Frantumaglia

Elena Ferrante

Frantumaglia

Een geschreven leven

Vertaald uit het Italiaans
door Marieke van Laake

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

Oorspronkelijke titel La frantumaglia

© 2016 Edizioni e/o

© 2019 Nederlandse vertaling Marieke van Laake /

Uitgeverij Wereldbibliotheek

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Karin van der Meer

Omslagbeeld © Adobe Stock

NUR 321

ISBN 9789028442689

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2019,
met ISBN 978 90 284 2719 8

Frantumaglia

I Documenten 1991 – 2005

II Fragmenten 2003 – 2007

III Schriftelijke interviews 2011 – 2016

I
DOCUMENTEN
1991 – 2005

Dit boek

Dit boek is bestemd voor degenen die Kwellende liefde (1992) en Dagen van verlating (2002), de eerste twee romans van Elena Ferrante, hebben gelezen, hebben gewaardeerd en erover hebben gediscussieerd. Kwellende liefde is in de loop der jaren een cultboek geworden, Mario Martone heeft er een prachtige film op gebaseerd, de vragen over de uitzonderlijke terughoudendheid van de auteur hebben zich vermenigvuldigd. Dagen van verlating heeft de lezersschare van de auteur verder doen toenemen, hartstochtelijke lezers en lezeressen hebben hun bijzondere waardering ervoor uitgesproken en de vragen over de persoon Elena Ferrante werden steeds nadrukkelijker.

Om de nieuwsgierigheid van dit veeleisende en tegelijk genereuze publiek te bevredigen, hebben we besloten om in dit boek enkele brieven van de auteur aan Uitgeverij e/o, de schaarse door haar gegeven interviews en haar correspondentie met bijzondere lezers bijeen te brengen. De teksten verhelderen onder meer, en hopelijk definitief, wat de schrijfster ertoe brengt zich, zoals ze al tien jaar doet, verre van de logica van de media en hun behoeften te houden.

De uitgevers Sandra Ozzola en Sandro Ferri

NOOT

De inleiding van de uitgevers op de eerste editie van La frantumaglia dateert van september 2003. Alle noten zijn van de redactie. In enkele gevallen heeft ook de vertaalster een voetnoot aangebracht.

1

Het cadeau van de Befana

Lieve Sandra,

Tijdens de laatste, aangename ontmoeting met jou en je man heb je me gevraagd wat ik van plan was te doen in verband met de promotie van Kwellende liefde (ik kan er maar beter aan wennen de definitieve titel van het boek te gebruiken). Je stelde de vraag op een ironische manier, met die geamuseerde blik van je. Op dat moment had ik de moed niet te antwoorden, het leek me dat ik al duidelijk genoeg was geweest tegenover Sandro; hij zei toen dat hij het volledig met mijn keuzes eens was. Daarom hoopte ik dat we niet op het onderwerp zouden terugkomen, ook niet schertsend. Nu antwoord ik je per brief, door te schrijven kan ik lange pauzes, onzekerheden en toegeeflijkheid elimineren.

Ik ben niet van plan iets voor de promotie van Kwellende liefde te doen, niets wat inzet van mijn persoon in het openbaar vereist. Ik heb al genoeg voor dit lange verhaal gedaan: ik heb het geschreven; als het boek werkelijk iets waard is, zou dat voldoende moeten zijn. Uitnodigingen voor debatten of congressen sla ik af, prijzen, als daar sprake van zou zijn, neem ik niet in ontvangst. Aan promotie van het boek werk ik niet mee, zeker niet op televisie, dat geldt voor Italië, en ook, mocht me dat worden gevraagd, voor het buitenland. Ik zal uitsluitend schriftelijk van me laten horen, maar zou ook dat tot het strikt noodzakelijke willen beperken. Dat heb ik mezelf en mijn familie heilig beloofd. Ik hoop niet gedwongen te worden van gedachten te veranderen. Ik begrijp dat mijn besluit de uitgeverij problemen kan opleveren. Ik heb grote waardering voor jullie werk, ben meteen op jullie gesteld geraakt en wil jullie geen schade berokkenen. Als jullie niet langer aan deze wens willen voldoen, zeg het dan meteen, ik zal het begrijpen. Publicatie van dit boek is voor mij geen absolute noodzaak.

Het valt me moeilijk om alle redenen voor deze beslissing uiteen te zetten, dat weet je. Ik wil je alleen toevertrouwen dat het gaat om een kleine weddenschap met mezelf en mijn overtuigingen. Ik geloof dat boeken, als ze eenmaal geschreven zijn, hun auteur absoluut niet meer nodig hebben. Als ze iets te vertellen hebben, zullen ze vroeg of laat lezers vinden, zo niet, dan niet. Daar zijn voldoende voorbeelden van. Ik houd erg van die zo mysterieuze boeken uit de oude en de moderne tijd, waarvan niet vaststaat wie de auteur is maar die een intens eigen leven hebben geleid en dat nog doen. Ze lijken me een soort nachtelijk wonder, zoals vroeger de cadeaus van de Befana: ik wachtte erop, ging heel opgewonden naar bed, en als ik ’s ochtends wakker werd waren de cadeaus er, maar de Befana had niemand gezien. Echte wonderen zijn die waarvan niemand ooit zal weten wie ze heeft verricht, of het nu om kleine wondertjes van verborgen huisgeesten gaat of om grote wonderen waarbij je mond openvalt van verbazing. Mijn kinderlijk verlangen naar kleine en grote wonderen is altijd gebleven, ik geloof er nog steeds in.

