Er is iets met de Lehmans

Stefano Massini

Er is iets met
de Lehmans

Epos

Vertaling Els van der Pluijm

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

De vertaalster ontving voor deze vertaling een projectsubsidie van het Nederlands Letterenfonds.

De strip op blz. 684-690 is getekend door Alessandro Vitti naar een enscenering van Stefano Massini.

Oorspronkelijke titel Qualcosa sui Lehman

© 2016 Mondadori Libri S.p.A., Milaan

© 2018 Nederlandse vertaling Els van der Pluijm /

Uitgeverij Wereldbibliotheek

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Bureau Beck

Omslagbeeld Andreas Feiniger / Getty Images

Foto auteur © Basso Cannarsa

NUR 302

ISBN 978 90 284 4271 9

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2018, met ISBN 978 90 284 2722 8

Ter nagedachtenis aan Luca Ronconi

‘We lopen over de steile bergkam

waar de Geschiedenis Legende wordt

en de Kroniek verdampt tot Mythe.

We zoeken de waarheid van de feiten niet in sprookjes,

zoals we die evenmin in dromen zoeken.

En hoewel elk mens ooit zal kunnen zeggen

dat hij is geboren, heeft geleefd en is gestorven,

zal niet iedereen kunnen zeggen dat hij metafoor is geworden.

Van gedaante verwisselen is alles.’

Eerste boek

DRIE BROERS

Eerste hoofdstuk

Loeftmentsj

Zoon van een veehandelaar,

besneden Jood,

met een enkele koffer naast zich

staat hij zo stijf

als een telegraafpaal

op kade number four in de haven van New York.

Goddank dat hij er is:

Baroech Hasjeem!

Goddank dat hij is vertrokken:

Baroech Hasjeem!

Goddank dat hij nu, eindelijk,

hier is, in Amerika:

Baroech Hasjeem!

Baroech Hasjeem!

Baroech Hasjeem!

Schreeuwende kinderen,

kruiers onder het gewicht van de bagage,

het krijsen van metaal, het knarsen van katrollen,

daar middenin

staat hij,

rechtop,

net van boord,

met zijn beste schoenen aan,

nooit eerder gedragen,

bewaard voor het moment ‘dat ik in Amerika ben’.

En daar is het dan.

Het moment ‘dat ik in Amerika ben’

wordt reusachtig groot aangegeven door een klok van staal en gietijzer

hoog boven hem

op de toren van de haven van New York:

7.25 uur ’s morgens.

Hij haalt een potlood uit zijn zak

en noteert op de rand van een blaadje

de 7 en de 25,

net lang genoeg om te zien

dat zijn hand trilt,

vast door de emotie,

of misschien door het feit dat

vaste grond onder zijn voeten

na een overtocht van anderhalve maand

– ‘Hé! Geen deining!’ –

vreemd aanvoelt.

Acht kilo eraf

in de anderhalve maand van de overtocht.

Zijn baard voller

dan die van de rabbijn,

gegroeid en nooit geknipt

in de vijfenveertig dagen op en neer

tussen hangmat kooi dek

dek kooi hangmat.

Als geheelonthouder vertrokken uit Le Havre,

in New York ontscheept als doorgewinterd drinker,

getraind om bij de eerste slok

de brandy van de rum,

de gin van de cognac,

Italiaanse wijn en Iers bier te onderscheiden.

Uit Le Havre vertrokken zonder te weten wat kaarten waren,

in New York ontscheept als kampioen gokken en dobbelen.

Timide, zwijgzaam, bedachtzaam vertrokken,

ontscheept in de overtuiging de wereld te kennen:

de ironie van de Fransen,

de Spaanse uitbundigheid,

de maffe trots van de Italiaanse scheepsjongens.

Vertrokken met Amerika in zijn hoofd,

nu ontscheept met Amerika voor zich,

maar niet meer in zijn gedachten: in zijn ogen.

Baroech Hasjeem!

Van dichtbij gezien

leek Amerika

op deze kille septemberochtend,

door een telegraafpaal geobserveerd

vanaf kade number four in de haven van New York,

nog het meest op een carrousel:

voor elk raam dat openging,

was er een dat dichtging;

voor elke handkar die om een hoek verdween,

was er een die om een andere verscheen;

voor elke klant die van een tafel opstond,

was er een die plaatsnam,

alsof het allemaal was ingestudeerd, dacht hij,

en even was

Amerika

– in dat hoofd dat er al maanden naar uitkeek –,

het echte Amerika,

niets meer of minder dan een vlooiencircus,

allerminst imponerend,

hoogstens grappig.

