinning. In die momenten voel ik me zo opgewonden…

U kunt het zich niet voorstellen, Usbek, maar in zo’n toestand leven is onmogelijk; het vuur stroomt door mijn aderen. Waarom kan ik u niet uitleggen wat ik zo duidelijk voel! En hoe duidelijk voel ik wat ik u niet kan uitleggen! Op zo’n moment, Usbek, zou ik de wereldheerschappij willen inruilen voor één kus van u. Wat is een vrouw ongelukkig met zulke heftige verlangens, als ze beroofd is van de enige die ze kan bevredigen; als ze, aan haar lot overgelaten, zonder enige afleiding, moet leven op het ritme van verzuchtingen en in de razernij van een opgezweepte passie; als ze, zelf verre van gelukkig, niet eens voor het genoegen van een ander mag dienen: nutteloos ornament van een serail, bewaakt ter wille van de eer en niet voor het plezier van haar echtgenoot!

Wat zijn jullie mannen toch wreed! Jullie zijn aangenaam getroffen als wij passies hebben die we niet kunnen bevredigen; jullie behandelen ons alsof we geen gevoel hebben, terwijl jullie ontstemd zouden zijn als dat inderdaad zo was. Jullie gaan ervan uit dat onze langdurig onderdrukte verlangens zullen opvlammen als we jullie zien. Bij iemand anders gevoelens van liefde wekken kost moeite; het is gemakkelijker om van de wanhoop van onze zinnen te verkrijgen wat jullie van je eigen verdiensten niet durven te verwachten.

Gegroet, beminde Usbek, gegroet. Ga ervan uit dat ik slechts leef om u te aanbidden. Mijn ziel is van u vervuld, en uw afwezigheid leidt er niet toe dat ik u vergeet, integendeel: mijn liefde zou er nog feller door worden aangewakkerd als ze nog zou kunnen groeien in heftigheid.

Serail Isfahan, 12de van de maand Rabi 1, 1711

* Perzische vrouwen worden veel strenger bewaakt dan de vrouwen in Turkije en Indië. (Noten voorzien van een * zijn van Montesquieu.)

8. usbek aan zijn vriend rustam in isfahan

Je brief is me ter hand gesteld in Erzurum, waar ik op dit moment vertoef. Ik had wel verwacht dat mijn vertrek opzien zou baren; ik maak me daar niet druk over. Waar wil je dat ik mij naar voeg, naar het oordeel van mijn vijanden of naar dat van mijzelf?

Van jongs af aan heb ik aan het hof verkeerd. Ik mag wel stellen dat mijn hart daar niet verdorven is geraakt. Ik ontwikkelde er zelfs een ambitieus voornemen: ik durfde er deugdzaam te zijn. Zodra ik de ondeugd leerde kennen, nam ik er afstand van; maar vervolgens keerde ik naar de ondeugd terug om haar te ontmaskeren. Ik bracht de waarheid tot aan de voet van de troon, ik sprak er een tot dan toe onbekende taal. Ik doorkruiste de vleierij en zaaide verwarring zowel bij de aanbidders als bij de aanbedene.

Maar toen ik merkte dat mijn oprechtheid me vijanden had bezorgd, dat ik me de jaloezie van de ministers op de hals had gehaald zonder dat ik mij de gunst van de vorst had verworven, dat ik mij aan een verdorven hof nog slechts staande hield met een restantje deugd, besloot ik er weg te gaan. Ik veinsde grote wetenschappelijke belangstelling, en veinzenderwijs kreeg ik die belangstelling ook echt. Ik trok me terug uit het openbare leven en nam mijn intrek in een buitenhuis. Toch had ook die oplossing nadelen: ik bleef blootgesteld aan de boosaardigheid van mijn vijanden, terwijl ik vrijwel alle mogelijkheden om me te verweren uit handen had gegeven. Enkele geheime waarschuwingen maakten me uitermate behoedzaam. Ik besloot mijn vaderland te verlaten en in ballingschap te gaan. Juist het feit dat ik me van het hof had verwijderd, leverde me een aannemelijk voorwendsel. Ik ging naar de sjah en liet hem weten dat ik mij graag wilde verdiepen in de westerse wetenschap. Indirect gaf ik hem te verstaan dat hij profijt zou kunnen trekken van mijn reizen. Mijn voorstel vond bij hem een positief onthaal: ik vertrok, en ontfutselde daarmee een slachtoffer aan mijn vijanden.