Daarom, lieve Sandra, ik zeg het je duidelijk: Als Kwellende liefde niet voldoende draad heeft, als de inhoud dus niet interessant genoeg is – jammer, dan hebben jij en ik ons vergist. Is die draad er wel, dan zal er zo veel mee worden geweven als mogelijk is en kunnen we de lezeressen en lezers alleen maar dankbaar zijn voor het geduld waarmee ze het uiteinde hebben opgepakt en aan die draad hebben getrokken.

Trouwens, is het niet zo dat de promotie van een boek een kostbare aangelegenheid is? Ik word de minst kostbare auteur van de uitgeverij. Zelfs mijn aanwezigheid blijft jullie bespaard.

Een stevige omhelzing,

Elena.

NOOT

Brief van 21 september 1991.

2

De naaisters van de moeders

Lieve Sandra,

Dat gedoe met die prijs maakt me erg nerveus. Waar ik het meest van uit mijn doen ben is niet het feit dat mijn boek een prijs heeft gekregen, maar dat die prijs de naam Elsa Morante draagt. Om een paar dankregels te schrijven, vooral als eerbetoon aan een auteur die ik altijd zeer heb bewonderd, ben ik in haar boeken naar passages gaan zoeken die me op weg konden helpen en ik ontdekte dat spanning heel misleidend kan zijn. Ik heb gebladerd en gebladerd en ben nog geen woord tegengekomen dat ik kon gebruiken, terwijl ik me toch heel veel woorden duidelijk herinnerde. Hoe en wanneer woorden boeken ontvluchten, waardoor die uiteindelijk lege graven lijken, daar zullen we over moeten nadenken.

Wat heeft in deze omstandigheden mijn blik versluierd? Ik zocht een onmiskenbaar vrouwelijke passage over de moederfiguur, maar de door Morante bedachte mannelijke stemmen hebben mijn blik vertroebeld. Ik wist zeker dat die passages bestonden, maar om ze terug te vinden zou ik het gevoel weer moeten oproepen dat ik had toen ik het boek voor de eerste keer las, toen ik in staat was geweest de mannelijke stemmen te horen als vermommingen van vrouwelijke stemmen en gevoelens. Maar om zoiets te bereiken is lezen omdat je dringend een passage wilt vinden die je kunt citeren, het slechtste wat je kunt doen. Boeken zitten ingewikkeld in elkaar, de regels die ons diep hebben getroffen vormen het meest intense moment van een aardbeving, die de tekst vanaf de eerste bladzijden bij ons, lezers, heeft ontketend: daarom moet je de aardbreuk opsporen en zelf breuk worden, anders vind je de woorden die voor jou geschreven leken te zijn niet meer terug, of je vindt ze wel maar dan lijken ze banaal, clichés zelfs.

Uiteindelijk heb ik mijn toevlucht genomen tot het citaat dat jullie bekend is, ik wilde het als motto meegeven aan Kwellende liefde; maar het is moeilijk te gebruiken want als je het nu leest lijkt het inderdaad afgezaagd, niet meer dan een ironische passage over de ontstoffelijking van het moederlichaam door de meridionale man. Voor het geval jullie het echter nodig achten die passage te citeren om het lezen van mijn dankwoord begrijpelijker te maken, kopieer ik hieronder de hele bladzijde. Morante vat vrijelijk samen wat haar personage, Giuditta, tegen haar zoon zal zeggen als commentaar op de toon van Siciliaanse man die de jongen heeft aangeslagen om, na een diepe vernedering, het einde te markeren van de theaterervaring van zijn moeder en haar terugkeer tot een minder ontregelende kant van haarzelf.

Giuditta greep zijn hand en bedekte die met kussen. Op dat moment (vertelde ze hem later) had hij er echt als een Siciliaan uitgezien: zo’n strenge Siciliaan, zo’n man van eer die altijd zijn zussen in de gaten houdt: dat ze ’s avond niet alleen uitgaan, geen lippenstift gebruiken, aanbidders geen hoop geven! En voor wie ‘moeder’ twee dingen betekent: ouderdom en heiligheid. De kleur, die karakteristiek is voor de kleding van moeders, is zwart, of hoogstens grijs of bruin. Hun kleren zijn vormeloos, aangezien niemand, te beginnen bij de naaisters van de moeders, op het idee komt dat een moeder een vrouwenlichaam heeft. Hoe oud ze zijn is een onbelangrijk mysterie, hun enige leeftijd is immers de ouderdom. Die vormeloze ouderdom heeft heilige ogen die niet voor zichzelf huilen maar voor hun kinderen; heilige lippen, die gebeden prevelen, niet voor zichzelf maar voor hun kinderen. En wee degene die de heilige naam van hun moeders tegenover die kinderen ijdel uitspreekt! Wee hen! Het is een dodelijke belediging!

Dit stuk moet zonder nadruk worden voorgelezen, denk eraan, met een normale stem, zonder te proberen de declamatietoon van slechte toneelspelers te bezigen. Degene van jullie die het zal voorlezen mag alleen de volgende woorden lichtjes benadrukken: vormeloze, naaisters van de moeders, vrouwenlichaam, onbelangrijk mysterie.

