Pleidooi voor de rechten van de vrouw

De manier waarop wij nu naar de werkelijkheid kijken, is grotendeels gevormd in de tijd van de Verlichting. Dat was een tijd waarin er met een nieuwe, moedige blik naar de wereld werd gekeken en waarin grote maatschappelijke en politieke veranderingen werden bewerkstelligd. Het denken van de Verlichtingsfilosofen is nog altijd zeer actueel. Bovendien beschikten ze veelal over een messcherpe pen. Het blijft ook een literair genoegen om ze te lezen.

Jabik Veenbaas en Uitgeverij Wereldbibliotheek ontsluiten filosofische en literaire parels uit die periode in uitstekende vertalingen en prachtige uitgaven. Zo zullen onder meer nog verschijnen: Thomas Paine, De rechten van de mens; Edmund Burke, Gedachten over de revolutie in Frankrijk en Jean le Rond d’Alembert, Inleiding tot de Encyclopedie. Reeds is verschenen: Julien Offray de Lamettrie, Het geluk.

Mary Wollstonecraft

Pleidooi voor de rechten van de vrouw

Vertaald en bezorgd
door Willem Visser

Inleiding door Jabik Veenbaas

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

De vertaler ontving voor deze vertaling een projectbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel A Vindication of the Rights of Woman

© Nederlandse vertaling Willem Visser 2017

© Inleiding Jabik Veenbaas 2017

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Bureau Beck

NUR 730

ISBN 978 90 284 4257 3

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2017, met ISBN 978 90 284 2701 3

Inhoud

Inleiding door Jabik Veenbaas

Opdracht

Voorbericht

Inleiding

1 Beschouwing over de rechten van de mens en daarmee samenhangende plichten

2 Over de gangbare mening inzake de aard van een sekse

3 Hetzelfde onderwerp, vervolg

4 Opmerkingen over de staat van achterlijkheid waarin de vrouw zich door diverse oorzaken bevindt

5 Kritiek op enkele schrijvers die vrouwen onderwerp maakten van een medelijden dat grenst aan minachting

6 De invloed van vroege associaties van ideeën op het karakter

7 Eerbaarheid beschouwd in algemene zin en niet als een deugd die is voorbehouden aan een sekse

8 De moraliteit, ondermijnd door met sekse samenhangende opvattingen over het belang van een goede reputatie

9 De schadelijke gevolgen van de kunstmatige onderscheidingen in de maatschappij

10 Ouderliefde

11 De plicht jegens de ouders

12 Over nationaal onderwijs

13 Enkele voorbeelden van de dwaasheid die het gevolg is van de onwetendheid van de vrouw; met afsluitende beschouwingen over de morele verbetering die men natuurlijkerwijs kan verwachten van een revolutie in de zeden van de vrouw

Verantwoording

Geraadpleegde literatuur

Noten

Inleiding

DOOR JABIK VEENBAAS

Mary Wollstonecraft: de oermoeder van het feminisme

Dat het tijdperk van de Verlichting van grote betekenis is geweest voor de emancipatie van de vrouw, staat buiten kijf. Al vanaf de eerste helft van de achttiende eeuw begonnen vrouwen een bijzondere rol te spelen in de roman. Die trend hield verband met een maatschappelijke ontwikkeling, namelijk met de opkomst van de burgerij, de niet-adellijke middenklasse, die zich ook in geestelijke zin ontwikkelde en behoefte kreeg aan boeken waarin haar nieuwe zelfbewustzijn tot uiting kwam. Uit die boeken blijkt zonneklaar dat dit zelfbewustzijn de bestaande verhoudingen aantastte. Een terugkerend thema is de liefde tussen de verschillende standen en klassen: de rijke meester wordt verliefd op het dienstmeisje, de burgerman op de freule, en de roman beschrijft dan de problemen die uit zo’n liefde voortvloeien.

De sentimentele roman was geboren, de voorloper van de moderne realistische roman. Aanvankelijk kreeg die vooral de vorm van de brievenroman. De belangrijkste exponenten van het genre waren Samuel Richardson en Jean-Jacques Rousseau; de laatste keek de kunst af van de eerste. Richardson schreef twee romans met een vrouwennaam in de titel, Pamela, or Virtue Rewarded en Clarissa, Rousseau één, Julie. Het waren drie enorme bestsellers, die door heel Europa werden gelezen. Julie, of Julie ou la nouvelle Heloïse, zoals het boek doorgaans wordt genoemd, is vermoedelijk het meest invloedrijke boek uit de hele achttiende eeuw.

Richardsons heldinnen: het lijken toonbeelden van deugdzaamheid, kuisheid en bescheidenheid, die belaagd worden door lichtzinnige heren van stand. Pamela, de heldin uit zijn eerste boek, is een mooi, jong meisje dat een dienstbetrekking verwerft bij een rijke familie. De zoon des huizes, Mr. B., krijgt zin in het lekkere ding en probeert haar te verleiden. Maar de keurige Pamela geeft zich niet gewonnen. In Clarissa wordt de rijkaard Lovelace verliefd op het arme burgermeisje Clarissa. Hij maakt hardnekkig jacht op haar maagdelijkheid. Maar ook hij weet het preutse bastion niet te slechten.

Intussen geven de dames echter blijk van pittige ambitie. Ze willen trouwen met hun fijne heren en Richardson doet erg zijn best om de lezer duidelijk te maken dat ze dat verdienen. Pamela weet haar kuisheid te bewaren, zelfs als ze iets voor haar rijke meneer begint te voelen, en uiteindelijk leidt dat ertoe dat die haar een huwelijksaanzoek doet. Pamela zegt ja, en in het tweede deel wordt ons het huiselijk geluk van de twee voorgeschoteld. In Clarissa is de afloop dramatischer, omdat Lovelace Clarissa weet te overmeesteren en te ‘onteren’. Clarissa weigert daarom met hem te trouwen, hoewel ze van hem houdt. Het arme schaap teert weg van schaamte en verdriet.

