HET VERLANGEN TE ZIJN ALS ALLE ANDEREN

Francesco Piccolo

Het verlangen te zijn als alle anderen

Vertaald uit het Italiaans door Miriam Bunnik en Mara Schepers

WERELDBIBLIOTHEEK • AMSTERDAM

De vertalers ontvingen voor deze vertaling een projectsubsidie van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Il desiderio di essere come tutti

© 2013 Giulio Einaudi editore s.p.a., Turijn

© 2017 Nederlandse vertaling Miriam Bunnik en Mara Schepers /

Uitgeverij Wereldbibliotheek

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Maartje Vermeer

Omslagillustratie © Alinari Archives / Contributor / Getty Images

NUR 302

ISBN 978 90 284 4258 0

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2017, met
ISBN 978 90 284 2703 7

Nu kunnen we ons, binnen in onze gemeenschappen, alleen en anders voelen, maar het verlangen om op onze gelijken te lijken en het verlangen om zo veel mogelijk ons gezamenlijke lot te delen is iets wat we in de loop van ons bestaan moeten koesteren en wat niet mag doven. Ons ongeluk bestaat uit anders-zijn en eenzaamheid, en uit het verlangen te zijn als alle anderen, en toch voelen we dat een dergelijk ongeluk onze beste kant is en iets wat we nooit zouden moeten kwijtraken.

– Natalia Ginzburg

DEEL EEN

Het zuivere leven: Berlinguer en ik

Ik ben geboren op een dag aan het begin van de zomer van 1973, toen ik negen was.

Tot op dat moment waren mijn leven en alles wat er in de wereld gebeurde twee verschillende dingen, die elkaar op geen enkele manier konden tegenkomen. Ik leefde in mijn eigen huis, op mijn eigen binnenplaats, in mijn eigen stad; met mijn ouders, mijn broers, mijn klasgenoten, mijn familieleden en vrienden – en op een andere planeet gebeurden de dingen die ik op televisie zag. Af en toe hadden de grote mensen het erover, over de wereld en over Italië in het bijzonder; er was dus wel belangstelling voor wat er buiten ons leven om gebeurde, maar wij hadden er in elk geval allemaal niets mee te maken. En ik al helemaal niet.

Het schooljaar was net voorbij. Massimo, die naast me zat, vroeg of ik ’s middags bij hem kwam spelen. Hij was steenrijk en woonde in een gigantische villa in Briano. Hij had net een jongetje uit het dorp leren kennen, niet zo groot, met heel veel sproeten en weinig haar, dat niet kon stilzitten en alleen dialect sprak. Het leek wel of hij overal verstand van had, alsof hij een volwassen man in een jongenslichaam was. Wij zwegen, luisterden naar hem en deden vervolgens wat hij deed. Hij zei dat hij ons zou meenemen naar een geheime plek, als we durfden. We zeiden meteen ja, al vonden we het eng. We zagen elkaar de volgende dag. Het was laat, maar de zon ging maar niet onder. Het jongetje met de sproeten zei dat we hem moesten volgen. We liepen door een bos, hij wist precies hoe hij moest lopen, waar hij naartoe moest. Hij had het al heel vaak gedaan, zei hij. Hij zei ook dat we er met niemand over mochten praten. We zwoeren het, zonder vragen te stellen.

We kwamen aan bij een muur, die behoorlijk hoog was, maar niet te hoog. Nog een klein stukje, zei hij, en hij ging ons voor. We liepen rakelings langs de muur. Toen we op de plek aankwamen, zei hij: ‘Hier is het.’ Hij zette zijn voet in een klein gat dat hij al wist te vinden, duwde zich omhoog, greep zich vast aan de rand en trok zich op. ‘Doe wat ik doe,’ zei hij. Hij sprong aan de andere kant naar beneden en verdween. Massimo deed precies hetzelfde.

Nu was het mijn beurt. Aan hun kant van de muur zei Massimo: ‘Kom op, springen.’ Aan mijn kant van de muur was ik bang dat het me niet zou lukken. Ik greep me vast, zocht met mijn voet naar een punt dat me zou houden en met al mijn kracht trok ik me op. Het kostte me veel meer moeite dan ik bij de andere twee had gezien, en terwijl ik met mijn hele borstkas tegen de rand sloeg, hees ik me op de muur. En ik sprong naar beneden. Er stond niemand meer op me te wachten. Ik stond nog steeds tussen de bomen, maar dan aan de andere kant van de muur, en hier was meer licht. Er stonden weinig bomen, merkte ik. Vlak daarachter zag ik de andere twee, ze stonden stil en keken om zich heen.

Dus stapte ook ik in het licht.

Natuurlijk had ik meteen door dat het de muur om het Paleis was. Iedereen in Caserta wist dat die door het centrum van de stad over de heuvels omhoogliep. Maar ik had nog nooit de omvang van de binnenkant berekend op basis van de buitenafmetingen. Dat wil zeggen, toen de jongen zei ‘Hier is het,’ kon ik niet weten waar we ons bevonden.

Dus was ik verbijsterd.

