DE GENIALE TAAL

Andrea Marcolongo

De geniale taal

Waarom we allemaal
van het Grieks moeten houden

Vertaald uit het Italiaans
door Emilia Menkveld

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

De vertaler ontving voor deze vertaling
een projectsubsidie van het Nederlands Letterenfonds.

Oorspronkelijke titel La lingua geniale. Uitgeverij Gius.

Laterza & Figli Spa, Bari-Rome

© Gius. Laterza & Figli 2016

Redactie Maria Cristina Olati

© Nederlandse vertaling Emilia Menkveld /
Uitgeverij Wereldbibliotheek 2018

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Maartje Vermeer

Foto auteur © Paolo Colaiocco

NUR 610

ISBN 9789028442696

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2018, met
ISBN 9789028427204

Voor Livorno,

voor Sarajevo,

voor mij

Het Griekse alfabet

α

alfa

β

bèta

γ

gamma

δ

delta

ε

epsilon

ζ

zèta

η

èta

θ

thèta

ι

iota

κ

kappa

λ

labda

μ

mu

ν

nu

ξ

xi

ο

omicron

π

pi

ρ

rho

σ

sigma

τ

tau

υ

upsilon

φ

phi

χ

chi

ψ

psi

ω

omega

Voorwoord bij de Nederlandse vertaling

De Grieken zeiden dat schoonheid en bekoring alleen uit woorden konden voortkomen.

Het is voor mij echt een wonder dat mijn eerste boek nu in het Nederlands is vertaald; De geniale taal gaat over het Oudgrieks, een taal die mannen en vrouwen altijd en overal is blijven fascineren door haar sierlijkheid, haar elegantie en vooral haar vreemdheid.

‘Vertalen’ betekent de lezer bij de hand nemen, hem buiten zijn eigen denkwereld voeren in een onbekende taal; je ontdoet die taal van haar magie, je doorbreekt de betovering van de woorden zodat er een verrassende realiteit ontstaat – en dikwijls een passie. Dat mijn woorden, die in het Italiaans over een andere taal vertellen – het Grieks dat Virginia Woolf in 1905 omschreef als The Magic Language –, nu een nieuwe haven bereiken – die van het Nederlands – is voor mij de echte magie.

Dankzij deze uitgave van Wereldbibliotheek is het alsof het unieke wereldbeeld dat uit de woorden van de Grieken spreekt – de bijzondere manier waarop ze denken over tijd, hoe ze verlangens uitdrukken, de manier waarop ze liefde kunnen verwoorden en hoe ze barrières slechten tussen de categorieën waarin de wereld is ingedeeld – een nieuwe weg inslaat op zijn millennialange reis in de geschiedenis van de mensheid. Net als Odysseus begint De geniale taal nu aan een nieuw avontuur, in Nederland, en spreekt daarbij tot jullie, lezers op zoek naar het ‘huis van woorden’ dat we niet meer kunnen vinden, ons talige Ithaca.

Wie op reis gaat, zal onderweg altijd op verschillen stuiten voordat hij zijn doel bereikt: het Grieks is volkomen anders dan onze hedendaagse talen en roept daarom een soort verlangen bij ons op, als een liefde die nooit werkelijkheid werd maar waarnaar we altijd hebben gesmacht. Doordat het Grieks een unieke taal is die tegelijkertijd ook voortleeft in alle moderne talen, is het een ijkpunt voor de lezer in een voortdurende dialoog tussen heden en verleden waarmee iedereen zijn positie kan bepalen.

Het maakt niet uit of je Grieks kent of niet; dit boek is bedoeld voor iedereen die op zoek is naar woorden om zich uit te drukken in deze steeds complexere werkelijkheid, waarin we moeite hebben ons verstaanbaar te maken en de ander te begrijpen.

De geniale taal is dus geen traditioneel handboek, academisch essay of college van achter een katheder: het is een soort syntaxis van de menselijke geest aan de hand van een eeuwenoude taal.

Tijdens het schrijven aan dit boek is het Oudgrieks bij me teruggekomen, een taal waarvan ik altijd heb gehouden, en het zal ook terugkomen bij jullie lezers, in je manier van denken, in je spreken en doen. Het zal terugkomen omdat het nooit is weg geweest: ‘Klassiek betekent niet dat iets oud is, maar dat het altijd iets te zeggen zal hebben,’ zei Italo Calvino. Ik weet zeker dat het Oudgrieks jullie aan de hand van De geniale taal veel te zeggen, en vooral veel te vragen heeft.

Wanneer was de laatste keer dat je echt ‘ik hou van je’ hebt gezegd? Dat je alles op alles hebt gezet om een droom waar te maken? Wanneer heb je je echt vrij gevoeld om over je eigen leven te beslissen, je verplicht gevoeld om verantwoordelijkheid te nemen voor een keuze die je levensloop voor altijd zou veranderen? Heb je de heldenmoed om er elke dag weer voor te kiezen gelukkig te zijn?

De geniale taal laat zien wat ik altijd al dacht, sinds ik als meisje verliefd werd op het Grieks en het tot kompas voor mijn kosmopolitische leven maakte, bij vreugde en verdriet, in een wereld vol tegenstrijdigheden: er bestaan geen dode en levende talen, wel talen als het Grieks die zo vruchtbaar zijn dat ze deel uitmaken van je moedertaal. Die zo krachtig en onsterfelijk zijn dat ze deel uitmaken van jezelf, ook al weet je dat misschien nog niet.