En hier dan ten slotte mijn brief voor de jury, ik hoop dat men begrijpt dat de woorden van Morante hun kracht absoluut niet hebben verloren.

Ik vraag jullie nogmaals excuus voor de last die ik jullie bezorg. Elena

Geachte voorzitter, geachte juryleden,

Van Elsa Morante, wier boeken mij erg dierbaar zijn, heb ik veel woorden in mijn hoofd opgeslagen. Alvorens u te schrijven ben ik naar enkele daarvan op zoek gegaan, om me eraan vast te grijpen en er diepgang aan te ontlenen. Op de plaatsen waar ik ze in mijn herinnering dacht aan te treffen, heb ik er erg weinig gevonden. Heel wat woorden hadden zich verstopt. Andere heb ik al bladerend herkend, ook al was ik er niet naar op zoek, en ze fascineerden me meer dan de woorden die ik zocht. Woorden maken onvoorspelbare reizen in het hoofd van wie ze leest. Ik zocht onder meer naar woorden over de moederfiguur, die zo centraal staat in Morantes werk, en ik heb Menzogna e sortilegio [Leugen en Betovering*], Het eiland van Arturo, De Geschiedenis en Aracoeli [Aracoeli] uitgeplozen. Uiteindelijk heb ik in Lo scialle andaluso [De Andalusische sjaal] de woorden gevonden waarnaar ik al met al misschien aan het zoeken was.

U kent ze ongetwijfeld beter dan ik en het heeft geen zin ze voor u te herhalen. Ze maken duidelijk hoe kinderen zich hun moeder voorstellen: in een toestand van eeuwige ouderdom, met heilige ogen, heilige lippen, in zwarte of grijze of hoogstens bruine kleren. In het begin spreekt de auteur over bepaalde kinderen: ‘die strenge Sicilianen, mannen van eer, altijd wakend over hun zussen’. Maar na enkele zinnen schuift ze Sicilië opzij en gaat ze – naar mijn mening – over op een minder lokaal moederbeeld. Dat gebeurt met het verschijnen van het bijvoeglijk naamwoord vormeloos. De kleren van moeders zijn vormeloos en hun enige leeftijd, de ouderdom, is zelf ook vormeloos, ‘aangezien,’ zo schrijft Elsa Morante, ‘niemand, te beginnen bij de naaisters van de moeders, op het idee komt dat een moeder een vrouwenlichaam heeft’.

Dat ‘niemand op het idee komt’ lijkt me veelzeggend. Het betekent dat het vormeloze zo overheersend is bij het bepalen van het woord ‘moeder’, dat het zoons en dochters, als zij aan hun moeders lichaam denken, niet lukt het de vormen te geven die het toekomt, of alleen maar vol walging. Ook de naaisters van de moeders slagen daar niet in, terwijl zij toch ook vrouwen, dochters, moeders zijn. Sterker nog, ze knippen uit gewoonte, ondoordacht, kleren voor hun moeders die de vrouw onzichtbaar maken, alsof de laatste een soort melaatsheid van de eerste was. Dat doen ze en zo wordt hun moeders leeftijd een onbelangrijk mysterie en de ouderdom hun enige leeftijd.

Aan deze ‘naaisters van de moeders’ heb ik pas nu, terwijl ik aan het schrijven ben, bewust gedacht. Maar ik vind ze heel aantrekkelijk, vooral als ik ze associeer met een uitdrukking die me altijd heeft geïntrigeerd, al van jongs af aan. Die uitdrukking luidt: ‘iemand de kleren op zijn lijf knippen’*. Ik stelde me voor dat er een kwaadaardige betekenis achter zat: een boosaardige aanval, geweld dat kleren kapot maakt, dat op een onbetamelijke manier ontbloot of, erger nog, een toverkunst die bij machte is je lichaam tot het obscene toe te modelleren. Tegenwoordig lijkt die betekenis me noch gemeen, noch onbetamelijk. Sterker nog, het verband tussen knippen, kleden en zeggen boeit me. En ik vind het fascinerend dat er uit dit verband een metafoor van kwaadsprekerij is voortgekomen. Als de naaisters leerden de kleren van hun moeders zo te knippen dat ze hen ontblootten, of als ze die kleren zo nauwsluitend zouden maken dat die moeders het vrouwenlichaam terugkregen dat ze hebben, dat ze hadden, dan zouden ze hen bij het kleden ontkleden en zou hun lichaam, hun leeftijd, niet langer een onbelangrijk mysterie zijn.

Toen Elsa Morante over de moeders en hun naaisters sprak, sprak ze misschien ook over de noodzaak de ware kleren terug te vinden en de gewoontes die op het woord ‘moeder’ drukken aan flarden te scheuren. Of misschien ook niet. Hoe dan ook, ik herinner me andere beelden van haar (de verwijzing naar een ‘moederlijke lijkwade’, bijvoorbeeld, omschreven als ‘weefsel van frisse liefde op het lichaam van de melaatsheid’) waarin het fijn zou zijn je te verliezen om als nieuwe naaisters te herrijzen, klaar om de fout van het Vormeloze te bestrijden.