We stonden op het hoogste punt, net onder de waterval, de plek waar iedereen die het Paleis bezocht graag naartoe wilde. Ik liep langzaam verder, met mijn hand raakte ik even het water bij de rand van de grote fontein aan, aangetrokken door het standbeeld van een halfnaakte vrouw met een wapperende doek over de delen die je beter niet kon zien. Om haar heen stonden verschillende andere, nogal wanhopige vrouwen, ook zij halfnaakt. Aan de andere kant stond een hert, omringd door honden die slechte bedoelingen leken te hebben. Het hert kon me weinig schelen, de vrouw des te meer.

Maar nog ongeloofwaardiger was het feit dat er verder niemand was. Het Paleis was gesloten, iedereen was weg, en de jongen met de sproeten beweerde zelfs dat wij drieën op dat moment daarbinnen, in het hele park, de bossen, de Engelse tuin en de paleiskamers, de enigen waren. Maar hij vond dat niet zo bijzonder, hij zei het alleen om ons gerust te stellen omtrent de koelkast.

De zon was al een poosje onder, de avond viel heel langzaam en de dag was nog niet voorbij, die prachtige, nog net verlichte dag. Massimo en de jongen met de sproeten gingen rechtstreeks op het doel af: in een hoek stond een enorme koelkast, met een ketting en een slotje dat onze vriend met gemak wist open te maken. En daarin lagen Cornetto’s, flesjes Coca-Cola, sinas, water – wat dan ook.

Die koelkast was het geheim dat we niet mochten verklappen. Het Paleis was helemaal verlaten, maar daar kwamen wij niet voor. Wanneer de andere twee hun mond hielden – als ze hun mond hielden en bijkwamen van hun opwinding – kon je duidelijk het langzame, subtiele geluid van de waterval horen, een kalme waterval. Een geluid dat ik nog nooit zo scherp had gehoord. De beelden van de vrouw en haar vriendinnen, van het hert en de honden waren nog onbeweeglijker en stiller, afgezonderd. Alle keren dat ik hierboven was – vaak, vooral op zondag, of wanneer er een familielid of vriend van buiten de stad op bezoek kwam en we tot hier waren gekomen, wat het eindpunt van het bezoek was, het hoogste punt (op de rotsen van de waterval mocht je niet komen), de mooiste plek van het Paleis – stonden er altijd een heleboel mensen samengepakt langs de rand van het bassin, die naar het hert wezen en vertelden hoe het een hert was geworden, en waarom de vrouw zich zo kuis bedekte. Er waren kinderen die hun handjes in het water staken (dat had ik nu ook gedaan), paarden met rijtuigen, een bus die aankwam, nog meer bezoekers uitlaadde en daarna weer wegreed.

Maar nu was hier bij het Paleis verder echt niemand.

Met een flesje koude Coca-Cola ging ik in het midden van het pleintje op de rand van de fontein zitten, met mijn rug naar de vrouw en het hert. Massimo en de andere jongen waren aan het klieren met de koelkast en de ijsjes, ze verdwenen tussen de bomen. Uitgelaten kwamen ze terug, renden naar de koelkast en staken hun hoofd er weer in. En toen ze zo veel hadden gepakt als ze konden, zeiden ze: ‘We gaan.’ En ik zei: ‘Oké.’ Vanuit mijn ooghoeken keek ik hoe ze naar de andere kant sprongen, toen Massimo riep: ‘Kom!’

Het is niet zo dat ik niet bang was, ik was zeker wel bang om alleen achter te blijven, al was het maar voor even. Maar de waarheid is dat ik het wilde, en ik wilde het zo graag dat ik minder aan mijn angst dacht. Ik wilde alleen zijn bij het Paleis, misschien wel helemaal alleen in het hele park, al was het maar voor een halve minuut. Ik had geen flauw idee waarom ik het wilde, maar ik voelde heel duidelijk dat ik het wilde.

Zij klommen over de muur, ze hadden geen idee dat ik hen niet volgde en protesteerden dus niet, misschien gingen ze er alvast vandoor. En ik bleef achter, met mijn rug naar de fontein en voor me de eindeloze uitgestrektheid van het park, met alle fonteinen, het Paleis aan het einde en de bomen aan de rand van de bossen aan de zijkanten.

Op dat moment, in een stilte die ik nooit meer heb gehoord – een stilte die bestond uit vallend water – leek het wel of ik me in iets gigantisch bevond, dat niet alleen kon zijn bedacht zodat wij ijsjes uit een koelkast konden pakken, het kon niet alleen zijn bedacht voor ons, wij die daar op dat moment leefden. Ik woonde in een flatgebouw, daarginds links, vlak bij de tegenover elkaar liggende muren, en elke keer als ik uit het raam keek, zag ik een kant van het Paleis. En dat interesseerde me niet echt. Ik was er geboren, dat was mijn leven, zo was het nu eenmaal, het was een verdienste noch een schuld, dit enorme ding stond al bij mijn huis zolang ik bestond, ik ging er ’s zondags naartoe zoals mensen uit elke stad het dichtstbijzijnde park opzochten voor een beetje frisse lucht.