Als je het boek uit hebt, voel je misschien heimwee, niet naar een tijdperk als dat van het oude Athene, maar naar de Griekse blik op de wereld en de Griekse manier van spreken: zo helder, zo oprecht en scherp, zo volledig afgestemd op de menselijke maat. We voelen heimwee naar dingen die we nooit hebben meegemaakt en nooit zullen meemaken, maar die we elke dag missen.

Plato zei: ‘Denken is de ziel die met zichzelf praat.’ Ik hoop dat jullie, net als ik en vele andere lezers overal ter wereld, eerlijk en oprecht met jezelf kunnen praten dankzij mijn onconventionele verhaal over het Oudgrieks.

Santiago de Chile, 7 november 2017

Inleiding

De maskers door de zee verbrand,

verzengend in de rook van het zout;

het volk dat door een masker schouwt

verschroeiend aan de waterkant.

Slechts Gij zult groots en zonder schade

het vuur van carnaval doorstaan,

slechts Gij, die vrij van maskerade

verbergt de kunst van het bestaan.

Giorgio Caproni, uit Cronistoria

Het is ‘vreemd’ – heel vreemd – ‘dat wij Grieks willen kennen, dat we ons best doen het te leren, ons ertoe aangetrokken voelen, en dat we ons voortdurend een idee proberen te vormen van de betekenis van het Grieks, misschien wel op basis van onjuiste details, die misschien slechts een vage overeenkomst vertonen met de ware betekenis van het Grieks, wie zal het zeggen?’ schrijft Virginia Woolf. Want ‘in onze onwetendheid zijn we hoe dan ook altijd de slechtsten van de klas, omdat we niet weten hoe de woorden klonken of wanneer we precies moeten lachen’.

Ook ik ben vreemd – heel vreemd.

En daar ben ik dankbaar voor want precies daarom kwam ik volkomen onverwacht, zoals vaker gebeurt met mooie dingen in het leven, op het idee om een boek over het Oudgrieks te schrijven. Zo kon ik niet alleen mijn eigen Grieks verbeteren, maar ook erover vertellen aan anderen.

Aan jullie. Nog steeds als slechtste van de klas, natuurlijk; maar in elk geval kan ik jullie nu zeggen wanneer jullie precies moeten lachen.

Dode taal en levende taal.

Plaag van het gymnasium en avonturen van Odysseus.

Vertaling of kriebelschrift.

Tragedie of komedie.

Begrip of onbegrip.

En vooral: liefde of afkeer.

En dus: verzet.

Grieks begrijpen is geen kwestie van talent, maar van ijver – net als het echte leven.

Ik schrijf deze bladzijden omdat ik als meisje al verliefd werd op het Oudgrieks: in feite is het de langste liefde van mijn leven.

Nu ik volwassen ben, wil ik iets van die liefde proberen over te brengen op (of terug te geven aan) hen bij wie die is bekoeld: bijna iedereen die op de middelbare school – als puber – is gestuit op deze taal voor volwassenen. Ik zou die liefde zelfs willen opwekken bij wie deze taal helemaal niet kent.

Ja, dit boek gaat in de eerste plaats over liefde: voor een taal, maar vooral voor de mensen die haar spreken – of omdat niemand haar meer spreekt, voor degenen die haar leren omdat het moet of omdat ze een grote aantrekkingskracht op hen heeft.

Het maakt dus niet uit of je Oudgrieks kent of niet. Er staan jullie geen eindexamens of verrassingstoetsen te wachten – maar wel veel verrassingen.

Het maakt ook niet uit of je gymnasium hebt gedaan. Zo niet, geen probleem. Als ik jullie met behulp van mijn fantasie succesvol door het Griekse labyrint heb geleid, zullen jullie aan het eind van de rit op een nieuwe manier over de wereld en je eigen leven nadenken, in welke taal je dat ook doet.

Deed je wel gymnasium, des te beter. Als ik erin slaag vragen te beantwoorden die je je nooit stelde of waarop je nooit antwoord kreeg, vind je na het lezen van dit boek misschien wel iets van jezelf terug wat in je jeugd verloren ging, toen je Grieks moest leren zonder goed te begrijpen waarom, en wat je nu misschien wel heel goed van pas kan komen.

In beide gevallen is dit boek zowel voor mij als voor jullie een oefening in het denken op z’n Oudgrieks.

Ieder van jullie zal in de loop van zijn leven wel iets met het Grieks en de Grieken te maken hebben gehad. Sommigen in krappe schoolbankjes, anderen tijdens een tragedie of een komedie in het theater, weer anderen in de witgepleisterde gangen van de vele archeologische musea die Italië rijk is – in al die gevallen gaat van de Griekse cultuur net zoveel passie en leven uit als van een marmeren beeld.

Iedereen – maar dan ook echt iedereen – weet, ook als het hem niet is verteld, want de boodschap is al meer dan twee millennia dezelfde en zit inmiddels onder de huid en in het hoofd van iedere Europeaan: ‘Alles wat er op de wereld aan moois en fenomenaals is gezegd of gedaan, is voor het eerst gezegd of gedaan door de oude Grieken.’ En dus in het Oudgrieks.