NOOT

De auteur ging niet naar de uitreiking van de debuutprijs die aan Kwellende liefde was toegekend door de jury van de vierde editie van de prijs Procida, Isola di Arturo – Elsa Morante (1992). Ze schreef daarentegen de hier overgenomen brief aan de juryleden, die ze naar haar uitgeverij zond en die tijdens de uitreikingsceremonie werd voorgelezen. De tekst werd gepubliceerd in de Cahiers Elsa Morante, onder redactie van Jean-Noël Schifano en Tjuna Notarbartolo (Edizioni scientifiche italiane 1993) en wij drukken hem hier met enkele kleine wijzigingen opnieuw af. De hierboven geciteerde passage van Elsa Morante is terug te vinden in Lo scialle andaluso, Einaudi, 1986, blz. 207-208.

* Wanneer er van een boek, citaat of film geen Nederlandse vertaling bestaat, volgt een vertaling tussen [ ] van de vertaalster.

* De uitdrukking ‘tagliare i panni addosso’ betekent ‘bekritiseren’; de uitdrukking komt uit de wereld van de kleermakerij, en is een analogie tussen twee beelden: het ene is dat van de kleermaker die de cliënt de maat neemt, een eerste versie van het kledingstuk maakt en het past op de klant om de onvolmaaktheden vervolgens weg te nemen en het kledingstuk af te maken. Het andere beeld is dat van iemand die details, fouten, handelingen van andere personen blootlegt om vervolgens een kritisch verhaal over die personen af te steken. In beide gevallen gaat het om het zoeken naar details, subtiliteiten, fouten. De kleermaker doet dat om zijn werk te verbeteren, degene die kritiek levert om meer steunpunten te vinden voor zijn verhaal.

3

Schrijven op bevel

Lieve Sandra,

Wat voor verschrikkelijks hebben jullie nu aangericht? Terwijl ik met plezier voor het jubileum van jullie uitgeverij zat te schrijven, ontdekte ik dat de helling van het schrijven-op-bevel gemakkelijk is af te dalen, en dat dat zelfs prettig is. Wat staat me nu te wachten? Hebben jullie me de stop uit de wasbak laten trekken en zal al het water nu wegstromen? Op dit moment ben ik er klaar voor om over welk onderwerp dan ook te schrijven. Vragen jullie me de aankoop van jullie nieuwe auto te vieren? Dan vis ik ergens een herinnering op aan mijn eerste reis per automobiel en al schrijvend kom ik dan in de laatste regels tot een felicitatie voor jullie nieuwe aanschaf. Vragen jullie me om gelukwensen omdat jullie poes kleintjes heeft gekregen? Dan roep ik in mijn herinnering de poes op die ik van mijn vader kreeg, maar die hij, omdat hij zich ergerde aan het mauwen, weer van mij afnam en achterliet langs de weg naar Secondigliano. Vragen jullie me een bijdrage te leveren voor een boek over het hedendaagse Napels? Dan begin ik bij die keer dat ik niet naar buiten wilde, uit angst daar de bemoeizuchtige buurvrouw tegen te komen, die mijn moeder woedend het huis uit had gejaagd, en zal ik woord voor woord de angst naar boven halen voor het geweld waarmee je tegenwoordig ook weer kunt worden geconfronteerd, en dat terwijl de oude politiek haar uiterlijk bijwerkt en we niet weten waar we de nieuwe, die we zouden moeten steunen, in godsnaam moeten zoeken. Moet ik een bijdrage leveren om de dringende noodzaak te benadrukken dat vrouwen van hun moeder leren houden? Ik zal vertellen hoe mijn moeder toen ik klein was op straat stevig mijn hand vasthield, dat zal mijn uitgangspunt zijn – trouwens, nu ik erover denk, ik zou het echt graag vertellen, de emotie van huid tegen huid, jaren geleden, voel ik nog steeds, zij omklemde mijn hand omdat ze bang was dat ik me los zou rukken en de hobbelige straat vol gevaren over zou rennen, ik voelde haar angst en was bang – en daarna zal ik mijn verhaaltje wel zo inkleden dat ik Luce Irigaray en Luisa Muraro kan citeren. Het ene woord brengt het andere voort, een banaal, elegant, droevig of amusant coherent tekstje valt altijd wel te schrijven, over welk onderwerp dan ook, op laag of hoog niveau, simpel of complex, onbeduidend of substantieel.

Wat moet je anders? Nee zeggen tegen de mensen van wie we houden en die we vertrouwen? Zo ben ik niet. Ik heb mijn herdenkingsregels geschreven, probeer daarmee een oprecht gevoel van achting over te brengen voor de nobele strijd die jullie in al deze jaren gestreden hebben, een strijd die tegenwoordig, geloof ik, nog moeilijker te winnen is.