Maar net als Pamela is zij de morele overwinnaar. Bij al hun bescheidenheid tonen deze vrouwen een fier gevoel van eigenwaarde en daarmee belichamen ze een belofte.

Bij Rousseau treedt het emancipatiemotief nadrukkelijker op de voorgrond. In het in dialoogvorm gegoten voorwoord bij Julie, bijvoorbeeld, spreekt het personage R., dat we mogen identificeren met Rousseau, zich fel uit tegen de manier waarop de samenleving omgaat met de huwbare vrouw. Hij haalt uit naar de ‘tirannie van de vaders’ en naar de gedwongen huwelijken die vrouwen vaak voor het leven ongelukkig maken en hen bovendien zedelijk bederven, omdat ze hen dwingen tot hypocrisie en overspel. Ook in Émile, zijn opvoedingsboek, dat ruim een half jaar na Julie verscheen, stelt Rousseau dat Sophie, de vrouwelijke tegenhanger van Émile, zelf haar huwelijkspartner moet kunnen kiezen.

En Rousseau pleit in meer opzichten voor grotere vrijheid voor vrouwen. Zowel in Julie als in Émile levert hij bijvoorbeeld kritiek op strenge christenen die vrouwen zingen en dansen verbieden, en verklaart hij dat meisjes alleen maar gezond en sterk kunnen worden als ze net als jongens kunnen ravotten en buiten spelen. Als Julie en Wolmar getrouwd zijn, organiseren ze ’s winters op zondagen feestjes voor het personeel en de buren, en steevast komt Julie dan even langs, onder meer om zelf eens een dansje te wagen.

Ook Julie en Sophie vertegenwoordigden een stap vooruit in de ontwikkeling van de vrouw.

Toch boekt de vrouw bij Rousseau uiteindelijk maar beperkte winst. Hij benadrukt namelijk voortdurend dat man en vrouw van nature volstrekt van elkaar verschillen. Dat leert ons niet alleen de alledaagse observatie, meent Rousseau, maar ook het verre verleden en de situatie bij de nog bestaande natuurvolkeren. Vrouwen zijn van nature ondergeschikt aan de man. Zo hebben ze totaal geen aanleg voor het bestuderen van abstracte waarheden en dus voor kennisverwerving in het algemeen. Ook voor de politiek deugen ze niet. Ze moeten zich houden bij het gevoel, de zedelijkheid en het praktische leven. Daar ligt hun kracht. Vrouwen kunnen de principes toepassen die door mannen worden bedacht, en dan met name op moreel terrein. Ze zijn de morele toezichthouders voor de man.

Vandaar ook dat Julie bij haar vrienden bekend staat als ‘la prêcheuse’, de zedenpreekster. Die benaming is bepaald geen overdrijving. Julie is een vreselijke kwezel, die voortdurend ellenlange sermoenen afsteekt tegen haar minnaar.

De in- en in-zedige heldinnen van Richardson en Rousseau werden door velen bewonderd, maar ook duchtig geparodieerd. Henry Fielding stak de draak met Richardsons Pamela in zijn roman Shamela, waarin de heldin handig gebruikmaakt van haar kuise charmes om een goed gevulde geldbuidel in de wacht te slepen. Ook markies de Sade zag zijn kans schoon. In een van zijn grote romans verkoopt hij de zedige nufjes van Richardson en Rousseau al meteen in de titel een draai om de oren. Juliette, of de voorspoed van de ondeugd, heet het boek. Wordt bij Pamela en Julie de deugd beloond, hier gedijen kwade wil en misdaad. Juliette, letterlijk ‘de kleine Julie’, is een wellustig karonje, een vrouw die voor niets terugdeinst om aan haar seksuele gerief te komen en in weelde te baden.

Dat ook de valse heldinnen van Sade emancipatorische betekenis hebben, staat buiten kijf: ze zijn hondsbrutaal geworden. Toch dwingt Sade ze weer in een nieuw keurslijf. ‘Het is de bestemming van een vrouw om als een teef te zijn of een wolvin;’ verklaart Madame de Saint-Ange, de perverse opvoedster uit De slaapkamerfilosofen: ‘ze moet toebehoren aan iedereen die haar wil hebben.’

De achttiende-eeuwse romans fungeerden in feite als laboratoria waarin werd geëxperimenteerd met de positie van de vrouw. De experimenten werden echter uitsluitend door mannen bedreven, die zo hun eigen belangen hadden bij de uitkomst. Veelzeggend zijn de drie beschouwingen die Choderlos de Laclos schreef over het onderwijs voor de vrouw en die doorgaans gebundeld worden onder de titel Des femmes et de leur éducation. In de eerste van de drie, die een jaar na zijn beroemde roman Les liaisons dangereuses ontstond, merkt hij op dat vrouwen zich in een toestand van slavernij bevinden die te vergelijken is met die van de slaven in de koloniën. Daaruit trekt hij vervolgens echter de vreemde conclusie dat het hoogst onwenselijk is om vrouwen goed en gelijkwaardig onderwijs te geven, omdat hun emancipatie de samenleving totaal zou ontwrichten.

De deftige freules

Het werd natuurlijk hoog tijd dat de vrouwen zich er zelf mee gingen bemoeien. En gedurende de tweede helft van de eeuw deden ze dat gelukkig in toenemende mate. Aanvankelijk waren het vooral de Franse dames uit de hogere kringen die hun mondje roerden, de welopgevoede baronessen en markiezinnen. Dames als Madame d’Épinay, Madame Geoffrin en Madame de Staël, die een salon voerden en daar converseerden met de fine fleur van het Franse intellect.