Bijna niemand heeft er directe kennis van – het enige wat we zeker weten is dat de oude Griek die Oudgrieks spreekt niet meer bestaat. Iedereen heeft het alleen van ‘horen zeggen’, of dat niet eens, zoals ik al zei: zo is het nu eenmaal, al eeuwenlang.

Onze veronderstelde Griekse culturele erfenis is dus een gul geschenk van een oud volk dat we niet begrijpen, in een oude taal die we ook niet begrijpen.

Uitstekend.

Het is vreselijk om iets niet te begrijpen maar wel te horen te krijgen dat je ervan móét houden: je krijgt er spontaan een hekel aan.

Bij het zien van de marmeren beelden van het Parthenon of het theater van Syracuse zijn we schijnbaar trots op de Grieken en op het Oudgrieks, alsof het werken van onze voorvaderen zijn, van onze verre betovergrootouders. We stellen ons graag voor hoe zij op een eilandje in de zon de filosofie of historiografie aan het uitvinden zijn of hoe ze in een theater tegen de helling van een heuvel een tragedie of komedie bijwonen; of hoe ze ’s nachts vol verwondering kijken naar een hemel bezaaid met sterren en zo de natuurwetenschap en astronomie ontdekken.

Maar diep van binnen zijn we nooit helemaal zeker van onszelf, alsof we tijdens een overhoring van andermans geschiedenis iets vergeten zijn van het oude Griekenland. En dat iets wat wij niet begrijpen, is de Griekse taal.

‘Het Grieks: een absurd, tragisch moment in de geschiedenis van de mensheid,’ zoals de schrijver Nikos Dimou zijn ongeluk verwoordt.

Dus zijn we niet alleen onterfd en onvoorbereid als het gaat om deze Oudgriekse culturele erfenis. Als we ook maar een brokje van wat de Griekse cultuur ons heeft geschonken proberen terug te halen, lopen we aan tegen een van de conservatiefste en stompzinnigste schoolsystemen ter wereld (dat vind ik althans, nog altijd de slechtste van de klas, en na dit boek misschien ook wel gezakt en geschorst).

De opbouw van het Italiaanse gymnasium lijkt als enige doel te hebben de Grieken en hun Grieks zo ontoegankelijk mogelijk te houden, zwijgend en roemrijk op de Olympus, omgeven door een eerbiedig ontzag dat vaak omslaat in een goddelijke vrees en een heel aardse wanhoop.

De gebruikte lesmethoden, uitgezonderd die van enkele verlichte docenten, wekken gegarandeerd afkeer in plaats van liefde op in wie zich aan de Griekse taal durft te wagen. Met als gevolg dat we definitief afrekenen met deze erfenis. We willen er niets meer van weten, want al bij de eerste kennismaking begrijpen we er niets van en schrikken we terug. De meesten verbranden hun Griekse schepen achter zich zodra ze aan hun schoolverplichtingen hebben voldaan.

Voor veel lezers zal dit boek de beklemmende herinnering oproepen aan hun angsten, hun gezwoeg, hun woede en hun frustraties rond het Oudgrieks; ze herkennen zich in die van mij. Toch is dit boek ontstaan uit de overtuiging dat het zonde is om iets te moeten leren en er vervolgens niets meer mee te doen, vooral als je daar vijf jaar of langer op hebt zitten zweten.

Dit boek is dan ook geen gewone grammatica van het Oudgrieks, het is niet descriptief en niet normatief. Het wil op geen enkele manier wetenschappelijk zijn (dergelijke boeken zijn de laatste millennia al meer dan genoeg geschreven).

Wel wil het graag prikkelen en uitdagen. Het is een literair (maar geen letterlijk) relaas over een aantal bijzonderheden van de fantastische, elegante taal die het Oudgrieks is, met zijn snelle, bondige, ironische, open wijze van uitdrukken die bij ons – laten we eerlijk zijn – onbewust een zekere nostalgie losmaakt.

Wat jullie ook is verteld (en vooral niet is verteld), het Oudgrieks is bovenal een taal.

Iedere taal, met al haar woorden, dient om een wereld te beschrijven. En die wereld is van jullie. Dankzij de taal kunnen jullie een idee formuleren, een emotie uitdrukken, zeggen hoe het met je gaat, een verlangen verwoorden, een lied beluisteren, gedichten schrijven.

In deze tijden, waarin we allemaal aan iets verbonden zijn en bijna nooit aan iemand, waarin woorden in onbruik zijn geraakt, zijn vervangen door emoji’s en andere moderne pictogrammen, in deze steeds snellere wereld, in deze werkelijkheid die zo virtueel is dat we het echte leven aan ons voorbij laten gaan, lukt het ons niet meer elkaar – met woorden – te begrijpen.

De taal, of wat ervan over is, wordt steeds oppervlakkiger: wie van jullie heeft er vandaag al uit liefde getelefoneerd (ik bedoel: echt een nummer gedraaid om een menselijke stem te horen)? En wanneer hebben jullie voor het laatst een brief geschreven (ik bedoel: echt met een pen op een vel papier) en aan een envelop en postzegel gelikt?

Het verschil tussen de betekenis en de interpretatie van een woord neemt almaar toe, net als het aantal misverstanden en onuitgesprokenheden – en daarmee ook de spijtgevoelens en mislukkingen. Langzaam verliezen we het vermogen om een taal te spreken, welke taal dan ook. Om elkaar te begrijpen en ons verstaanbaar te maken. Om ingewikkelde dingen te zeggen met simpele, echte, eerlijke woorden: juist daarin ligt de kracht van het Oudgrieks.