Zie hier dus mijn boodschap: gefeliciteerd. Deze keer heb ik me tevredengesteld met een kappertjesplant als uitgangspunt. Hoe het verder gaat weet ik nog niet. Ik zou jullie kunnen overstelpen met herinneringen, gedachten, veralgemeniserende schetsen. Kinderwerk. Ik voel dat ik op commando zou kunnen schrijven over de jongeren van tegenwoordig, de obsceniteiten van de televisie, over Di Giacomo, Francesco Jovine, de kunst van het geeuwen, een asbak. Tsjechov, de grote Tsjechov, pakte, tijdens een gesprek met een journalist die wilde weten hoe zijn verhalen ontstonden, het object dat het dichtst onder zijn bereik was – een asbak, ja – en zei: ‘Ziet u dit? Komt u morgen langs, dan geef ik u een verhaal met de titel “Een asbak”.’ Een prachtige anekdote. Maar hoe en wanneer verandert het toeval in noodzaak om te schrijven? Ik weet het niet. Ik weet alleen dat schrijven een deprimerende kant heeft als de zenuw van de situatie zichtbaar is. Dan kan zelfs de waarheid gekunsteld lijken. Om misverstanden te voorkomen voeg ik er terzijde aan toe, zonder kappertjes of wat dan ook, zonder literatuur, dat mijn gelukwensen oprecht en diep gevoeld zijn.

Tot spoedig,

Elena

In een van de vele huizen waarin ik als kind heb gewoond, groeide in de oostmuur elk jaar weer een kappertjesplant. De muur was van kale steen, slecht gevoegd, er was geen zaadje dat er niet een kluitje aarde vond. Maar vooral die kappertjesplant groeide en bloeide zo trots, en met zulke delicate kleuren, dat me een beeld is bijgebleven van juiste kracht, van milde energie. De boer die het huis aan ons verhuurde, haalde de planten elk jaar weer weg, maar tevergeefs. Toen hij de muur wilde verfraaien, smeerde hij er een egale laag pleisterkalk over uit en verfde hij de muur vervolgens onverdraaglijk hemelsblauw. Ik wachtte lang, vol vertrouwen dat de wortels van de kappertjesplant de strijd zouden winnen en de windstille wand weer zouden rimpelen. En nu, terwijl ik naar een weg zoek om mijn uitgever geluk te wensen, voel ik dat het zo is gegaan. In de pleisterkalk verschenen de eerste kiemen en de kappertjesplant explodeerde weer. In die geest wens ik e/o dat ze blijft strijden tegen pleisterkalk, tegen alles wat door te schrappen harmoniseert. Dat ze, koppig, seizoen na seizoen, boeken als kappertjesbloemen laat ontluiken.

NOOT

De gelegenheid waaraan wordt gerefereerd is het vijftienjarig bestaan van Uitgeverij e/o (1994). De tekst onder aan de brief werd opgenomen in de voor die gelegenheid gedrukte catalogus van de uitgeverij.

4

Het boek bewerkt tot scenario

Beste Sandro,

Natuurlijk ben ik nieuwsgierig, ik kan niet wachten om het scenario van Martone te lezen, alsjeblieft, stuur het me onmiddellijk, zodra je het hebt ontvangen. Ik vrees echter dat het lezen ervan alleen maar nuttig is om mijn nieuwsgierigheid te bevredigen, wat voor mij betekent begrijpen wát uit mijn boek Martones plan om het te verfilmen heeft gevoed, nog voedt, welke gevoelige snaar mijn boek bij hem heeft geraakt, hoe het zijn verbeeldingskracht op gang heeft gebracht. Verder voorzie ik, nu ik erover nadenk, dat ik in een deels komische, deels ongemakkelijke situatie terecht zal komen: ik zal lezeres worden van de tekst van een ander die mij een verhaal vertelt dat ik zelf heb geschreven; ik zal me op grond van zijn woorden voorstellen wat ik zelf al bedacht en gezien had, in eigen woorden had vastgelegd, en deze tweede voorstelling zal zich hoe dan ook moeten meten – op een ironische?, een tragische? manier – met de eerste; ik zal kortom lezeres worden van een lezer van mijn boek die op zijn manier, met zijn middelen, met zijn intelligentie en gevoeligheid vertelt wat hij daarin heeft gelezen. Hoe ik daarop zal reageren, is niet te voorspellen. Ik ben bang dat ik zal ontdekken dat ik weinig van mijn eigen boek weet. Ik vrees in de tekst van een ander – een scenario is een specialistische tekst, veronderstel ik, maar toch altijd een tekst die iets wil vertellen – te ontdekken wat ik écht heb verteld en daar afkeer van te krijgen; of de zwakte ervan te ontdekken; of ook simpelweg te merken wat eraan ontbreekt, wat ik had moeten vertellen en door onbekwaamheid, uit lafheid, door me te beperken in mijn literaire keuzes, door een oppervlakkige blik niet heb verteld.

Maar genoeg nu, ik wil het niet te lang maken. Ik moet toegeven dat het plezier van een nieuwe ervaring het wint van kleine angsten en zorgen. Ik denk dat ik het als volgt ga aanpakken: ik zal Martones tekst lezen zonder eraan te denken dat het een tussenstap is naar zijn film; ik zal het zien als een kans om via het werk, de fantasie van een ander meer tot de kern te geraken, niet van mijn boek, dat inmiddels zijn eigen weg gaat, maar van de materie die ik al schrijvende heb aangeroerd. Sterker nog, zeg hem als je hem spreekt dat hij geen technisch nuttige bijdrage van mij moet verwachten.

Veel dank voor al je moeite.

Elena

NOOT

De brief is van april 1994 en heeft betrekking op het op Kwellende liefde gebaseerde scenario van Mario Martone. De regisseur stuurde de tekst met een begeleidend schrijven naar mevrouw Ferrante. Daarop volgde de briefwisseling die u hierna aantreft.