Sommigen van hen begonnen zelf te schrijven. Het eerste genre dat ze veroverden was dat van de roman. De roman die al door vrouwelijke personages was veroverd en die ze daarom met rode oortjes lazen.

Vrijwel alle vrouwen die in de laatste decennia van de achttiende eeuw een rol van betekenis speelden, waren gek op het werk van Rousseau. Allemaal kenden ze Julie en Sophie, zijn vrouwelijke heldinnen, allemaal hadden ze een mening over die twee. Hun bewondering paarde zich daarbij overigens ook aan kritiek. Dat was bijvoorbeeld het geval bij Belle van Zuylen. Zij was geweldig onder de indruk van Rousseau, maar besefte donders goed dat zijzelf niet voldeed aan het beeld dat hij schetste van de ideale vrouw. Dat blijkt wel uit het gedichtje dat ze in 1764 aan James Boswell stuurde toen die haar om toestemming vroeg om wat teksten van haar aan de beroemde filosoof te laten lezen. Haar verzen en filosofie zouden haar, zo dichtte ze:

[…] Bij Rousseau in ongenade doen vallen.

Tegen iedereen die hij maar zag,

Zou hij schreeuwen: Nee,

Zo is mijn Sophie niet,

Een meisje dat boekjes schrijft en brieven,

Maar geen manchetten of tressen borduurt […]

Adellijke kopstukken als De Staël en Van Zuylen hebben veel voor de emancipatie van de vrouw betekend. Toch misten ze het vermogen om een echte doorbraak te forceren. Dat kwam vermoedelijk doordat ze het betrekkelijk goed hadden. Ze kregen een verfijnde opvoeding, al was die dan ook uitsluitend op de zogenaamde vrouwelijke deugden afgestemd. Ze leerden musiceren, schilderen en schrijven en ze konden romans lezen zoveel ze wilden. Natuurlijk, ze voelden hun principiële afhankelijkheid, met name als het aankwam op de keuze van de huwelijkspartner, maar uiteindelijk schikten ze zich toch vaak in hun lot. Hun kooien waren voorzien van weelderige kussens.

Meer dan hun lief was leken ze op Julie, de vrouw die met haar huisonderwijzer wilde trouwen maar dat niet mocht van haar vader.

Kijk maar eens naar Belle van Zuylen, die, zoals we in haar biografie kunnen lezen, heen en weer zwalkte tussen de Scylla van een gefrustreerd en uitzichtloos celibatair vegeteren bij haar familie, waarin langzaam maar zeker alles wat vitaal in haar was, zou worden geatrofieerd, en de Charybdis van een willekeurig huwelijk zonder liefde, met een van die vreemde pretendenten die haar niet kenden, die zij niet kende, en die alleen geïnteresseerd waren in haar afkomst, haar stand, haar bruidsschat. En die toen maar trouwde met de door en door fatsoenlijke Charrière, van wie ze eigenlijk niet genoeg hield, zodat ze zoetjesaan wegkwijnde. ‘Ik heb niet gedacht dat men zijn eigen lot in handen hield, ik heb geen al te hoge dunk van mijzelf gehad,’ schreef ze aan het eind van haar leven aan Benjamin Constant, en dat fatalisme was niet alleen een kwestie van karakter. Ook haar romanheldinnen Caliste en Cécile hebben het lot niet in eigen hand en raken klem tussen de raderen van de maatschappelijke molen.

Toen het er echt op aankwam, in de jaren na 1789 in Parijs, toen er verenigingen van volksvrouwen opkwamen die ijverden voor politieke invloed, bleven aristocratische grootheden als Madame de Staël en Madame de Genlis aan de zijlijn staan. Ze gispten de rauwe toon die ze waarnamen bij citoyennes als Olympe de Gouges en Théroigne de Méricourt en wensten zich niet met die viswijven te encanailleren.

De deftige freules hadden te veel te verliezen.

Mary Wollstonecraft

Het belangrijkste pleidooi voor vrouwenrechten uit de tijd der Verlichting zou dan ook niet geschreven worden door een verwende barones, maar door een vrouw die opgroeide in een Engels burgergezin en in haar jeugd harde klappen opliep. Mary Wollstonecraft heette ze. Ze werd geboren in 1759 en was de dochter van een zakdoekwever die een flinke som geld erfde van zijn vader, maar zijn gezin in de problemen bracht door zijn losse handen en zijn drankzucht en doordat hij steeds weer probeerde om zelf een boerenbedrijf te beginnen, terwijl het hem ten enenmale aan aanleg daarvoor ontbrak.

De kleine Mary was een wildzang, een meisje dat met de jongens stoeide. Maar ze moest al snel ondervinden dat er voor haar andere wetten golden dan voor haar kameraadjes. Terwijl haar broer Ned, een jaar ouder dan zijzelf, naar een deftige grammar school werd gestuurd en werd voorbestemd voor de rechtenstudie, leerde zij amper meer dan lezen en schrijven op een eenvoudig dagschooltje. Toen hun vermogende grootvader van vaderskant stierf, liet hij Ned een groot bedrag na en zijn zusters helemaal niets. Nadat Ned zijn opleiding had voltooid, trad hij in dienst bij een jurist, en als hij dan in de weekenden thuiskwam, schepte hij er behagen in om over de andere kinderen te bazen en Mary te treiteren en te vernederen.