Het zal wel vreemd klinken (ik zei toch meteen al dat ik vreemd ben), maar het lezen van dit boek over Grieks kan je dagelijks van pas komen (en niet omdat je er straks alsnog een toets over krijgt: die krijg je al vaak genoeg in het leven).

Ja, dát Oudgrieks. Als je er zonder angst (en met een flinke dosis waanzin) aan begint, is het Grieks nog altijd te doorgronden en heeft het ons nog steeds iets te zeggen. Met een luide, zuivere stem. Om te kunnen nadenken en dus te spreken over een verlangen, een klank, over liefde, eenzaamheid en tijd. Om eindelijk de woorden te vinden waarmee je je eigen wereld kunt uitdrukken. Want, om nogmaals Virginia Woolf te citeren, ‘tot het Grieks wenden we ons als we moe zijn van de vaagheid, van de chaos; en van onze eigen tijd’.

Het schrijven van dit boek over het Oudgrieks was voor mij een bijzondere ervaring. Het was alsof ik de betekenis terughaalde van Griekse woorden die duizend jaar geleden op een lei waren geschreven en aan het eind van de les plotseling waren uitgewist – vergeten.

Ik begon vanuit mijn eigen herinnering, hoe ik, eigenlijk nog een kind, ploeterde op een vreemd alfabet, en ik kwam uit bij het heden, waarin ik op een heel nieuwe manier kijk naar de taal, en dus de menselijke natuur.

Uit dozen die meer dan tien verhuizingen overleefden haalde ik boeken tevoorschijn die ik al heb sinds mijn veertiende en waarin ik bij de woordverbuigingen de naam van het klasgenootje naast me schreef, maar ook de handboeken van de universiteit die mij in elke fase van mijn leven volgen, van stad naar stad; het zijn er meer dan de sleutels van alle huizen waarin ik heb gewoond en die ik weer heb verlaten.

Ik probeerde gedachten te doorbreken die me al meer dan tien jaar kwelden, en ik ontdekte dat ik ze alleen maar hoefde te delen met de mensen om me heen om ze te laten stoppen. En bij hen gebeurde hetzelfde, meestal zonder dat ze het merkten. We hadden ze simpelweg nooit uitgesproken.

Ik heb kinderen geholpen die nu gymnasium doen en leerde ook weer van hen: ze stelden mij dezelfde vragen als ik zelf vroeger had, toen ik nog weinig wist van het Grieks en vooral van het leven. En als je die vragen eenmaal hebt gesteld, is het onmogelijk je nieuwsgierigheid nog te temperen, dan word je erdoor gegrepen; precies dat is bij mij gebeurd, ook al heeft het lang geduurd om de antwoorden te vinden of zelf te bedenken.

Ik heb veel gelachen met – inmiddels volwassen – vrienden die dezelfde perikelen met het Oudgrieks hebben gehad als ik, en we kwamen erachter dat iedereen die zich aan deze taal waagt wel een verzameling flaters in de la heeft liggen.

Ik heb vooral geprobeerd de eigenaardigheden van het Oudgrieks ook goed te beschrijven voor wie de taal nooit heeft geleerd. Het is ongelooflijk: ze hebben me begrepen, we hebben elkaar begrepen. En goed ook. Misschien zelfs beter.

Ik, die zo vreemd ben, heb geleerd op een andere manier naar de tijd te kijken dankzij het Griekse aspect, en om dat vervolgens uit te leggen.

Ik heb zo veel paardenbloemen kaal geblazen en daarbij wensen gedaan in de optativus en ik wilde zo graag dat ze uitkwamen dat er nu, aan het eind van de lente, nog maar weinig over zijn in de velden rond Sarajevo.

Ik heb ‘ik hou van je’ gezegd in de dualis, een getal in de Griekse taal dat ‘wij tweeën’ betekent – alleen wij.

Ik heb gemerkt hoe wreed een gedwongen stilte is, maar ook dat je bepaalde muziek niet alleen beluistert, maar ook bekijkt.

Ik heb me zelfs neergelegd bij mijn mannennaam, Andrea, iets wat ik als een verloren zaak beschouwde.

Door dit boek te schrijven is het ‘vreemde bewustzijn in mijn hoofd’ paradoxaal genoeg minder vreemd geworden. Dankzij het Oudgrieks – doordat ik die taal begrijp, of in elk geval aanvoel – slaag ik erin me veel meer, in plaats van minder, uit te spreken tegenover mezelf en de anderen.

Ik hoop dat jullie hetzelfde overkomt bij het lezen van dit boek. En dat jullie na afloop ten minste één keer in jullie leven om het Oudgrieks konden lachen en ervan konden genieten.

Wanneer? Nooit Het aspect

Misschien dat heden en verleden

Beide deel uitmaken van de toekomst

En dat de toekomst al besloten ligt in het verleden.

Als alle tijd eeuwig aanwezig is

Is alle tijd ook onherstelbaar. (…)

Voetstappen echoën in de herinnering

De gang door die we niet zijn ingeslagen

En naar de deur toe die we nooit geopend hebben

De rozentuin in.