En toch had ik in die paar seconden het idee dat dit alles van ver kwam, een geschiedenis had; en vooral dat het niet alleen ons aanging, mijn familie, Massimo en die andere jongen, de koelkast die we hadden opengebroken, mijn stad en de mensen die ik kende. Ik had het gevoel dat ik niet meer bij dit enorme en doodgewone ding naast mijn huis was, maar bij iets anders, minder herkenbaar in mijn dagelijks leven, maar herkenbaarder in absolute zin. In feite kreeg ik heel even een voorgevoel dat samenviel met mijn eenzaamheid en die tegelijkertijd ontkende: juist op het moment dat ik alleen op de wereld was, merkte ik dat ik niet alleen op de wereld was. Als in een hallucinatie leek het even alsof alle lanen en tuinen bevolkt werden door honderdduizenden, miljoenen mensen, die van de paleiskamers naar de waterval liepen. Het waren alle mensen die voet hadden gezet in het park vanaf het moment dat het was aangelegd tot aan die middag. En ook ik bevond me onder hen.

Het gevoel dat ik, voor een paar tellen, deel uitmaakte van de wereld maakte me euforisch en bang, precies zoals ik ook euforisch en bang was omdat ik hier alleen was achtergebleven. Maar ik kon de essentie niet vatten van wat me overkwam, sterker nog: ik denk dat ik het heel even begreep. Of beter gezegd: dat ik het aanvoelde, en toen verdween het weer. Ik had het idee dat het nu wel erg donker was geworden, dus sprong ik op, alsof ik wilde vluchten. Met moeite maar vol energie sprong ik over de muur, want ik wilde terug naar de andere kant, naar Massimo en dat jongetje, maar bovenal wilde ik terug naar mijn leven, het leven dat ik kende en dat me niet bang maakte. Ik kreeg er niet dat euforische gevoel van, maar het schrikte me ook niet af.

En inderdaad, zodra ik weer aan de andere kant op de grond terechtkwam, was ik het gevoel dat ik deel uitmaakte van de wereld alweer kwijt, het leek iets vluchtigs en onbelangrijks. Ik stapte in het leven dat ik tot dan toe had geleefd, en al die gedachten vervlogen. Ook omdat ik moest rennen om de anderen in te halen: je zag al geen hand voor ogen meer.

Een paar maanden later waren we op een ochtend zoals altijd in Baia Domizia. Augustus was bijna voorbij, en de tijd van het jaar die ik het meest haatte brak bijna aan: alle anderen zouden terugkeren naar de stad, maar wij zouden in september nog een paar weken aan zee blijven. Ik speelde met mijn neef Gianluca in het zand. Wanneer mijn moeder en mijn tantes bij elkaar waren, spraken ze altijd op opgewonden toon, zodat ze de indruk wekten dat ze zich over alles zorgen maakten, maar dit keer waren ze meer van streek dan anders. Ze wezen naar een bericht in de krant en zeiden: ‘Wat moeten we nu doen?’

Kijk, dat was naar mijn idee meteen al anders. Ze brachten wat in de krant stond in direct verband met wat ze moesten doen. Dat was nog nooit gebeurd. Daarom hielden Gianluca en ik op met spelen, zonder iets tegen elkaar te zeggen. We bleven roerloos zitten luisteren. Meestal overkwam het alleen een van ons en werd de ander boos, zwaaide met zijn arm. Nu niet. We zaten allebei roerloos op onze knieën. Mijn tante zag ons en zei: ‘Hebben jullie het begrepen? We moeten oppassen, het is gevaarlijk.’ Toen zeiden ze dat ze geen mosselen meer zouden eten maar dat ze die een paar dagen geleden nog wel hadden gegeten, ze sloegen aan het rekenen. Ze zeiden: ‘We gaan dood.’ En een paar keer zeiden ze nonchalant een woord dat hen met afschuw vervulde, maar het weerhield hen er niet van om het toch steeds te zeggen.

‘Cholera,’ zeiden ze.

Dat woord stond in koeienletters in de krant. ‘Hebben jullie het begrepen?’ vroegen ze steeds.

We begrepen dat wij op het strand direct betrokken waren bij wat er in de krant stond. Wanneer de krant vertelde wat je niet moest eten, waarmee je moest oppassen, dan waren wij degenen die moesten oppassen of iets niet moesten eten.

Die ochtend wist ik definitief dat ik was geboren. En een paar dagen later had ik meteen, voor het eerst, het gevoel dat ik doodging.

We mochten niet meer zwemmen, alsof de mosselcholera in de hele zee zat. Dan konden we net zo goed naar huis gaan. Ik vond het helemaal niet erg; al een paar jaar huilde ik wanhopig als iedereen naar huis ging, ook mijn vriendjes van de binnenplaats, en ik daar moest blijven. Mijn ouders legden me rustig uit dat het juist fijn was, dat het me goeddeed. De anderen zouden ook wel het geluk willen hebben dat ik had. Maar intussen zaten die pechvogels allemaal bij elkaar in Caserta. Ze spraken met elkaar af en maakten samen lol op die prachtige dagen tussen het einde van de vakantie en het begin van het schooljaar. Mijn broers en ik, de bofkonten, bleven alleen achter in Baia Domizia, met het kindermeisje, want ook mijn ouders moesten terug om te werken, ook zij hadden pech. En ik wilde ook pech hebben – daarom huilde ik wanhopig.

Dankzij de cholera-epidemie hadden ook wij dat jaar pech en gingen we voor het einde van augustus terug naar Caserta.