5

Kwellende liefde opnieuw uitgevonden

Briefwisseling met Mario Martone

Campagnano, 18 april 1994

Geachte mevrouw Ferrante,

Wat ik u toestuur is de derde versie van het scenario waaraan ik werk. Zoals u zich kunt voorstellen zullen er nog andere volgen waarin gaandeweg wijzigingen zullen worden opgenomen en nieuwe ideeën, veranderingen wat betreft de uitwerking van personages en de keuze van locaties. Een scenario is namelijk een soort landkaart: hoe nauwkeuriger die is, hoe vrijer hij de reis maakt die bij het op nemen van de film begint. Tot op dat moment blijft men eraan werken.

Ik heb geprobeerd het boek te begrijpen en te respecteren, en het tegelijkertijd door mijn persoonlijke ervaringen, herinneringen en perceptie van Napels te filteren. Ik probeer een Delia tot leven te brengen die waarschijnlijk anders is dan de Delia die u kent: dat is noodzakelijk, met name omdat u in het boek haar beeld heeft willen versluieren. U onthult haar denken, werpt de lezer cruciale houvasten toe, maar zo helder als u de andere personages beschrijft, doet u dat haar niet. Deze opmerkelijke aanpak, die het raadsel schept van de relatie tussen Delia en Amalia, is gedoemd bij mij te verdwijnen om vervolgens, hoop ik, filmisch terug te keren: we moeten Delia namelijk vanaf het begin zíén. De persoonlijkheid die ik haar probeer te geven bevindt zich op het snijpunt van het personage uit uw roman en de actrice die haar speelt, Anna Bonaiuto, en daarbij volg ik een werkwijze die mij dierbaar is (denkt u, als u de kans hebt gehad om de film te zien, aan het personage van Renato Caccioppoli en de acteur Carlo Cecchi in Morte di un matematico napoletano [Dood van een Napolitaanse mathematicus]). Het is een manier om met filmische concreetheid aan te sluiten bij het verhaal: vergeet u niet dat de camera dat gezicht, dat lichaam, die blik zal registreren.

Misschien wordt in het scenario iets te vaak gebruikgemaakt van flashbacks en voice-overs, maar u moet bedenken dat het materiaal betreft dat later in grote vrijheid gemonteerd kan worden en waarvan ik in dit stadium denk dat ik het moet bewaren. Ik heb locaties veranderd, in het bijzonder de hotelkamer, die ik heb vervangen door thermen, zoals u zult zien. Deze veranderingen, en later mogelijk nog andere, komen voort uit het feit dat ik probeer bestaande plaatsen te vinden die de geest van de roman zo veel mogelijk benaderen, en ik de locaties van het boek niet in decors wil herscheppen; en zijn ook nodig omdat (zoals met de hotelkamer het geval is) op het scherm zien onvermijdelijk anders is dan zien in je verbeelding. Om dezelfde reden geef ik er bijvoorbeeld de voorkeur aan oom Filippo twee armen te geven: ik ben bang dat de kijker zich anders gaat zitten afvragen hoe we dat hebben gedaan.

Wat betreft de periode waarin de film speelt, met daarbij op de achtergrond het verkiezingsklimaat zoals ik dat heb geschetst, daarover zou ik graag uw mening horen: het moet niet gratuit overkomen. Bijgaand een fotokopie van een in il manifesto verschenen artikel dat de relatie tussen de vrouwelijkheid van Alessandra Mussolini en het fascisme als ‘antropologisch’ gegeven in Napels naar mijn idee goed weet te treffen: een relatie die, zo lijkt me, enigszins in het verhaal van Kwellende liefde terug te vinden is.

Ik verzoek u hoe dan ook niet te aarzelen om, zo u dat wenst, mij aanwijzingen te geven en suggesties te doen, ook over details: ze zullen zeker waardevol voor me zijn. Ik hoop echt dat het scenario u niet teleurstelt: het zou heel fijn zijn als ik, wanneer ik aan de film begin, zeker kon zijn van uw vertrouwen in dit project.

Met dankbare genegenheid,

Mario Martone

Beste Martone,

Uw scenario heeft me zo enthousiast gemaakt dat ik, ook al heb ik vaak geprobeerd u te schrijven, nooit verder kwam dan een paar eerste regels waarin ik uiting gaf aan mijn achting en bewondering voor uw werk. Ik ben oprecht bang dat ik niet weet hoe ik aan uw project zou kunnen bijdragen. Daarom heb ik als volgt besloten: ik zal hieronder, pedant en enigszins gegeneerd, de marginale, soms geheel irrelevante punten aangeven, waar ingrijpen mogelijk zou zijn, en dat zal ik doen volgens aantekeningen die ik tijdens het lezen maakte, zonder al te veel pretenties. Veel aantekeningen zullen u als ongegrond voorkomen, meer ingegeven door hoe de gebeurtenissen en de personages in mijn hoofd zijn blijven hangen, dan door hoe ze inmiddels in de geschreven tekst zijn. Bovendien houden ze misschien niet genoeg rekening met uw inspanning de persoon van Delia vanuit een cinematografisch standpunt te herscheppen. Ik vraag u daarom bij voorbaat excuus.