De begaafde jongedame begon te dromen van een zelfstandig bestaan en probeerde de beperkte mogelijkheden die voor een meisje van haar stand waren weggelegd zo goed mogelijk te benutten. Zin in een huwelijk had ze niet. Daar had ze thuis genoeg ellende van gezien. Ze werd gezelschapsdame bij een rijke oudere mevrouw. Maar toen haar moeder als gevolg van een ernstige ziekte bedlegerig werd, mocht ze onmiddellijk thuis komen om de verzorging op zich te nemen. Dat deed ze plichtsgetrouw, tot het oude mensje in 1782 stierf, na het uiten van de lijdzame woorden: ‘Een beetje geduld en dan is alles voorbij.’

In datzelfde jaar trouwde Mary’s jongere zuster Eliza. Tien maanden later bracht ze een dochter ter wereld. Maar na de geboorte kreeg Eliza een zware inzinking en was ze niet meer in staat om het huishouden te doen. Het echtpaar vroeg Mary om bij te springen. Toen Mary arriveerde, trof ze een zuster aan in overspannen toestand, die jammerde dat ze slecht door haar man werd behandeld.

Eliza gaf aan dat ze weg wilde. Mary peinsde er niet over om de jonggehuwden weer tot elkaar te brengen. Eliza en zij namen de postkoets naar Hackney, een dorp vlak bij Londen, waar ze onder een valse naam een kamer betrokken in een logement. Het pasgeboren kind bleef achter bij de voedster.

Impulsief en zelfverzekerd trotseerde Mary Wollstonecraft de heersende morele code.

De rest van haar leven bleef ze dat bij voortduring doen. Toen ze enkele jaren later gouvernante werd bij een adellijke familie in Ierland, werd ze al snel ontslagen omdat ze zich niet voegde naar haar dienende rol. Als negenentwintigjarige raakte ze verkikkerd op de kunstschilder Fuseli. Die was al verloofd toen ze elkaar leerden kennen; hij trouwde met Sophia, een eenvoudig meisje dat als schildersmodel had gewerkt en intellectueel geen partij voor hem was. Mary meende dat ze wel bij de twee kon gaan inwonen, als ‘geestelijke partner’ van Fuseli. Maar de schone Sophia dacht daar toch net even anders over en het plan ging natuurlijk niet door. Eind 1792, in de roerige, gewelddadige nadagen van de Franse Revolutie trok Mary in haar eentje naar Frankrijk. Daar kreeg ze een affaire met een Amerikaanse legerkapitein, Gilbert Imlay. Ze raakte zwanger. Trouwen deden ze niet, want daar had Mary geen trek in, zelfs niet toen er een kind kwam. Imlay werd haar ontrouw en ging samenwonen met een charmante actrice. Toen Mary, alweer, meende dat ze wel bij het paar kon intrekken, zette Imlays nieuwe liefde de hakken in het zand. En in 1791 maakte ze, enkel vergezeld door haar dienstmeisje en haar kind, die ze soms ook nog wekenlang achterliet, een lange reis naar Scandinavië, iets wat indertijd zelfs mannen vrijwel nooit deden.

Ten slotte kreeg ze een relatie met de filosoof en schrijver William Godwin, op volstrekt gelijkwaardige basis. Allebei hadden ze principiële bezwaren tegen het huwelijk en ze woonden aanvankelijk ongehuwd samen, als een De Beauvoir en Sartre van de achttiende eeuw: twee intellectuele kopstukken, ieder met hun eigen werk en hun eigen leven. Pas toen Mary weer zwanger raakte, trouwden ze, met tegenzin, omdat Mary inmiddels wel besefte dat ze als dubbel ongehuwde moeder al helemaal door de samenleving zou worden uitgespuugd.

Deze vurige dragonder, die zich op eigen kracht aan haar onderdrukkende jeugd wist te ontworstelen, die nergens bang voor was en de zedelijke grenzen van de wereld aan haar laars lapte, schreef in 1792 A Vindication of the Rights of Woman.

Ze deed het geheel in stijl, stormachtig en onverschrokken, in amper zes weken tijd.

A Vindication of the Rights of Woman

Eerder al, in 1790, had Wollstonecraft A Vindication of the Rights of Man gepubliceerd, een polemiek met Burkes Reflections on the Revolution in France, die nog verscheen vóór de Rights of Man van Thomas Paine. Ze kende Paine trouwens persoonlijk en ging vertrouwelijk met hem om. Mogelijk heeft ze in gesprekken met hem het idee voor haar boek over vrouwenrechten opgedaan. Paine droeg de zaak van de vrouw een warm hart toe, dat had hij als hoofdredacteur van de Pennsylvania Journal al in de jaren 1770 laten zien. Het onderwerp speelde. Paine was bevriend met Condorcet, die het in verschillende recente publicaties had opgenomen voor de vrouwenemancipatie. De directe aanleiding tot haar boek was echter het rapport over het openbaar onderwijs dat Talleyrand in 1791 indiende bij de Franse Assemblée. Talleyrand had zich er in zijn rapport weliswaar over verbaasd dat vrouwen geen politieke rechten hadden, maar zijn rapport bevatte geen ideeën voor verandering en hij zei er niets over beter onderwijs voor vrouwen.

Wie A Vindication leest, begrijpt hoezeer de stem van de vrouw zelf nodig was om het debat naar een ander plan te tillen. Wollstonecraft polemiseert stevig met de heersende opvattingen over de verhoudingen tussen de seksen. Die opvattingen werden, zo zegt ze, doorgaans door mannen gevormd, en die gebruikten hun rede om bestaande vooroordelen te rechtvaardigen. Ze haalt met name fel uit naar de grote Rousseau, wiens vrouwbeeld volgens haar bol stond van de vooroordelen. En ook naar adellijke bewonderaarsters als Madame de Staël en Madame de Genlis, die met zijn opvattingen dweepten omdat ze zich in de luren lieten leggen door zijn fantastische, poëtische stijl.