Bacil. Dat was het woord. Tot dan toe bestond het niet, ik had mijn hele leven kunnen leven zonder het ooit te horen. De cholerabacil. Een ziektekiem. Heel agressief. Hij nestelt zich in de dunne darm en vernietigt al het epitheel. Maar zo legden ze het me niet uit. Iedereen zei steeds bacil, maar wat ik in wezen had begrepen, of wat ze me hadden verteld, was dat je merkte dat je cholera had omdat je op een bepaald moment een scherpe pijn in je buik voelde, echt heel erg, en dan ging je naar het toilet en kwam er wit spul naar buiten. Echt waar, wit. En dan begon je die witte diarree te lozen en kon je niet meer stoppen, soms wel tien of vijftien keer per dag. Totdat er alleen nog maar water zou uitkomen, zonder dat je dat kon tegenhouden. En dan, ten slotte, ging je dood, omdat je geen water meer in je lichaam had. ‘Uitgedroogd,’ zeiden ze.

Op televisie hadden ze het er voortdurend over, het aantal vermeende gevallen groeide, in en om het huis hing een steeds onbeheerster gevoel van angst. We hielden ons met niets anders meer bezig; de rest van ons bestaan was even stopgezet, niets deed er meer toe, werken of niet werken, melk kopen, een wandeling maken. Het was alsof iedereen zei: ‘Wacht even,’ alsof er een trein moest langskomen, of een geluid moest ophouden, en pas daarna zouden ze vragen: ‘Wat zei je ook alweer?’

Een ander woord dat ik steeds vaker hoorde was Cotugno. Op het nieuws was achter de pratende correspondenten steeds dat grote ziekenhuis, het Cotugno, te zien, en de menigte die het gebouw omringde; mensen gingen er in groten getale heen. Af en toe kwam er een arts in witte jas naar buiten om met een megafoon de familieleden van de patiënten gerust te stellen. Niemand mocht naar binnen, en de artsen hadden het consigne gekregen om niet naar buiten te gaan. Het Cotugno was een ontoegankelijke, geheimzinnige plek. Iedereen werd erbuiten gehouden, van de familieleden tot wij die het op televisie zagen. En dus sloeg onze verbeelding van wat zich daarbinnen afspeelde steeds meer op hol, en werd die met de dag monsterlijker.

Wanneer ze bacil zeiden, dacht ik dat die misschien al in me zat. Wanneer ze op het nieuws Cotugno zeiden, keek ik ernaar en dacht ik dat ik daar vroeg of laat ook naartoe zou gaan. Naar binnen, dan. Dat was veranderd, ten opzichte van alle dingen die tot dan toe waren gebeurd.

Ook ik had er iets mee te maken.

Kraanwater, zeiden ze, kon je niet meer drinken. Rauwe groenten kon je niet meer eten. We aten helemaal geen vis meer, niet alleen geen zeevruchten. Er werd mineraalwater gebruikt om pasta te koken en koffie te zetten.

Overal hing een zure citroengeur. Iets soortgelijks ruik ik nog steeds in keukens die na de lunch zijn schoongemaakt. Maar hier was hij scherper, omdat hij in de huid ging zitten, en het was alsof we verzuurden. Maar veel mensen stierven liever aan cholera dan zich in te wrijven met citroen en met die geur rond te lopen. Ik ook. Ik vond het al niet leuk om me te wassen, laat staan met citroen. ‘Dan krijg je cholera,’ zeiden ze. ‘Dan krijg ik maar cholera,’ antwoordde ik.

Ik was bijdehand, zelfverzekerd. Maar vanbinnen stierf ik van angst. Die witte diarree maakte me doodsbang, maakte óns doodsbang. Ik denk dat de rest er ook last van had, ik heb het hun nooit durven vragen, maar naar de wc gaan was niet meer hetzelfde als voorheen. Met ingehouden adem ging ik zitten. Ik zette weinig kracht, en voorovergebogen keek ik tussen mijn benen door. En elke keer was alles in orde: het was niet wit, het was niet vloeibaar. Ik had geen cholera. Vooralsnog.

Toen kwam die dag in de bioscoop. Ik was blij, ik was met iemand, en dat was zeker niet mijn vader – al jaren ging ik altijd ’s middags met mijn vader naar de bioscoop om naar westerns te kijken. Juist daarom weet ik zeker dat hij het niet was, want dan zou alles anders zijn geweest. Maar inmiddels kan ik me niet meer herinneren met wie ik was. Het was iemand anders, misschien meerdere personen; misschien mijn neef Gianluca met mijn tante, misschien alleen hij, misschien mijn vrienden van de binnenplaats. Ik weet het niet meer. Eigenlijk vult mijn hoofd zich elke keer als ik aan die middag terugdenk met een verkeerde herinnering – misschien omdat ik me ook die ene keer dat ik met een meisje naar Le Dernier Métro ging niet lekker voelde. Dat kan natuurlijk niet, want ik zou op mijn negende nooit naar Le Dernier Métro van Truffaut gaan, en nog wel met een meisje. Bovendien is Le Dernier Métro van 1980. Maar ook die keer voelde ik me waarschijnlijk niet lekker, en ook die keer zat ik in de San Marco-bioscoop, op de voorste rij van het balkon, zodat we onze benen op de balustrade konden laten rusten. Dat was de beste plek.

Dat is het enige wat de twee momenten gemeen hebben, naast het feit dat ik me niet lekker voelde. Ik herinner me dat ik naar Le Dernier Métro keek en gelukkig was, en toen werd alles op een gegeven moment ingewikkeld en begon ik alleen maar te denken: laten we hopen dat de film snel afgelopen is. Maar toen kwam er geen einde aan.