blz. 10 De verwijzing naar Augusto: Delia is een tot in elke vezel, tot in elk woord verkrampt persoon; vriendelijk en kil, hartelijk en afstandelijk. Haar relaties met mannen zijn geen ervaringen maar experimenten om een verstikt wezen op de proef te stellen: mislukte experimenten, allemaal. Ze kan van geen enkele eenzaamheid genieten, denk ik. Eenzaamheid is voor haar geen pauze, geen vakantie in een vol leven: het is een zich verschansen dat veranderd is in leefwijze. Elk gebaar of woord is bij haar een knoop. De gebeurtenissen zullen haar bevrijden. Het heeft naar mijn idee geen zin erop te wijzen dat ze een normaal leven heeft, dat bestaat uit gewone zinnen en gevoelens. Als er een Augusto was, zou Delia niet over hem spreken. Kortom, ik zou deze naam en de verwijzing naar eenzaamheid gewoon weglaten, evenals het ‘we vertellen elkaar een paar dingen’.

blz. 14 Maria Rosaria’s claus lijkt me overdreven. Ik zou haar vervangen door een andere, die meteen duidelijk naar de jaloezie van de vader kan verwijzen. Verder maak ik van de gelegenheid gebruik om u te zeggen dat het misschien goed zou zijn als duidelijker werd dat de vader altijd jaloers is geweest. Deze vaderlijke jaloezie ligt namelijk ten grondslag aan het beeld van onbetrouwbaar dat Delia zich van haar moeder vormde. Als klein meisje raakte ze ervan overtuigd dat Amalia haar alleen maar op de wereld had gezet om haar uit zich te stoten, zich van haar te ontdoen om zich losbandig aan anderen te kunnen geven. Deze waanvoorstelling van Amalia – niet de echte Amalia – is het punt waar de obsessies van de vader en het gevoel van in de steek te zijn gelaten zoals Delia dat als kind heeft ervaren (verwijzing naar het berghok op de eerste bladzijden) elkaar kruisen.

blz. 16-17 De tweede claus van Maria Rosaria en de daaropvolgende van Wanda lijken me onvoldoende gemotiveerd. Wat ze vertellen is bij de drie zussen al bekend. De onderwerpen waar het over gaat worden geformuleerd als retorische vragen, misschien nuttig voor de kijkers, maar niet voor de personages. Is Maria Rosaria’s toon bovendien niet in tegenspraak met wat ze over haar man en zichzelf aan het vertellen is? Als het onderwerp de vlucht uit Napels en de familiesituatie is, zouden de drie zussen het misschien beter daarover kunnen hebben en hun opmerkingen zo formuleren dat die aan elk iets van de anderen onthullen.

blz. 18 Het lichaam van de oude naaimachines en de verkenning daarvan door het kleine meisje zou een inleiding kunnen zijn op het thuiswerk van de moeder, op het onderwerp van de kleren (dat aantrekken van kleren waarvan ze denkt dat ze haar moeder toebehoren maar die voor haar gekozen blijken te zijn), en ten slotte op de verwonding aan de vinger. Het zijn tekenen (machine, naald, krijt, vingerhoed, speldenkussen, handschoenen, stoffen en kleren) die verwijzen naar hoe Amalia haar ongehoorzame lichaam, dat straf verdiende, verborg of meer macht gaf. Maar ik wil ook graag benadrukken dat Amalia’s werk verwijst naar het gevecht, in de jaren veertig en vijftig en in bepaalde milieus, om de sprong te maken van pure overleving naar een betere vorm van leven (het blauwe mantelpak en de camelkleurige overjas van Caserta waren in de ogen van het kind Delia het bewijs van haar moeders andere leven, een geheim leven). Aan de wortels van de gebeurtenissen in Kwellende liefde ligt de grote verspilling van energie om van een situatie van doodarme onzekerheid te komen tot de symbolen van iets wat op burgerlijke welstand lijkt. We moeten bedenken dat door de handeltjes van Nicola Polledro de in een buitenwijk gelegen banketbakkerij van zijn vader open kon blijven; dat Nicola Polledro een financieel florissante periode heeft gekend door profijt te trekken van ‘de kunst’ van Delia’s vader; dat hij later naar illegale handeltjes is afgegleden, waarna hij zich ten slotte als oude man aan de rand van de camorristische praktijken van zijn zoon in leven hield. We moeten bedenken dat Delia’s vader eigenlijk wel een primitief talent had – misschien is het schilderij van de gezusters Vossi echt van zijn hand –, maar dat hij daar, aanvankelijk omdat hij in zijn onderhoud moest voorzien en later omdat hij niet voor Caserta wilde onderdoen (de welstand die Caserta tentoonspreidde maakte hem afgunstig, gemeen), een verkeerd gebruik van maakte. We moeten bedenken dat die moeite om van status te veranderen bij hem tot spanningen en geweld leidde, vermengd met jaloezie en seksuele angst, en tot wraakacties vanwege zijn verprutst talent, vanwege de uitbuiting die hij had ondergaan. Delia zelf lijkt dat geknoei iets van mannen. Belangrijk zijn echter de momenten waarop ze zich voor het eerst realiseert dat het werk van haar moeder geld had opgebracht voor het gezin, dat het lichaam van haar moeder het naaktmodel was geweest dat tot het beeld van de Zigeunerin had geleid, dat de breuk tussen Caserta en haar vader (en Amalia’s bemoeienis ermee) was ontstaan rondom het financiële gebruik van het beeld van dat lichaam.