Thomas S. Eliot, ‘Burnt Norton’, uit Four Quartets

(Vertaling: Peter van Huizen)

De tijd, onze gevangenis: verleden, heden, toekomst. Vroeg, laat, vandaag, gisteren, morgen. Altijd. Nooit.

In het Oudgrieks was er nauwelijks aandacht voor tijd. De Grieken gingen uit van het effect van een handeling op de sprekers. Zij, vrij als ze waren, vroegen zich altijd af hoe. Wij, gevangenen van de tijd, vragen ons altijd af wanneer.

Niet of iets te laat of te vroeg is, maar hoe het gebeurt. Niet het moment waarop iets gebeurt, maar de ontwikkeling ervan.

Niet de tijd, maar het aspect. Het aspect is een categorie van de Oudgriekse taal die iets zegt over de kwaliteit van de handeling, zonder haar in het verleden, het heden of de toekomst te plaatsen. Of we nu nijvere mieren of luilakken zijn, we zijn gewend om alles wat er gebeurt nauwkeurig in de tijd te plaatsen: ieder volgt zijn eigen tijdlijn, of die nu recht loopt of zigzagt.

De Grieken keken in de eerste plaats naar hoe gebeurtenissen zich ontwikkelden, daarna kwam de tijd pas aan bod, samen met andere categorieën die taalkundig minder van belang waren – als dat al gebeurde, want heel vaak drukte men überhaupt niet uit wanneer iets plaatsvond.

In Timaeus 37e-38c schrijft Plato over tijd en gebruikt daarbij alle aspectuele varianten van het werkwoord γίγνομαι, ‘worden’, en het werkwoord εἰμί, ‘zijn’:

Ἡμέρας γὰρ καὶ νύκτας καὶ μῆνας καὶ ἐνιαυτούς, οὐκ ὄντας [praesens] πρὶν οὐρανὸν γενέσθαι [aoristus], τότε ἅμα ἐκείνῳ συνισταμένῳ τὴν γένεσιν αὐτῶν μηχανᾶται· ταῦτα δὲ πάντα μέρη χρόνου, καὶ τό τ´ ἦν [imperfectum] τό τ´ ἔσται [futurum] χρόνου γεγονότα [perfectum] εἴδη, ἃ δὴ φέροντες λανθάνομεν ἐπὶ τὴν ἀίδιον οὐσίαν οὐκ ὀρθῶς. λέγομεν γὰρ δὴ ὡς ἦν [imperfectum] ἔστιν [praesens] τε καὶ ἔσται [futurum], τῇ δὲ τὸ ἔστιν [praesens] μόνον κατὰ τὸν ἀληθῆ λόγον προσήκει, τὸ δὲ ἦν [imperfectum] τό τ´ ἔσται [futurum] περὶ τὴν ἐν χρόνῳ γένεσιν ἰοῦσαν πρέπει λέγεσθαι.

Dagen, nachten, maanden en jaren waren er namelijk niet vóór het ontstaan van de hemel. Hij regelde het zo dat hij ze tegelijk met de hemel liet ontstaan. Het zijn allemaal delen van de tijd. Ook de aanduidingen ‘bestond’ en ‘zal bestaan’ horen tot de vormen van tijd die zijn ontstaan, al dragen we ze ten onrechte wel eens ongemerkt over op het eeuwige bestaan. We zeggen toch dat dit bestaan ‘bestond’, ‘bestaat’, ‘zal bestaan’? Terwijl als we de waarheid willen spreken alleen ‘bestaat’ toepasselijk is. ‘Bestond’ en ‘zal bestaan’ moet je zeggen van het ontstaan dat in de tijd voortgaat, want beide zijn bewegingen.

Τό τε γεγονὸς [perfectum] εἶναι γεγονὸς [perfectum] καὶ τὸ γιγνόμενον [praesens] εἶναι γιγνόμενον [praesens], ἔτι τε τὸ γενησόμενον εἶναι [futurum] γενησόμενον [futurum] καὶ τὸ μὴ ὂν [praesens] μὴ ὂν [praesens] εἶναι [praesens], ὧν οὐδὲν ἀκριβὲς λέγομεν.

Verder zijn er ook nog uitspraken als ‘wat ontstond bestaat uit wat ontstond’, ‘wat ontstaat bestaat uit wat ontstaat’, ‘wat zal ontstaan bestaat uit wat zal ontstaan’, ‘wat niet bestaat bestaat uit wat niet bestaat’: die kloppen geen van alle erg.

(Vertaling: Hans Warren & Mario Molegraaf)

Het aspect was bovenal een denkwijze die de gebeurtenissen op de wereld en in het leven verdeelde in afgerond en onafgerond – perfecta en infecta. Oftewel, begin en eind. Uit elke taal spreekt een bepaalde blik op de werkelijkheid. In het Oudgrieks is de tijd slechts bijzaak, maar dingen hebben wel een begin en een eind. Allemaal.

Het aspect gaf in het Grieks de duur weer tussen elk begin en elk eind. Hoelang duurt een handeling en hoe vindt die plaats? Hoe begint ze, hoe ontwikkelt ze zich, hoe eindigt ze? Wat komt eruit voort? Het aspect diende vooral om uit te drukken wát er ontstaat uit elk begin en elk eind en op welke manier.