Dit is dus de eigenlijke reden van mijn reis, Rustam. Laat ze in Isfahan maar praten; neem het alleen voor me op tegenover degenen die mij welgezind zijn; laat de kwaadaardige verklaringen van mijn vijanden voor wat ze zijn: ik ben al blij genoeg dat dit het enige kwaad is dat ze me kunnen aandoen.

Op dit moment wordt er over me gepraat. Misschien raak ik maar al te zeer in vergetelheid, en misschien dat mijn vrienden… Nee, Rustam, door die sombere overwegingen wil ik me niet laten meeslepen. Mijn vrienden zullen me in gedachte altijd blijven koesteren; ik reken op hun trouw, zoals ik reken op die van jou.

Erzurum, 20ste van de maand Djumada 2, 1711

9. de eerste eunuch aan ibbi in erzurum

Jij volgt je voormalige meester op zijn reizen. Je trekt door provincies en koninkrijken. Narigheden kunnen je niet deren. Ieder moment heeft je iets nieuws te bieden. Alles wat je ziet brengt je verstrooiing en zorgt dat de tijd verstrijkt zonder dat je het merkt.

Heel anders is het met mij, opgesloten als ik zit in een verschrikkelijke gevangenis, met altijd hetzelfde om me heen, altijd gekweld door dezelfde droefenis. Ik zucht onder de verpletterende last van vijftig jaren zorg en kommer, en ik kan niet zeggen dat ik in de loop van een lang leven één dag van blijmoedigheid heb gekend, één moment van rust.

Toen mijn eerste meester het meedogenloze plan had opgevat zijn vrouwen onder mijn hoede te plaatsen, en mij zodanig met verlokkingen, geschraagd door vele dreigementen, had bewerkt dat ik mij genoodzaakt zag voorgoed afscheid te nemen van mijzelf, ging ik ervan uit dat ik mijn gevoelens opofferde om er rust en welvaart voor in de plaats te krijgen, want ik had er genoeg van voor het beroerdste werk te worden ingeschakeld. Ach ik ongelukkige! Mijn geest spiegelde me de schadeloosstelling voor zonder me inzicht te geven in wat ik zou verliezen! Ik hoopte dat mijn onvermogen om op de liefde te reageren, ertoe zou leiden dat ik er niet langer door zou worden belaagd. Helaas! Terwijl het gevolg van de hartstocht in mij teniet werd gedaan, bleef de oorzaak in stand. Ik werd er niet van bevrijd, integendeel, voortdurend werd mijn gevoel aangewakkerd door wat zich om mij heen bevond. Ik nam mijn intrek in het serail, waar alles mij aanleiding gaf tot spijt om wat ik was kwijtgeraakt. Onophoudelijk werden mijn zinnen geprikkeld. Een overvloed van natuurlijke gratie leek zich slechts aan mijn blik te vertonen om me in diepe droefheid te storten. Tot overmaat van ramp zag ik steeds een gelukkig man tegenover me. Altijd als ik in die tijd van grote verwarring een vrouw naar het bed van mijn meester voerde en haar ontkleedde, vertrok ik met razernij in mijn hart en een afgrijselijke wanhoop in mijn ziel.

Zo gingen mijn ongelukkige jeugdjaren voorbij. Ik had geen andere vertrouweling dan mijzelf. Het verdriet en de ellende die op mij drukten, moest ik in stilte verbijten, en de vrouwen die ik, als ik mijn neiging zou zijn gevolgd, teder zou hebben aangekeken, kregen van mij niets dan strenge blikken. Zouden ze mij hebben doorgrond, dan was ik verloren geweest. Wat zouden ze daar niet een profijt van hebben getrokken!