blz. 19 Waarom leidt de voice-over hier de episode van de lift in? Zou het niet beter zijn Amalia te zien, die, op de overloop, Delia roept, en vervolgens terug te keren naar de episode?

blz. 33 De eerste claus van Delia lijkt me gratuit. Verder heeft de gewelddadigheid van de vader in mijn hoofd altijd bestaan. Hier worden zijn redenen voor die jaloezie simpelweg ingewikkelder en neemt de woede toe.

blz. 34 De vaderfiguur van Nicola Polledro – de grootvader van Antonio – lijkt niet erg aanwezig (maar misschien vergis ik me). Anderzijds moet hij door de rol die hij heeft wel duidelijk worden neergezet. Caserta verkoopt het café niet maar hij dwingt zijn vader, de banketbakker, het te verkopen. De oude man moet worden voorgesteld als iemand die ‘aan het werk is gezet’ door Nicola, die zelf intussen de grote jongen uithangt.

blz. 38 Het thema van het schilderij zou meer dan in mijn boek kunnen worden uitgewerkt: het is het enige moment waarop Delia’s vader werkelijk kan balanceren tussen dikdoenerij en ontrouw aan zijn talent.

blz 53 De verandering van locatie (de thermen in plaats van het hotel) vind ik niet slecht. Ik ben alleen bang, zoals ik u reeds zei, dat er iets karakteristieks van de persoon Delia verloren gaat: haar lichaam is geblokkeerd geraakt door een soort programmatische omkering van de seksueel beladen figuur die zij in haar moeder ziet. Óf de scène toont hoe Delia’s lichaam bekneld zit tussen afkeer en verlangen, en laat tegelijkertijd het lijden aan haar mens-zijn zien, óf hij riskeert een erotische aalmoes aan de kijker te worden.

Inhoud

I DOCUMENTEN
1991 – 2005

Dit boek

1 Het cadeau van de Befana

2 De naaisters van de moeders

3 Schrijven op bevel

4 Het boek bewerkt tot scenario

5 Kwellende liefde opnieuw uitgevonden. Briefwisseling met Mario Martone

6 Hiërarchieën in de media

7 Ja, nee, ik weet het niet. Hypothetisch laconiek interview

8 De kleren, de lichamen. Kwellende liefde op het scherm

9 Schrijven in het verborgene. Brief aan Goffredo Fofi

10 Werkende vrouwen

11 Leugens die altijd de waarheid spreken

12 De stad zonder liefde. Antwoorden op vragen van Goffredo Fofi

13 Zonder veilige afstand. Antwoorden op vragen van Stefania Scateni

14 Een verhaal over desintegratie. Antwoorden op vragen van Jesper Storgaard Jensen

15 Opschorting van de ongelovigheid

16 De frantumaglia

17 Een nawoord

II FRAGMENTEN
2003 – 2007

1 Na Frantumaglia

2 Het leven op de bladzijde. Antwoorden op vragen van Francesco Erbani

3 Dagen van verlating, hoe nu verder? Brief aan Roberto Faenza

4 De onverwachte Olga van Margherita Buy. Antwoorden op vragen van Angiola Codacci-Pisanelli

5 Het boek van niemand

6 Wat is dit kind lelijk

7 Etappes van één enkele zoektocht. Antwoorden op vragen van Francesco Erbani

8 De temperatuur die in staat is de lezer te doen ontvlammen. Dialoog met de luisteraars van Fahrenheit

9 De erotische damp van het moederlichaam. Antwoorden op vragen van Marina Terragni en Luisa Muraro

III GESCHREVEN INTERVIEWS
2011 – 2016

Een boek dat andere boeken vergezelt

1 De briljante ondergeschikte. Antwoorden op vragen van Paolo Di Stefano

2 Hoogtevrees. Antwoorden op vragen van Karen Valby

3 Elk individu is een slagveld. Antwoorden op vragen van Giulia Calligaro

4 Medeschuldig hoewel afwezig. Antwoorden op vragen van Simonetta Fiori

5 De waakzaamheid nooit laten verslappen. Antwoorden op vragen van Rachel Donadio

6 Vrouwen die schrijven. Antwoorden op vragen van Sandra, Sandro en Eva

7 Overdreven mensen. Antwoorden op vragen van Gudmund Skjeldal

8 Dertien letters. Antwoorden op vragen van Mauricio Meireles

9 Vertellen wat aan het verhaal ontglipt. Antwoorden op vragen van Yasemin Çongar

10 De waarheid van Napels. Antwoorden op vragen van Árni Matthíasson

11 Het horloge. Antwoorden op vragen van de redactie van het kunsttij dschrift Frieze

12 Het tuintje en de wereld. Antwoorden op vragen van Ruth Joos

13 Het magma onder de conventies. Antwoorden op vragen van Elissa Schappell

14 Stelselmatige ontevredenheid. Antwoorden op vragen van Andrea Aguilar

15 Vrouwen die grenzen overtreden. Antwoorden op vragen van Liz Jobey

16 De verkwisting van de vrouwelijke intelligentie. Antwoorden op vragen van Deborah Orr

17 Ondanks alles. Antwoorden op vragen van Nicola Lagioia