Wat er gebeurt als je iets hebt gezien en het nu dus kent, als je ergens op hebt vertrouwd en er nu dus in gelooft, als je iets hebt geschreven en de lege bladzijde nu vol staat met woorden. Als je bent vertrokken en gearriveerd – het maakt niet uit wanneer, nu ben je hier.

Voor ons is het moeilijk te begrijpen; wij zijn op de wereld gekomen met het idee dat tussen elk begin en elk eind tijd verstrijkt, soms te veel, soms te weinig, en dat die tijd alles is wat we hebben. Voor ons is het moeilijk te doorgronden; wij praten en denken in een taal waarin, zoals in de meeste moderne talen, elke handeling is vastgelegd op een bepaald moment – heden, verleden, toekomst –, terwijl je tegelijkertijd niets in de tijd kunt vastleggen, omdat het altijd in iets anders zal veranderen. Of al is veranderd. Voor ons is het moeilijk te beseffen wat er gebeurt; als wij een wondje hebben, wachten we rustig tot dat een litteken wordt, vertrouwend op de helende werking van de tijd. Het is moeilijk om zonder tijd te denken, maar de tijd bestaat niet, alleen het eind van elk begin en het begin van elk eind. Boeren en zeelui weten: we oogsten om te zaaien en dan weer te oogsten, we leggen aan in de haven om vervolgens uit te varen, de zee over te steken en opnieuw aan te leggen. Voor ons, die altijd op ons horloge, in onze agenda, op de kalender kijken om grip te krijgen op ons leven, is het moeilijk te zien dat alles verandert en tegelijkertijd hetzelfde blijft: de werkwoorden ‘ik blijf’ en ‘ik wacht op je’ hebben in het Grieks dezelfde wortel, μένω en μίμνω.

Voor ons is dat moeilijk, maar niet voor het Oudgrieks, een taal die niet uitging van de tijd, maar van het proces, en die door middel van het werkwoordsaspect de kwaliteit van dingen uitdrukte, iets wat ons altijd lijkt te ontgaan – wij vragen ons altijd af wanneer, zonder ooit op te merken hoe.

Het Griekse werkwoordsaspect is misschien wel een van de befaamdste erfenissen van het Indo-Europees, een van de eerste, inmiddels verdwenen en daarom alleen nog hypothetische talen die op aarde werden gesproken.

Latere talen hebben het talige en intellectuele erfgoed dat lag opgeslagen in de graanschuren van het Indo-Europees alleen maar doen slinken, in de veronderstelling dat ze zo konden bezuinigen – in de taalkunde heet de vereenvoudiging en dus banalisering van taal dan ook het economische principe.

In de loop van de millennia onderging de ene na de andere samenleving veranderingen, volkeren verplaatsten zich, van nomaden werden ze herders en daarna stedelingen: ze moesten zich snel en vlot kunnen uitdrukken, zich verstaanbaar kunnen maken, begrepen worden. De wereld was complexer geworden en paradoxaal genoeg was daarvoor een simpeler taal nodig – zo gaat het altijd als de werkelijkheid zich moeilijk laat uitdrukken; kijk maar naar de huidige wijze van communiceren: emoticons zijn de moderne ‘pictogrammen’, niemand weet nog hoe je moet telefoneren en dus vergeten we ook hoe je moet práten.

Het Indo-Europese werkwoordsysteem had een bijzondere structuur. Het kende geen regelmatige verbuigingen gebaseerd op tijd, zoals wij gewend zijn en al op de basisschool leren: ‘ik eet, ik at, ik heb gegeten, ik had gegeten’. Het beschikte over onafhankelijke werkwoordstammen die niet noodzakelijkerwijs verbonden waren in de tijd.

Vanaf Homerus koos het Oudgrieks ervoor die bijzondere eigenschap van het Indo-Europees en die oude, pure manier om naar de wereld te kijken – zonder tijd – te behouden.

Zoals ik al zei, is het voor ons moeilijk om los te laten wanneer dingen gebeuren en alleen na te denken over hoe. Taalkundig gezien zijn we inmiddels namelijk sprakeloos geworden en kunnen we niet meer spreken zonder tijd.

Laten we het aspect eerst eens bekijken, om het ons vervolgens eigen te maken. Laten we proberen het te begrijpen, om het vervolgens uit te spreken. Want voor de tijd bestaan geen woorden, maar voor het aspect wel. De woorden vinden we wel, die zijn altijd wel te vinden.

Voor wie nooit Grieks heeft geleerd op school zal het een oefening in taalvrijheid zijn om te proberen het aspect te begrijpen. Voor wie wel Grieks heeft geleerd op school of op de universiteit, zal het misschien zijn alsof je antwoord krijgt op vragen die nooit zijn gesteld. Het zal meer zijn dan een oefening in taalvrijheid – misschien wel een taalbevrijding. Voor sommigen zelfs een revolutie. Voor iedereen zal het een soort uitgestelde beloning zijn voor alle jaren waarin je werkwoorden uit je hoofd moest leren waarvan je niet eens de betekenis begreep.

Het Griekse aspect beslaat in de huidige schoolmethoden geen tot een halve pagina, en dat is nog ruim geschat. De lijsten met werkwoorden die je uit je hoofd moet leren beslaan daarentegen honderden pagina’s, en dat is nog laag geschat.