Rousseau probeerde vrouwen klein te houden, vond Wollstonecraft. Hij wilde dat ze afhankelijke kinderen bleven. Rousseau beweerde wel dat hij terugging naar de natuur, maar in feite keek hij naar meisjes en vrouwen zoals die door de cultuur waren gevormd. Hij sprak zichzelf strijk en zet tegen, zegt Wollstonecraft. Zo meende hij bijvoorbeeld dat meisjes naar hartenlust moesten kunnen ravotten, terwijl hij tegelijk volhield dat ze altijd maar met poppen willen spelen. Ook Rousseaus idee dat vrouwen van nature minder aanleg hebben om abstract te denken, kwam voort uit een vooroordeel. Het onvermogen op dat vlak was volgens Wollstonecraft uitsluitend te wijten aan gebrek aan onderwijs.

Hoe komt het toch, vraagt ze zich af, dat Rousseau zulke geëxalteerde vrouwelijke personages in het leven roept en intussen voortdurend zijn best doet om de vrouw omlaag te halen? Vast, schampert ze sarcastisch, doordat hij zijn gevoelens voor ‘die stommeling Thérèse’ voor zichzelf probeerde goed te praten. ‘Hij was niet in staat haar tot het gewone niveau van haar sekse te verheffen en probeerde dus alle andere vrouwen te verlagen tot dat van haar.’

De passage is kenmerkend voor het geschrift. De opgekropte woede spat van de bladzijden, wat de strakheid van de argumentatie niet altijd ten goede komt, maar zeer bijdraagt aan de levendigheid. Luister eens hoe fraai Wollstonecraft de illusies van het schone geslacht onderuithaalt: ‘Opgesloten in kooien als onze gevederde vrienden rest hun slechts hun veren glad te strijken en pseudomajesteitelijk van de ene stok op de andere te stappen.’ En hoor haar eens fulmineren tegen de overbodige galanterieën van de man: ‘Ik vind al die ceremoniën zo bespottelijk dat ik mijn lachspieren nauwelijks in bedwang kan houden als ik zie hoe een man opspringt om met graagte en nauwgezette zorg een zakdoek op te rapen of een deur te openen, terwijl de dame in kwestie dat ook zelf had kunnen doen als ze twee stappen had gezet.’

Thérèse Levasseur, de onontwikkelde vrouw met wie Rousseau jarenlang samenwoonde en uiteindelijk trouwde, werd door het vrouwelijk intellect indertijd vaker betrokken in de discussie over de filosoof. Rousseau was nu eenmaal een echte ster, en net als over de sterren uit onze eigen tijd werd er door iedereen over hem geroddeld. Madame de Staël was een van de eersten die Levasseur de dampen aandeed. Zij gaf haar de schuld van alles wat er in Rousseaus leven mis was gegaan. Levasseur had met haar trouweloosheid zijn achterdocht aangewakkerd, zij had hem ertoe gebracht om zijn kinderen af te staan, zij had hem tot zelfmoord gedreven (het gerucht ging dat Rousseau zelf een einde aan zijn leven had gemaakt). Belle van Zuylen nam het juist weer dapper voor haar op, in een pamflet getiteld ‘Aanklacht en verdediging van Thérèse Levasseur’, waarin ze de geplaagde huishoudster in de ik-vorm liet optreden.

In A Vindication treffen we in wezen alle argumenten aan die door de strijdbare leeuwinnen uit later tijden naar voren zijn gebracht. Wollstonecraft mag daarom met recht de oermoeder van het feminisme worden genoemd. Wel is Wollstonecrafts argumentatie ingebed in een algemeen pleidooi voor vooruitgang in kennis en moraal met typisch eindachttiende-eeuwse trekken. Daarbij valt ook de religieuze inspiratie op. Wollstonecraft laat zien dat ze beïnvloed was door haar omgang met dissenters als Richard Price, uit wier gedachtengoed bijvoorbeeld ook de vooruitgangsdenker Condorcet putte. De mens is onvolmaakt geschapen, schrijft ze, en heeft dus de taak om zich door middel van de rede in cognitief en zedelijk opzicht te ontwikkelen. Man en vrouw zijn beiden gelijkelijk met rede begiftigd, en kunnen dus evenveel bereiken. Nu worden vrouwen van jongs af aan onderdrukt, en blijven ze als gevolg daarvan hun leven lang domme, zwakke, hypocriete wezens. Maar wanneer ze de mogelijkheid krijgen om zich te ontplooien, zullen ze vrije, sterke, redelijke mensen worden. En de samenleving als geheel zal daarvan profiteren. Want die wordt net zozeer verziekt door de tirannie van de mannen als door die van de hogere standen.

Rousseau en Sade huldigden een statische visie op de vrouw, die haar vastketende aan het noodlot van een onveranderlijke natuur. Maar Wollstonecraft koos voor een opvatting die het de vrouw mogelijk maakte om zich uit die natuur los te maken.

Vrouwen moesten volgens Wollstonecraft in alle opzichten dezelfde kansen krijgen als mannen. Ze moesten beroepen kunnen uitoefenen, medicus of vroedvrouw kunnen worden. Ze moesten bedrijven kunnen vestigen en zich kunnen verdiepen in politieke kwesties. Ze vond ook dat vrouwen vertegenwoordigd hoorden te zijn in de politiek, zodat ze zich de wet niet langer hoefden te laten voorschrijven door mannelijke politici.

Hoe vreemd er indertijd tegen dat laatste werd aangekeken, blijkt wel uit het feit dat ze haar pleidooi voor vrouwen in de politiek laat voorafgaan door de woorden: ‘Misschien begint u te lachen wanneer ik nu het idee opper […]’.