Toen ik een keer een vrouw in bad deed, ik herinner het me nog, werd ik zo door mijn gevoelens meegesleept dat ik volkomen mijn verstand verloor en het waagde mijn hand naar een gevaarlijke plek te brengen. Mijn eerste gedachte daarna was dat mijn laatste uur geslagen had. Ik had het geluk geen duizend doden te hoeven sterven, maar ik moest een hoge prijs betalen voor het stilzwijgen van de schoonheid aan wie ik mijn zwakte had verraden; mijn gezag over haar raakte ik volledig kwijt, en ze dwong me tot toegeeflijkheden die me talloos vaak het leven hadden kunnen kosten.

Maar ach, het vuur van de jeugd is gedoofd: ik ben oud, en wat dat betreft tot rust gekomen. Ik bezie de vrouwen met onverschilligheid. Al hun minachting, alle kwellingen die ze me hebben aangedaan, zet ik hun terdege betaald. Nooit vergeet ik dat ik geboren ben om hen te commanderen, en wanneer ik mijn gezag over hen laat gelden, voel ik mij als het ware weer man worden. Ik haat hen, sinds ik hen koelbloedig kan gadeslaan en mijn verstand me al hun zwakheden openbaart. Ofschoon ik hen bewaak voor een ander, ontleen ik een heimelijke vreugde aan de gehoorzaamheid die ik van hen verg. Wanneer ik ze alles ontzeg, krijg ik een gevoel als was dat ter wille van mij, en altijd ontleen ik daaraan een indirecte voldoening. Ik woon in het serail als in een klein koninkrijk, en zo wordt mijn eerzucht, de enige passie die mij rest, enigszins bevredigd. Met genoegen constateer ik dat alles van mij afhankelijk is, dat ik voortdurend nodig ben. Gaarne trek ik de haat van al die vrouwen naar me toe, want dat verstevigt mijn positie. Ze vinden dan ook geen ondankbaar iemand tegenover zich: ik anticipeer op hun onschuldigste genoegens. Onveranderlijk stel ik me tegenover hen op als een onwrikbaar obstakel: zij maken plannen, en ineens steek ik daar dan een stokje voor. Ik wapen mij met weigeringen; ik verschans mij in bezwaren; ik heb het over niets anders dan over plicht, deugd, schroom, bescheidenheid. Ik drijf hen tot wanhoop door onophoudelijk te verwijzen naar de zwakheid van hun sekse en het gezag van de meester. Vervolgens druk ik mijn treurnis uit over het feit dat ik zo streng moet zijn en ik wek de indruk dat ik uitsluitend gedreven word door de gedachte aan hun belang en door mijn enorme toewijding aan hen.

Overigens heb ik op mijn beurt heel wat te verduren, en dagelijks proberen die wraakzuchtige vrouwen mij nog meer ellende te bezorgen dan ik hun aandoe. Ze kunnen verschrikkelijk hard terugslaan. Macht en onderwerping golven als het ware tussen ons heen en weer. Altijd zorgen ze dat ik de vernederendste karweien moet opknappen; hun minachting is zonder weerga. Zonder rekening te houden met mijn gevorderde leeftijd, laten ze me ’s nachts wel tien keer voor een kleinigheid uit bed komen. Voortdurend word ik overstelpt met bevelen, opdrachten, taken, grillen: het lijkt wel of ze mij om de beurt op de proef stellen, of de luimen van de een worden gevolgd door die van de ander. Ze vinden het vaak leuk om mij extra drukte te bezorgen. Ze komen zogenaamd met vertrouwelijke mededelingen; nu eens krijg ik het verhaal dat zich aan de andere kant van de muur een jongeman heeft vertoond, dan weer dat ze lawaai hebben gehoord, of dat er een brief op komst is. Dat alles maakt me van streek en daar moeten zij dan weer om lachen: ze zijn verrukt dat ik mezelf zo loop op te winden. Een andere keer houden ze me vast achter hun deur, waar ik dan dag en nacht moet blijven staan. Ze doen zogenaamd of ze ziek zijn, flauwvallen, een aanval van angst krijgen. Ze hebben voorwendsels genoeg om me te krijgen waar ze me hebben willen. Dit soort situaties eist blinde gehoorzaamheid en een inschikkelijkheid die geen grenzen kent: uit de mond van iemand als ik zou een weigering iets ongehoords zijn, en als ik niet meteen zou gehoorzamen, zouden zij het recht hebben mij te tuchtigen. Nog liever ging ik dood, beste Ibbi, dan zo diep te worden vernederd.