Ik weet heel goed dat het leren van een vreemde taal – en het Grieks, levend of dood, is een vreemde taal – ijver, vastberadenheid en doorzettingsvermogen vereist. Het vergt veel geheugen om iets te onthouden wat ons taalkundig gezien niet eigen is (zou het leren van Japans heel anders zijn?). Hoe dan ook, als je een taal leert zonder dat je die begrijpt en het nut ervan inziet, wordt elke inspanning een doel op zichzelf – of anders is dat het proefwerk. En als je het nut er niet van inziet, leidt dat er alleen toe dat je de taal die je leert niet begrijpt en vooral niet waarom je dat doet.

Wie Grieks heeft geleerd, weet nu misschien niets meer van het Grieks zelf, maar herinnert zich vast en zeker nog de middagen van eindeloos rijtjes herhalen. Dat is het gevolg van iets uit je hoofd leren zonder te begrijpen waarom. Dat is wat er gebeurt als je categorieën uit je eigen taal – tijd – toepast op talen waarin die ontbraken: je vergeet ze geheid. Er blijft niets van over, behalve de herinnering aan het doorstane leed op lentemiddagen dat je iets moest leren wat je zo snel mogelijk weer wilde vergeten: voor de meesten ligt het moment van vergeten precies een minuut na inlevering van het eindexamen.

Ik zal het aspect proberen uit te leggen aan de hand van mijn eigen jeugd, waarin ik eindeloos veel rijtjes uit mijn hoofd heb opgedreund: ik hoorde de klank van de woorden, maar ik begreep niet wat ze betekenden. Ik herhaalde ze met grote toewijding, zonder enig besef van wat ik zei: het hadden net zo goed Vedische verzen, boeddhistische mantra’s of soera’s uit de Koran kunnen zijn. Ook nu hoef ik het woord φέρω maar te horen, of ik antwoord in een pavlovreactie οἴσω, enzovoort. Tijdens het proefwerk schreef ik biddend (en smekend) de werkwoorden over op het blaadje, en daar hield al mijn begrip van de taal op.

Ik was niet de eerste, noch de laatste. Integendeel, ik weet dat op honderden gymnasia hetzelfde gebeurt bij kinderen geboren na het jaar 2000 (A.D.), die eerder een mobiele telefoon dan een pen hebben leren gebruiken.

Mijn uitleg is dus vooral bedoeld voor alle gymnasiasten die nu het gevoel hebben dat ze hun tijd zitten te verdoen, zodat ik in elk geval wat zin kan geven aan al die middagen en vooral die witte nachten, zo ver van Sint-Petersburg: geloof me, wat jullie leren heeft nut, een prachtig nut, al had ik er vijftien jaar en een graad in de klassieke letteren voor nodig om het te begrijpen.

Koppig als ik ben.

Laten we beginnen met een verhaal, want we gebruiken graag onze verbeelding, en voor een taal die ons niet eigen is, die dood is bovendien, heb je héél veel verbeelding nodig; er zullen ook wetenschappelijker voorbeelden volgen, mocht de oplettende lezer zich daar zorgen om maken.

Het is 487 v.Chr. Laat op de avond in een van de slechtste kroegen van Piraeus. Een bewolkte hemel, het geluid van golven die breken op de triremen die in de haven voor anker liggen, het licht van enkele lantaarns. Een wassende maan.

Twee vrienden hebben vanavond iets te diep in het glaasje gekeken – de een heeft problemen met een vrouw, de ander met goederen die maar niet aankomen uit Halicarnassus. Ze overwegen of ze de volgende dag raad zullen vragen aan het orakel van Delphi en zijn in een inktzwarte stemming.

Onder het wikken en wegen worden de twee dronken van sterke wijn, die de Grieken altijd aanlengden met water.

Misschien hebben onze heren hem niet genoeg aangelengd, het is zo’n avond waarop ze wel een opkikker kunnen gebruiken, wie kan het ze kwalijk nemen; maar zowel in het leven als in de kroeg komt uiteindelijk altijd de rekening en die is altijd gepeperd. De twee vrienden zouden haar kunnen betalen zoals het hoort en met opgeheven hoofd vertrekken, maar ze komen op het idee om ervandoor te gaan. Natuurlijk zijn ze zo dronken dat de waard ze meteen in de kraag zal vatten. Toch besluiten ze te vluchten, en ‘vluchten’ was φεύγειν in het Grieks.

Om de kwestie van het aspect te begrijpen, moeten we ons nu verplaatsen in de schoenen, zakken en vooral in de Griekse taal van de waard die het tafereel bijwoont.

De waard had zijn ergernis slechts in drie aspecten kunnen uiten, waarvoor hij – bewust en zeker niet willekeurig – een van de drie stammen (daarop doelde ik zojuist toen ik sprak over de erfenis van het Indo-Europees) van het werkwoord φεύγειν zou kiezen:

– aspect of stam van het praesens, φεύγουσιν, te vertalen als: ‘Bij Zeus, moet je die twee zien, ze gaan ervandoor!’

Daar staat onze waard, naast het zwarte wijnvat, en ziet de twee vrienden op het moment dat ze ontsnappen – de een struikelt over een treetje, de ander verliest een schoen. Kortom, het (jammerlijke) tafereel speelt zich af onder zijn ogen – en de twee zullen misschien wel niet ver komen.