Het gelach zou tot diep in de twintigste eeuw aanhouden. In 1918 kregen de Engelse vrouwen passief kiesrecht, zij het pas vanaf dertig jaar: eerder konden ze de verantwoordelijkheid van een politieke functie immers niet aan. Pas in 1928 verwierven ze het passief kiesrecht vanaf eenentwintig jaar, en nu ook het actief kiesrecht, dus het recht om zelf te stemmen. In Nederland was men er iets eerder bij. Daar verwierven de vrouwen in 1917 passief kiesrecht. In 1918 kwam er voor het eerst een vrouw in de Tweede Kamer. Dat was de SDAP-er Suze Groeneweg. Actief kiesrecht verwierven de Nederlandse vrouwen in 1919.

De schrijfster van A Vindication was toen al meer dan honderd jaar dood.

Een hyena in petticoats

Wollstonecraft schreef ook twee romans. In 1788 publiceerde ze Mary, a Fiction. En in 1798, een jaar na haar overlijden, bracht haar weduwnaar William Godwin haar – onvoltooid gebleven – tweede roman uit, The Wrongs of Woman, or, Maria, met een voorwoordje van zijn eigen hand. In beide romans roept ze een heldin in het leven die het vermogen heeft om zelfstandig te denken en te handelen. ‘Deze vrouw is noch een Clarissa, een Lady G., noch een Sophie,’ merkt Wollstonecraft in haar woord vooraf bij Mary, a Fiction op, waarmee ze zich nog eens afzet tegen het door Richardson en Rousseau gecreëerde vrouwbeeld (Lady G. stond voor Lady Grandison, ook een personage van Richardson).

Wollstonecraft probeert haar lezers te laten zien hoe moeilijk zulke vrouwen het hebben. Opvallend is dat haar heldinnen zich allebei moeten ontworstelen aan een huwelijk met een man die niet bij hen past. Mary wordt uitgehuwelijkt aan een man die ze niet kan luchten of zien, Maria trouwt uit liefde, maar komt er al snel achter dat ze zich heeft laten inpakken door een drankzuchtige bullebak.

Die bullebak leek op haar vader, op de man die haar moeder had mishandeld en zijn gezin had geruïneerd. In haar eigen jeugd had Wollstonecraft gezien hoe het huwelijk vrouwen klemzette. Ze hield haar leven lang een afschuw van het instituut, die ze in haar werk voortdurend ventileert. ‘Een vreselijk ongeluk, een zwaar juk,’ noemt romanpersonage Mary haar huwelijk. ‘Het huwelijk is mijn Bastille voor het leven,’ verklaart Maria, de hoofdpersoon uit The Wrongs of a Woman. In A Vindication typeert ze het huwelijk zelfs als ‘legale prostitutie’ en spreekt ze over de ‘slavernij van het huwelijk’.

Wollstonecraft laat haar personage Maria dan ook een vlammende brief schrijven aan de rechter, waarin ze protest aantekent tegen de bestaande huwelijkswetten en hem om toestemming vraagt voor een scheiding. Uiteraard wijst de rechter haar verzoek af. De Engelse huwelijkswet was indertijd vrijwel uitsluitend gericht op bescherming van de man. Een man mocht wel scheiden van een vrouw die geen kinderen kon krijgen of overspel pleegde, maar het was voor een vrouw vrijwel onmogelijk om van haar man af te komen. Maria is gedoemd om bij haar dwingeland te blijven.

Wollstonecraft zelf vond in William Godwin een man die aan haar gewaagd was en haar volledig respecteerde. Maar het geluk van de twee was niet van lange duur. Ze stierf in het kraambed, als gevolg van een infectie. Achtendertig jaar was ze nog maar. Het kind overleefde het kraambed wel. Het was een dochter. Mary heette ze, net als haar moeder. Ook zij werd een begenadigd schrijfster. Als Mary Shelley, want ze was inmiddels getrouwd met de dichter Percy Bysshe Shelley, publiceerde ze in 1818 het visionaire boek Frankenstein, or The Modern Prometheus.

Godwin was ontroostbaar na de dood van zijn vrouw. Hij was zo van streek dat hij het niet eens kon opbrengen om bij haar begrafenis te zijn. Hij verwerkte zijn verdriet door een ontroerende biografie van zijn geliefde te schrijven: Memoirs of the Author of ‘A Vindication of the Rights of Woman’, dat nog in 1798 verscheen, het jaar van haar overlijden.

Onbedoeld echter had het boek nare gevolgen. Godwin maakte argeloos gewag van Mary’s onconventionele omgang met haar geliefden, en dan met name met Fuseli en Imlay. Het conservatieve volksdeel in Engeland reageerde furieus. Wollstonecraft werd in de pers afgeschilderd als een losbandige sloerie.

Uit die reactie bleek eens te meer hoe ver ze haar tijd vooruit was. Haar leven lang had ze zich gedragen als onafhankelijke vrouw en zich daarmee de woede van de samenleving op de hals gehaald. A Vindication was dan wel een enorme bestseller geworden, het boek had ook virulente kritiek uitgelokt. Zo typeerde de beroemde schrijver Horace Walpole haar na de verschijning ervan als ‘filosoferend serpent’ en ‘hyena in petticoats’. Van haar seksegenoten kreeg ze er trouwens vaak net zo hard van langs. Haar oude vriendin Amelia Alderson schreef zelfs een sleutelroman, Adeline Mowbray geheten, waarin ze meedogenloos uithaalde naar de eigenzinnige wijze waarop Mary en William Godwin hun leven hadden vormgegeven.

Godwin wist zich in zijn biografie zelf overigens ook niet helemaal los te maken van de vooroordelen van zijn tijd. Hij legde wel erg de nadruk op haar grote gevoeligheid en typeerde haar als een ‘vrouwelijke Werther’, terwijl hij amper aandacht schonk aan haar intellectuele ontwikkeling en haar gedachtengoed. Zelfs hij was nog te veel een nazaat van Richardson en Rousseau.