En dat is nog niet alles: nooit heb ik de zekerheid dat ik ook maar even in de gunst ben bij mijn meester. Al die vijandinnen, die alleen mijn ondergang willen, nestelen zich in zijn hart. Die vrouwen beleven momenten waarop naar mij niet wordt geluisterd, momenten waarop hun niets geweigerd wordt, momenten waarop ik altijd ongelijk heb. Ik voer getergde vrouwen naar het bed van mijn meester. Denk jij dat ze daar mijn belangen behartigen en dat ik daar in het voordeel ben? Ik moet bijzonder beducht zijn voor hun tranen, hun zuchten, hun omhelzingen en zelfs voor hun genot: ze zijn op de plek van hun triomfen; hun charmes worden voor mij schrikwekkend; hun diensten van dat moment doen weldra al mijn diensten uit het verleden verbleken, en ik kan volstrekt geen staat maken op een meester die zichzelf niet meer is.

Hoe vaak is het mij niet overkomen dat ik bij het slapen gaan nog in de gunst stond en bij het wakker worden die gunst niet langer genoot? Wat had ik misdaan, de dag dat ik zo smadelijk met de zweep rond het serail werd gejaagd? Ik liet een vrouw achter in de armen van mijn meester. Zodra ze hem ten prooi zag aan zijn hartstocht, barstte ze in snikken uit. Ze begon te klagen, en bouwde dat zodanig op dat de klachten heviger werden naarmate ze een heviger liefde opriep. Hoe had ik op zo’n hachelijk moment stand kunnen houden? Ik ging ten onder toen ik er het minst op verdacht was. Ik werd het slachtoffer van tedere onderhandelingen en van een met zuchten bereikt akkoord. In die bittere situatie, beste Ibbi, heb ik altijd verkeerd.

Jij gelukkige! Jouw zorgen beperken zich tot de persoon van Usbek. Het is voor jou niet moeilijk hem te behagen en tot je laatste dag bij hem in de gunst te blijven.

Serail Isfahan, laatste van de maand Safar, 1711

10. mirza aan zijn vriend usbek in erzurum

Jij was de enige die Rica’s afwezigheid goed kon maken, en alleen Rica kon mij troosten voor die van jou. We missen je, Usbek: jij was het centrum van onze kring. Wat is er een krachtsinspanning voor nodig om de banden te slaken die door hart en geest zijn aangegaan!

We discussiëren hier veel; meestal gaan onze discussies over de moraal. Gisteren kwam de vraag aan de orde of de mensen hun geluk vinden in genoegens en zinnelijke bevrediging, dan wel in het beoefenen van de deugd. Ik heb jou vaak horen zeggen dat de mens geboren is om de deugd te beoefenen, en dat rechtvaardigheid een kwaliteit is die evenzeer bij hem hoort als het bestaan zelf. Leg me uit, alsjeblieft, wat je daarmee bedoelt.

Ik heb gesprekken gevoerd met molla’s, die me met hun teksten uit de koran tot wanhoop drijven. Want ik praat niet met hen als ware gelovige maar als mens, als burger, als huisvader.

Gegroet.

Isfahan, laatste van de maand Safar, 1711