Hier houden de gelijkenissen met de film van die eerste dagen van september 1973 wel meteen op. Want van die film herinner ik me niets, behalve dan dat ik toen juist hoopte dat er nooit een einde aan zou komen. Dat weet ik zeker. Ik herinner me ook nog vaag het gevoel van euforie toen ik met het geld in mijn hand bij de kassa stond, want het was de eerste film na de vakantie, en misschien ook omdat ik zonder mijn ouders naar de bioscoop ging en me een grote jongen voelde. Maar het heeft geen zin, ik kan me echt niet herinneren met wie ik was.

Het was donker. Ik zat met mijn benen gestrekt op de balustrade, en op een bepaald moment voelde ik een steek in mijn buik. Duidelijk, hevig, kort. ‘Wat gebeurt er?’ vroeg ik me af. En voor mij was die film meteen afgelopen, uitgewist. Ik keek naar de mensen naast me, ze zaten rustig naar het scherm te kijken. Met die laatste blik heb ik ook hen uitgewist, dat is duidelijk.

Ik zei tegen mezelf: ‘Ik overdrijf, het is maar een steek, eentje maar, en die voelt erger omdat ik bang ben.’ Maar toen kwam die steek meteen terug, en toen nog een, en ten slotte was het geen korte hevige steek meer. Hij kwam terug, en bleef. Ik had flinke buikpijn, ik probeerde tegen mezelf te zeggen dat het gewoon flinke buikpijn was, maar eigenlijk deed het heel erg pijn, en het werd steeds erger, ondraaglijk. Koud zweet brak me uit, ik was waarschijnlijk wit weggetrokken, ik voelde me in elk geval zwak, zwak, heel zwak.

Nu wist ik dat alle andere keren dat ik bang was geweest voor vloeibaar spul in mijn buik niets voorstelden. Want nu waren de bewegingen van mijn buik, een voortdurend verontrustend geborrel, het onomstotelijke bewijs van iets vloeibaars dat ik langzaam naar beneden voelde zakken, als door een buis.

Ik was doodsbang, maar niet verrast. Ergens had ik het wel verwacht: dat verhaal betrof ons allemaal, het betrof ook mij. Sinds die ochtend in Baia Domizia was ik bang geweest dat het kon gebeuren, dat was namelijk het gevoel van verwantschap tussen wat er in de krant stond en ons. Maar nu het echt gebeurde was het compleet anders. Veel enger. Een hevige pijn, maar vooral een gevoel van treurigheid dat ik me, hoezeer ik ook mijn best deed, met mijn verbeelding en mijn angst nooit had kunnen voorstellen.

De bacil zat nu in mij, het Cotugno was mijn volgende halte, mijn laatste halte.

Ik dacht: ik moet volhouden want anders komt alles naar buiten en dan zien mijn vrienden, wanneer het licht aangaat, wat er is gebeurd, ook de andere bezoekers zullen het zien, en ze zullen me niet te hulp schieten, maar allemaal vol afschuw wegrennen en ‘Cholera! Cholera!’ roepen. Om die reden bleef ik roerloos zitten en deed ik niets. Maar ook om een andere reden, die op zich best rationeel was: als ik het ophoud, als ik me niet laat gaan, duurt mijn leven langer. Natuurlijk, een paar minuten, misschien een uur, niet zo veel, maar het was in elk geval langer. En ik bleef doen alsof ik naar de film keek, ik maakte geen enkele beweging om niet te storen en zorgde dat niemand naar me keek, omdat ik wist dat de dood op mijn gezicht te lezen stond. Ik dacht: ik moet niet alleen niets zeggen, ik moet ook niemand aanraken, ik kan iedereen die in de buurt komt besmetten – misschien weet ik ook daarom niet meer met wie ik was, want wie het ook was, ik had hem kunnen besmetten.

Ik was me dus maar van één helder en in wezen heel eenvoudig ding bewust: ik ging dood. Het aantal gevallen groeide namelijk met de dag, we waren voortdurend bang voor de grote besmetting. Riolen werden schoongemaakt, elke hoek van de stad werd gedesinfecteerd, we aten pasta gekookt in mineraalwater. Maar misschien had mijn moeder dat deze keer, één keer maar, niet gedaan, of had ik me beter wel met citroen kunnen wassen – er moest een fout zijn gemaakt, en ik wist niet hoe en wanneer, of er anderen bij betrokken waren of niet; misschien gingen we allemaal wel dood, ik in de bioscoop, mijn vader bij de bank, mijn moeder en mijn broers thuis.

Nu had ik slechts één doel: de anderen niet laten zien dat ik cholera had. Ik moest volhouden, het einde van de film afwachten, naar huis gaan en op de wc gaan zitten en mijn hoofd laten zakken en me eraan overgeven, na eerst mijn moeder of mijn vader te hebben gewaarschuwd: ik heb cholera, breng me naar het Cotugno. Tegelijkertijd was dat het laatste wat ik wilde, en het enige wat me tegen dat beslissende moment kon beschermen was roerloos in deze bioscoop blijven zitten, hopen dat de minuten langzamer zouden gaan, dat de film eeuwig zou duren, zolang de mensheid zou voortbestaan; en mijn billen samenknijpen tegen de buikpijn die vlijmscherp was geworden, die mijn ingewanden verschroeide.