Het zou nog heel lang duren voor Wollstonecraft werkelijk recht werd gedaan. Vreemd genoeg wisten zelfs de grote feministen van de twintigste eeuw haar lang niet altijd op waarde te schatten. Simone de Beauvoir noemde deze oermoeder van het feminisme niet eens toen ze in haar standaardwerk Le deuxième sexe sprak over de vrouw in de Verlichting. Eigenlijk beseffen we nog maar amper dat A Vindication of the Rights of Woman het werk is van een heel belangrijk en oorspronkelijk denker. En dan nog van een denker die de wereld weerstond om haar idealen in eigen persoon te verwezenlijken.*

* Voor een beknopte literatuurlijst, zie blz. 391.

Opgedragen aan M. Talleyrand-Périgord¹

Mijnheer; na met groot genoegen een pamflet te hebben gelezen dat u onlangs het licht hebt doen zien, draag ik dit boek aan u op om u te bewegen het onderwerp nog eens te overdenken en tot een weloverwogen oordeel te komen over wat ik naar voren heb gebracht aangaande de rechten van de vrouw en het nationale onderwijs. Ik doe deze oproep met verve uit naam van de mensheid, want mijn argumenten, mijnheer, komen voort uit een belangeloos gemoed – ik pleit voor mijn sekse en niet voor mezelf. Reeds lang beschouw ik onafhankelijkheid als de grote zegen van het leven, ja, als de basis van elke deugd, en altijd zal ik mijn onafhankelijkheid blijven verzekeren door mijn behoeftes te beperken, al zou ik op de dorre heide moeten leven.

Het is dus genegenheid voor de gehele menselijke soort die mijn pen doet voortsnellen² om steun te verlenen aan iets wat ik beschouw als een zaak van de deugd; en dezelfde beweegreden doet me er oprecht naar verlangen de vrouw in een positie te zien waarin ze de vooruitgang kan bevorderen van de roemvolle principes die inhoud geven aan de moraliteit, in plaats van die vooruitgang te vertragen. Ja, mijn mening omtrent de rechten en plichten van de vrouw lijkt zo natuurlijk uit die eenvoudige principes te volgen dat ik bijna zeker denk te weten dat sommige verheven geesten die uw bewonderenswaardige grondwet³ hebben opgesteld, zullen stroken met de mijne.

Er is in Frankrijk ongetwijfeld een algemenere verspreiding van kennis dan in enig ander deel van de Europese wereld en dat schrijf ik in hoge mate toe aan het sociale verkeer dat er al lang tussen de seksen bestaat. Het is waar – ik uit mijn gevoelens vrijelijk – dat in Frankrijk het wezen zelve van de zinnelijkheid is weggenomen om de wellusteling aan zijn trekken te laten komen, zodat een bepaalde op sentimenten berustende lust heeft gezegevierd, welke in combinatie met de dubbele moraal die het gehele politieke en civiele bestuur van het land kenmerkt, het Franse karakter een onheilspellend soort esprit heeft gegeven, die terecht ‘finesse’ heet. Daaruit vloeit op natuurlijke wijze een vernis van zeden voort dat de inhoud van de moraliteit schaadt, omdat de oprechtheid zo uit de samenleving wordt verjaagd. En de eerbaarheid⁴ – het fraaiste gewaad van de deugd! – wordt in Frankrijk nog grover gekwetst dan zelfs in Engeland, aangezien de Franse vrouwen het fatsoen met net zo veel aanstellerij in acht nemen, als wilde dieren uit instinct doen.

Zeden en gebruiken, en morele principes zijn zo innig verstrengeld dat ze vaak worden verward; zeden zouden alleen de natuurlijke weerspiegeling moeten zijn van de laatste, maar wanneer verschillende oorzaken geveinsde en verdorven zeden voortbrengen die men al op jonge leeftijd aanleert, wordt moraliteit een leeg begrip. Persoonlijke terughoudendheid en heilige eerbied voor zindelijkheid en fijngevoeligheid in het huiselijk leven, zaken die de Franse vrouw bijna veracht, zijn de bevallige steunpilaren van de eerbaarheid. Als echter het zuivere vuur van het patriottisme in haar boezem is ontbrand, zal en moet ze – in plaats van de eerdergenoemde zaken te verachten – zich inspannen om de morele principes van haar medeburgers te verbeteren door de mannen te leren om niet alleen eerbaarheid in de vrouw te respecteren, maar die ook zelf te verwerven – als de enige manier om haar achting te verdienen.

Mijn belangrijkste argument in mijn strijd voor de rechten van de vrouw berust op het eenvoudige beginsel dat als de vrouw niet bereid is door middel van opleiding de metgezel van de man te worden, ze de vooruitgang van kennis en deugd tot staan zal brengen. Want iedereen moet deelhebben aan de waarheid, wil die invloed hebben op de praktijken van het dagelijkse leven. Hoe kunnen we van de vrouw verwachten dat ze meedoet als ze niet weet waarom ze deugdzaam moet zijn? Als vrijheid haar geest niet zó versterkt, dat ze begrijpt wat haar plicht is en inziet hoe die samenhangt met haar eigen voordeel en welzijn? Als kinderen zo moeten worden opgevoed, dat ze het ware beginsel van patriottisme vatten, moet hun moeder een patriot zijn; liefde voor de mensheid, waaruit een welgeordende reeks deugden ontspruit, kan alleen het product zijn van beschouwing van de belangen van de mens als burger en van zijn morele belangen. Maar de huidige educatie van de vrouw, alsmede haar positie in de samenleving, sluiten haar uit van zulke beschouwingen.