– aspect of stam van de aoristus, ἔφυγoν, te vertalen als: ‘Bij Zeus, die twee domoren zullen het toch niet in hun hoofd halen om ervandoor te gaan?’

Daar zit de waard, op zijn kruk, hij kan niet wachten om de zaak te sluiten, morgen moet hij weer vroeg op, zoals elke avond zal zijn vrouw klagen, enzovoort, en tussen al die gedachten door komt ook het idee bij hem op dat die twee kerels ervandoor zouden willen gaan zonder te betalen.

Het maakt niet uit of hij het tafereel bijwoont of niet (misschien heeft hij zijn ogen wel halfdicht omdat hij omvalt van de slaap), waar het om gaat is: de handeling van het vluchten wordt beschouwd als een opzichzelfstaand feit, en er is geen enkele verwijzing naar de duur ervan.

– aspect of stam van het perfectum, πεφεύγασιν, te vertalen als: ‘Moge Zeus die twee schoften met de bliksem treffen, ze zijn ontsnapt!’

De arme waard, die al afgemat was na een lange dag werken, staat machteloos: voor zijn ogen staat een tafeltje met lege glazen – eentje is zelfs gebarsten – terwijl de mistral het blaadje met de rekening wegblaast. Van de twee dronken vrienden geen spoor.

De handeling van het vluchten is al even geleden en voor de waard rest er niets dan de schade en de schande.

Griekse wijn

Als echte Chiantische wil ik het graag hebben over de wijn in het oude Griekenland.

We hadden al gezegd dat deze wijn, genaamd ‘Nectar van de goden’, ‘Bloed van Dionysos’ of ‘Ambrozijn van de Olympus’, een hoog alcoholpercentage had: dat kwam door de hete Griekse zon en doordat men de druiven pas plukte als de bladeren al van de wijnranken waren gevallen.

De consumptie van deze drank gaat terug tot de Myceense tijd, rond het einde van het tweede millennium v.Chr., zoals we weten door de vondst van enkele glazen waarvan door chemische analyse is aangetoond dat er wijn in heeft gezeten.

Wijnbouw was verspreid door heel Griekenland en de oikistes, die in opdracht van het moederland overzee nieuwe koloniën stichtten en daarbij de Griekse gewoonten en gebruiken rond de hele Middellandse Zee verspreidden, laadden op hun schepen ook druivenscheuten om in de nieuwe grond te planten. Zo bereikte de wijnbouw de kusten van Spanje, Afrika, zuidelijk Frankrijk en Italië, ook wel Oinotria genoemd, oftewel ‘Het land van de wijnranken’, vanwege de uitstekende wijn die ervandaan kwam.

We hadden ook al gezegd dat de Grieken gewoonlijk aangelengde wijn dronken; dat kwam uiteraard de openbare orde ten goede, maar het was vooral een kwestie van identiteit: de Hellenen keken met afschuw naar de barbaren, die juist pure, onvermengde wijn dronken. In de elfde zang van de Ilias biedt Nestor de arts Machaon bijvoorbeeld Pramnische wijn aan (dat wil zeggen, wijn afkomstig van het eiland Ikaria en daarmee te beschouwen als de eerste ‘DOC-wijn’ uit de geschiedenis) die vermengd was met blank gerstemeel en geraspte geitenkaas. Kortom, een lekkernij: echt waar, de homerische helden verkwikten zich met dit brouwsel op moeilijke momenten, als ze gewond waren of een uitputtende veldslag hadden geleverd. De brij had ook een naam: κυκεών, ‘kykeon’.

Het symposium (letterlijk: ‘samen drinken’) was voor de Grieken bij uitstek de gelegenheid om wijn te drinken: het had niet alleen de functie van vermaak, er was ook ruimte voor discussie over politieke, intellectuele en maatschappelijke thema’s. Terwijl de deelnemers dronken en aten op gemakkelijke ligbedden, bezongen de dichters en zangers het gemeenschappelijke verleden van de Grieken, met eerst en vooral de werken van Homerus, en versterkten zo het saamhorigheidsgevoel van de gemeenschap. Het was de taak van de symposiarch, de baas van het symposium, om te bepalen hoeveel wijn ze dronken en hoe die werd aangelengd. De vaten waaruit men de wijn schonk hadden diverse vormen en namen: de belangrijkste was de krater, die voor wijn en water werd gebruikt.

Dronkenschap had een religieuze, bijna mystieke betekenis: de Grieken geloofden dat mensen door dronken te worden iedere rationele remming konden kwijtraken en zo het goddelijke konden naderen. Daar komt ook het beroemde gezegde van de dichter Alcaeus vandaan, ἐν οἴνῳ ἀλήθεια, in vino veritas, dat we ook nu nog gebruiken om heel wat minder heilige drinkpartijen te rechtvaardigen.

Tot slot waren de wijnen gerangschikt op kleur in wit, zwart en mahonie en op geur in rozen, viooltjes en hars – een heerlijke indeling.

We laten het (verzonnen) verhaal van de twee dronken vrienden nu voor wat het is en keren terug naar het (echte) verhaal en het lot van de taal.

Het aspect was in de eerste plaats een grammaticale categorie van het Oudgrieks, die in even hoog aanzien stond als de andere categorieën: tijd, modus, persoon, diathese, die we ook nu nog gebruiken om elkaar te begrijpen en ons verstaanbaar te maken – het voornaamste doel van taal.