De tijd die ik doorbracht in de San Marco-bioscoop – misschien een uur, of tien minuten, of een x-aantal dat ik op geen enkele manier meer zou kunnen berekenen – bracht ik door in de stellige overtuiging dat mijn einde inmiddels in zicht was. Ik zou geen van de dingen doen die ik had willen doen in het leven. Maar dat was een algemeen berouw, niet echt diepgeworteld. Ik herinner me dat de gedachte dat ik in wezen zou sterven na een leven van slechts negen jaar me troostte, met een niet geheel onbeduidend filosofisch inzicht. Ik had niet de tijd gehad om veel mensen te leren kennen en dus zouden maar een paar mensen eronder lijden; en zowel mijn ouders als mijn broers zouden in elk geval meer dan genoeg tijd hebben om me te vergeten, of in elk geval het ergste verdriet te boven te komen (mij helemaal vergeten hopelijk niet).

Ik wist wat ik had, wat er zou gaan gebeuren, ik had zelfs een duidelijk beeld van het Cotugno waar ze me over een paar uur naartoe zouden brengen, en ik zag mijn ouders al voor me – als ook zij niet doodgingen –, vastgeklampt aan de dranghekken om nieuws te krijgen over hun zoon, of hij nog leefde of al dood was.

Het geval was, bedacht ik, dat ik deel uitmaakte van de wereld, en de wereld had zich gemanifesteerd met een epidemie. Het was geen privéaangelegenheid, maar het ging ons allemaal aan. En dus ook mij. Vooral mij deze keer. Het was zo gelopen.

Ik bedacht nog iets anders: als ik niet hier was geboren, zou ik nu geen cholera hebben en zou ik nu niet bijna dood zijn. Voor het eerst vond ik heel duidelijk dat ik echt pech had gehad dat ik in Caserta was geboren. We hadden het Paleis, het schoot me te binnen dat ik vijf minuten, minder zelfs, helemaal alleen bij het Paleis was geweest, en dat eigenlijk daarmee alles was begonnen; maar inmiddels was zelfs dat niet meer belangrijk. Als ik op een willekeurige andere plek was geboren, had ik deze catastrofe, dit onoverkomelijke en krachtige verschijnsel dat zich in mijn buik had genesteld, nooit ervaren. Niet nu, op mijn negende; niet zo. Ik had pech gehad, dat leed geen twijfel. Toen was de film afgelopen.

Van de bioscoop naar mijn huis was het maar een paar honderd meter. Ik had het hele stuk gerend, want ik trok het echt niet meer. Ik moest de hele Via Mazzini af en ik wilde voor de laatste keer, als het de laatste keer was, alle winkels zien, maar doordat ik zo geconcentreerd was op de pijn lukte dat niet. En trouwens, dacht ik, wat kunnen me, als ik doodga, die Via Mazzini en die winkels nou schelen. Als ik doodga, kan niets me nog schelen. Ik had de grens van mijn uithoudingsvermogen bereikt en de gedachtewereld betreden die het onvermijdelijke lot aanvaardt: ik moest en wilde naar de wc, me ontdoen van dat witte spul dat door mijn buik stroomde en mijn darmen deed samenknijpen. En bovendien wilde ik naar huis omdat mijn moeder daar was, ik wilde naar mijn moeder.

Toen ik aankwam, was ze er niet. Het kindermeisje, Giuseppina, was er wel, en mijn broers, die nergens last van leken te hebben. Ik ben niet naar hen toe gegaan, zodat ik hen niet zou besmetten. En tegen Giuseppina heb ik niets gezegd, ik was bang dat ze ervandoor zou gaan en ons alleen zou achterlaten.

Ik ging naar de wc en deed de deur op slot. Toen bedacht ik me en haalde ik die weer van het slot omdat ze me dan konden komen helpen en naar het Cotugno konden brengen. En in het Cotugno leken ze hun uiterste best te doen, dus wie weet konden ze me misschien zelfs wel redden. Hoe dan ook, de dood was niets vergeleken bij wat me nu te wachten stond: kijken hoe dat witte spul uit mijn lichaam zou komen en onomstotelijk vaststellen dat de bacil in mij zat en me langzaam aan het doden was; urenlang op de pot zitten totdat ik uitgedroogd zou sterven. Een scène die ik me al duizenden keren had voorgesteld, met name ’s nachts als ik eenzaam in mijn bed lag.

Ik doe mijn broek naar beneden en ga op de pot zitten. Ik wacht een paar tellen, of tenminste, ik zou willen wachten, maar dan komt dat vloeibare spul er in grote hoeveelheden uit, en ik voel me meteen opgelucht, want ik trok het echt niet meer. Maar ik kijk nog niet. Nog een lange en hevige lozing. IJskoud zweet. En ten slotte spreid ik mijn benen en ik kijk.

Het is niet wit.

Ik denk nog niet dat ik gespaard ben gebleven. Maar ik verzamel wel een beetje moed. Misschien is het de eerste paar keer nog niet wit. Dan kunnen ze me nog redden. Niet iedereen is doodgegaan.

Op dat moment hoor ik twee klopjes op de deur, en de stem van mijn moeder: ‘Alles goed?’