In dit werk breng ik vele, volgens mij overtuigende, argumenten naar voren om aan te tonen dat de heersende opvattingen over sekse schadelijk zijn voor de moraliteit, en ik stel met klem dat als we lichaam en geest van de mens willen vervolmaken, kuisheid krachtiger de overhand moet hebben, en dat diezelfde kuisheid nooit in de wereld der mannen geëerbiedigd zal worden zolang de persoon van de vrouw een soort idool is, en slechts weinig waarachtige deugd en verstand haar verfraaien met de grootse kenmerken van geestelijke schoonheid of uitnodigende affectieve eenvoud.

Ik vraag u, mijnheer, om mijn beschouwingen kalm en onpartijdig te overwegen – want u leek een glimp van deze waarheid te hebben opgevangen toen u opmerkte: ‘Het gegeven dat de ene helft van de mensheid de andere uitsluit van alle deelname aan het bestuur is een politiek verschijnsel dat volgens abstracte principes onmogelijk verklaard kan worden.’ Als dit zo is, waarop berust dan uw grondwet? Wanneer de abstracte rechten van de man bij discussie en verklaring in stand blijven, zullen die van de vrouw naar analogie toch niet als gevolg van dezelfde behandeling ineenkrimpen? In dit land heerst echter een andere mening, die op precies dezelfde argumenten berust als die u gebruikt om de onderdrukking van de vrouw te rechtvaardigen, namelijk gewoonte.

Ik richt me nu tot u als wetgever: wanneer mannen opkomen voor hun vrijheid, en het hun veroorloofd is om zelf te oordelen over hun eigen geluk, is het dan niet ongerijmd en onrechtvaardig om vrouwen onder het juk te houden, zelfs als u er vast van overtuigd bent dat uw handelwijze de beste is om hun geluk te bevorderen? Wat maakt de man tot enige rechter, als de vrouw de gave van de rede met hem gemeen heeft?

Tirannen van elk type redeneren op deze manier, van de zwakke koning tot de zwakke vader van een gezin: ze willen allemaal de rede verpletteren, maar beweren altijd dat ze in het belang van allen op haar troon plaatsnemen. Speelt u niet een soortgelijke rol wanneer u alle vrouwen dwingt om rondtastend in het duister ingemetseld te blijven in hun huishoudens door ze alle burgerlijke en politieke rechten te ontzeggen? Want voorwaar, mijnheer, u zult toch niet beweren dat een plicht bindend kan zijn die niet is gebaseerd op de rede? Als dit inderdaad hun bestemming is, kunnen de argumenten daarvoor worden ontleend aan de rede. Gesteund door de majesteit van de rede: hoe meer verstand vrouwen verwerven, des te meer ze zich aan hun plichten zullen hechten – want die begrijpen ze dan –, en als ze die niet begrijpen, als hun morele beginselen niet op dezelfde onveranderlijke principes zijn gebaseerd als die van mannen, zal geen gezag hen kunnen bewegen die plichten op deugdzame wijze te vervullen. Ze zullen dan volgzame slaven zijn, maar die slavernij zal het effect hebben dat ze altijd heeft, namelijk de verwording van zowel de meester als de verachte onderhorige.

Als vrouwen echter moeten worden uitgesloten van deelname aan de natuurlijke rechten van de mensheid en geen stem hebben, bewijs dan eerst, om de beschuldiging van onrechtvaardigheid en inconsistentie te vermijden, dat ze rede ontberen – anders zal dit gebrek in uw nieuwe grondwet laten blijken dat de man in deze of gene vorm moet optreden als een tiran, maar tirannie, in welk deel van de samenleving haar schaamteloze tronie ook opduikt, zal altijd en hoe dan ook de moraliteit ondergraven.

Ik beweer herhaaldelijk, en om mijn beweringen te staven breng ik volgens mij onweerlegbare, van feiten afgeleide argumenten naar voren, dat vrouwen niet gedwongen kunnen worden zich alleen tot huishoudelijke aangelegenheden te beperken, want ze zullen zich, hoe onwetend ze ook zijn, toch bemoeien met gewichtigere zaken en hun individuele plichten verzaken om met sluwe listen de systematische schema’s van de rede te verstoren die boven hun begripsvermogen uitgaan.

Omdat de man alleen is gemaakt om sociale vaardigheden te verwerven, zal hij bovendien plezier zoeken in afwisseling, en trouweloze echtgenoten zorgen voor trouweloze echtgenotes. En zulke onwetende wezens zijn maar al te vergeeflijk wanneer ze trachten zichzelf recht te doen door vergelding, want ze hebben nooit geleerd de publieke zaak te respecteren en genieten ook geen burgerlijke rechten.

Wanneer de doos van onheil op deze wijze in de maatschappij is geopend, wie of wat kan dan de deugd van het individu bewaren, die de enige zekerheid vormt van de publieke vrijheid en het algemene geluk?

Laat dwang dus geen instituut zijn in de maatschappij: de algemene wet van de zwaartekracht zal dan bewerkstelligen dat de seksen vanzelf op hun plaats vallen. Nu rechtvaardigere wetten uw burgers vormen, kan het huwelijk waarlijk heilig worden; uw jonge mannen kunnen bruiden kiezen op grond van genegenheid en uw maagden kunnen liefde de ijdelheid laten uitroeien.

De vader van een gezin zal dan niet meer zijn gestel verzwakken en zijn gevoelsleven bevlekken door bezoeken aan hoer en slet, en als hij gehoorzaamt aan de roep van zijn begeerte zal hij niet vergeten met welk doel die in hem geplant is. De moeder zal net zo haar kinderen niet veronachtzamen om de kunsten van de koketterie te beoefenen, wanneer verstand en zedigheid haar van de vriendschap van haar echtgenoot verzekeren.