Ik kan geen nee zeggen, maar ook geen ja. ‘Ik kom nu naar buiten,’ antwoord ik.

Wanneer ik naar buiten kom, is ze in de keuken. Ik loop naar de tafel en ga zitten. Ik ben bleek, ik tril.

‘Mama, ik voel me niet goed,’ zeg ik.

‘Dat weet ik,’ antwoordt ze, zonder zich zelfs maar om te draaien.

Hoe bedoel je, ‘dat weet ik?’, zou ik haar willen vragen, maar ik kan het niet. Ik moet haar zeggen dat ik denk dat ik cholera heb, dat ze me naar het Cotugno moet brengen, maar ik kan het niet.

Toch zoek ik een manier om haar iets te zeggen, en ook zij staat op het punt iets te zeggen. Dan verstijft ze, alsof ze vol wordt getroffen door een flits van bewustwording. Met een ruk draait ze zich naar me om, de blik in haar ogen is veranderd, en ze begrijpt de doodsangst op mijn gezicht. Ze heeft ineens begrepen wat ik haar wil zeggen.

En ze glimlacht.

Die glimlach – niet alleen die glimlach, maar wel meer dan al het andere – heb ik haar altijd kwalijk genomen.

Ze glimlacht, alsof er iets te glimlachen valt. Dan komt ze naar me toe en omhelst ze me: ‘O liefje, sorry.’

Zowel die glimlach als al het andere heb ik haar altijd kwalijk genomen – maar wel pas later, want wat ze me op dat moment vertelt geeft me zo’n gevoel van opluchting, van geluk, dat ik op dat moment, al begin ik te schreeuwen dat ze niet goed snik is, dat ze echt niet goed snik is, alleen maar denk: ik heb geen cholera. En ik ben dolblij, ik wil haar omhelzen en haar huilend vasthouden, maar ik weet dat ik boos moet doen terwijl ik dat niet ben.

Zoals elke keer wanneer we van vakantie terugkwamen, had mijn moeder ons een purgeermiddel gegeven. Ze had iets in onze melk gedaan, omdat we altijd heel moeilijk deden als we twee van die zoete Euchessina-pillen moesten nemen. We wilden die niet vrijwillig innemen om vervolgens vijf, zes keer naar de wc te moeten en ons beroerd te voelen. Dus sinds het jaar daarvoor gebruikte ze een supersterk laxeermiddel dat Guttalax heette. Het waren druppels en die had ze stiekem in onze melk gedaan, want het was een obsessie van haar dat we na de vakantie onze darmen reinigden voor het begin van het nieuwe schooljaar. En uit automatisme, uit verstrooidheid, dankzij een nog specifiekere karaktertrek die haar altijd al kenmerkte, had ze niet aan de cholera-epidemie gedacht toen ze die Guttalax in onze melk druppelde.

Nu bestaan purgaties niet meer, geloof ik. Het is in elk geval nog nooit in me opgekomen om een purgeermiddel in de melk van mijn kinderen te doen om ze te reinigen, zodat ze met gereviseerde darmen aan het schooljaar kunnen beginnen. Maar vroeger wel – of althans, dat deed mijn moeder elke keer als we van vakantie terugkwamen. Ze had ons niets gezegd, en wij hadden een heel jaar gehad om het te vergeten. Toen in de bioscoop mijn buikpijn was begonnen, was het idee dat mijn moeder Guttalax in mijn melk had gedaan absoluut niet in me opgekomen; en als het wel in me was opgekomen had ik dat meteen weggewuifd, want ik zou hebben gedacht dat mijn moeder heus niet zo dom was om in deze tijd, met onze angst voor cholera, Guttalax in onze melk te doen. Bovenal zonder het tegen me te zeggen.

Maar dat had ze wel gedaan.

En toen ze die middag haar armen om me heen sloeg, glimlachte ze en zei alleen maar: ‘Ik had niet aan de choleraepidemie gedacht.’

En ik moest toegeven dat ik niet aan Guttalax had gedacht.

In een verhaal van Raymond Carver, Zo veel water zo dicht bij huis, gaat Stuart met drie vrienden, zoals elk jaar, een weekendje weg om te vissen, te drinken en met mannen onder elkaar te zijn aan de oevers van een rivier, op vele uren rijden van hun huis. Ze laten hun auto in de heuvels achter en leggen behoorlijk wat kilometers te voet af (acht, om precies te zijn), met slaapzakken, voedsel, keukengerei, speelkaarten en whisky. Wanneer ze aankomen op de vaste plek waar ze hebben besloten van vrijdagavond tot maandagochtend te blijven, zijn ze doodmoe, maar opgewekt. Wanneer een van hen het lichaam vindt, hebben ze hun kamp nog niet opgeslagen. Dat is een detail dat Stuarts vrouw (en Carver) belangrijk vindt.

Stuarts vrouw, Claire, is de verteller van het verhaal. Het perspectief is van haar, de reacties zijn van haar, net als het gewetensconflict en een belangrijke plotwending. Het verhaal begint inderdaad niet waar de feiten beginnen, maar al een hele tijd na de onthulling die Stuart aan Claire heeft gedaan. Op de eerste bladzijden staat Claire in de keuken. Op een bepaald moment sluit ze haar ogen, en bij haar volle bewustzijn maait ze met haar arm alle borden en glazen ‘aan diggelen op de grond’. Ze weet dat hij niet zal reageren, ze weet dat hij het heeft gehoord maar niet zal reageren. Nu ze op een bepaalde manier een willekeurige daad heeft gesteld, kan Claire het verhaal vanaf het begin vertellen, om vervolgens aan de avond waarop ze de borden kapot heeft gegooid voorbij te gaan, en tot de kern te komen – wat eigenlijk de ‘kern’ is die Carver kent, oftewel een moment dat iets betekent, dat iets laat doorschemeren, vlak voor een beslissend moment, of net daarna, waarbij hij wel elk mogelijke slotscène openlaat. Hoewel Claire de echte conclusie al tijdens haar vertelling heeft getrokken: ‘Toch zal er tussen mij en Stuart niets veranderen.’

Dit is er gebeurd: een van de vier vissers liep naar de rivier en zag het lichaam van een meisje met het gezicht naar beneden in het water drijven, verstrikt in een paar takken vlak bij de oever. Ze was dood en helemaal naakt. Hij riep zijn vrienden erbij zodat ook zij haar konden zien. En zodat ze konden beslissen wat ze moesten doen. Kortom, de kern van het verhaal is de beslissing die de vier vrienden moeten nemen (die ze hebben genomen) na een lange reis in de auto en acht kilometer te voet door de bossen, om de plek te bereiken waar ze graag samen gaan vissen: teruggaan, de hele route weer te voet afleggen, de auto pakken, naar de eerste de beste telefooncel rijden en de politie bellen, of daar blijven, de tenten opzetten, koken en whisky drinken, slapen en de dag erna bekijken wat ze moeten doen.

Een van hen – Claire zegt dat Stuart haar niet wilde vertellen wie, maar wel heeft gezegd dat hij het niet was – houdt vol dat ze terug moeten, het uitstapje meteen moeten afbreken. De anderen ‘wroetten met hun schoenen in het zand en zeiden dat ze er eigenlijk meer voor voelden te blijven’. Het is al laat, bijna nacht, ze besluiten om te blijven en de volgende dag een beslissing te nemen. Dus keren ze terug naar de open plek, ze zetten hun tenten op, maken een vuurtje en gaan zitten praten en whisky drinken. Veel later besluiten ze, nogal dronken, dat ze iets moeten doen, want de stroming zou het lichaam van het meisje uit de takken kunnen losrukken en meesleuren. Dus pakken ze hun zaklampen en lopen naar de rivier. Een van hen gaat het water in, pakt het meisje bij haar vingers en trekt haar dichter naar de kant. Dan wikkelt hij een vislijn om haar pols en bindt haar vast aan een boom, zodat het lichaam niet kan wegdrijven.

De volgende ochtend worden de vier wakker, drinken koffie en ontbijten. Dan splitsen ze op in twee koppels. Ze gaan vissen. En ze blijven de hele dag vissen. ’s Avonds bereiden ze de vis die ze hebben gevangen en wassen ze de borden en glazen af in de rivier, niet ver bij het dode meisje vandaan, dat met een nylondraad aan een boom zit vastgebonden. Vervolgens vertellen ze elkaar dronken tot diep in de nacht vulgaire verhalen, het meisje komt nooit ter sprake. Pas wanneer een van hen iets zegt over de stevigheid van de forellen die ze in de rivier hebben gevangen, verstommen ze opgelaten. Ze hebben het er niet over, maar iets doet hen beseffen waar ze mee bezig zijn. Een van hen struikelt over een lamp en begint woedend te vloeken. Het is tijd om te gaan slapen, want er is hun iets door het hoofd geschoten wat hun humeur heeft verpest.

De volgende ochtend, op zondag, gaan ze weer vissen; maar ze spreken af om om één uur in het kamp terug te zijn, hun spullen te pakken en te vertrekken – een dag eerder dan ze hadden gepland. Ze lopen de acht kilometer terug en pakken de auto. Ze stoppen bij de eerste de beste telefooncel. Stuart is degene die de sheriff belt, de coördinaten en hun persoonsgegevens doorgeeft en bereid is te wachten tot er iemand komt om hun verklaringen op te nemen en gerichtere aanwijzingen te krijgen.

Stuart komt om elf uur ’s avonds thuis. In bed probeert hij Claire aan te raken, dan wacht hij even. Maar Claire beweegt, ze verschuift haar benen, dan is het niet helemaal duidelijk, maar het lijkt erop dat ze de liefde hebben bedreven – en als dat zo is, zou het kunnen dat Claire het hem niet vergeeft (aangezien ze niet duidelijk kan zeggen of het wel of niet is gebeurd). De volgende ochtend ziet ze dat hij nerveus de telefoon opneemt, hij zegt dat hij verder niets te zeggen heeft behalve wat hij al tegen de sheriff heeft gezegd. Claire begrijpt niet wat er aan de hand is. Stuart vraagt haar te gaan zitten, hij moet haar iets vertellen.

Claire kiest meteen de enig mogelijke positie: ze vindt het absoluut onacceptabel dat de vier mannen zijn blijven vissen. Stuart zou willen dat ze hem begreep, maar dat doet ze niet. Zijn verdediging is dat ze toch al dood was. Claire antwoordt dat ze hulp nodig had. Bovenal is het lichaam nog niet geidentificeerd.