Amusant.

Net op dat moment

gaf iemand een ruk aan zijn arm.

Een havenmedewerker,

donker uniform,

witte snor, grote hoed op.

Die noteerde in een register

de namen en nummers van de nieuwkomers

terwijl hij simpele vragen in elementair Engels stelde:

‘Where do you come from?’

‘Rimpar.’

‘Rimpar? Where is Rimpar?’

‘Bayern, Germany.’

‘And your name?’

‘Heyum Lehmann.’

‘I don’t understand. Name?’

‘Heyum…’

‘What is Heyum?’

‘My name is… Hey… Henry!’

‘Henry, ok! And your surname?’

‘Lehmann…’

‘Lehman! Henry Lehman!’

‘Henry Lehman.’

‘Ok, Henry Lehman:

welcome in America.

And good luck!’

En hij zette een stempel:

11 september 1844.

Hij klopte op zijn schouder

en liep weg om een volgende aan te spreken.

Henry Lehman keek om zich heen:

Het schip waar hij vanaf kwam – de Burgundy –

leek wel een slapende reus.

Maar er draaide alweer een schip de haven in

om op kade number four

nog eens honderdnegenenveertig soortgenoten te lossen:

misschien ook Joden,

misschien ook Duitsers,

misschien ook met hun beste schoenen aan

en maar één koffer bij zich,

ook trillend, tot hun verbazing,

deels van de emotie,

deels door het vasteland,

deels omdat Amerika

– het echte Amerika –

van dichtbij gezien

wel indruk maakt,

als een reusachtige carrousel.

Hij haalde diep adem,

pakte zijn koffer,

en daar stapte

ook hij

– al wist hij nog niet waar hij heen ging –

met gezwinde pas

de carrousel in

die Amerika heette.

Tweede hoofdstuk

Gefilte fisj

Rabbi Kassowitz

– hadden ze tegen Henry gezegd –

is niet de prettigste kennismaking

die je je kunt wensen

als je, na een overtocht van vijfenveertig dagen,

net voet aan wal hebt gezet

aan de overkant van de Atlantische Oceaan.

Gedeeltelijk doordat zijn gezicht

een ronduit irritante grijns

vertoont

die steevast om zijn lippen speelt,

alsof hij iedereen die hem aanklampt

hartgrondig veracht.

Maar ook die ogen:

hoe kan een verzuurde grijsaard

die, weggedoken in zijn donkere pak,

alleen lijkt te leven door die schele,

anarchistische, krankzinnige ogen

die altijd ergens anders heen kijken,

onvoorspelbaar,

rollend als biljartballen,

onvoorspelbaar,

waar geen detail aan ontsnapt

al blijven ze niet op je rusten,

je géén onbehaaglijk gevoel geven?

‘Bereid je maar voor: naar Rab Kassowitz gaan

is altijd een belevenis.

Het zal je spijten dat je bent gegaan,

maar je kunt het niet maken om niet te gaan,

dus maak je borst maar nat en klop op die deur.’

Dat zeiden Henry Lehmans Duits-Joodse vrienden tegen hem,

vrienden die al een hele tijd in New York zijn,

zo lang dat ze er de weg kennen

en een heel vreemd taaltje spreken,

waarin het Jiddisj zich vermomt als Engels;

tegen de meisjes zeggen ze frau darling

en de kinderen vragen om der ice-cream.

Henry Lehman,

zoon van een veehandelaar,

is nog geen drie dagen in Amerika

maar doet of hij alles begrijpt

en dwingt zich zelfs om yes te zeggen

als zijn Duits-Joodse vrienden

hem lachend vragen of hij aan zijn kleren

de stank van New York ruikt:

‘Vergeet niet, Henry: in het begin roken we het allemaal.

Later ruik je het op een dag niet meer,

dan merk je er niks meer van,

en dat wil pas zeggen

dat je echt in Amerika bent aangekomen

en hier serieus bent.’

Yes.

Henry knikt.

Yes.

Henry glimlacht.

Yes, yes.

Henry ruikt aan zichzelf inderdaad heel sterk

de lucht van New York:

een misselijkmakende mix van haver, rook en allerlei schimmels,

zodat dit zo vurig begeerde New York,

althans voor zijn neusgaten,

erger lijkt dan de stal van zijn vader

ginds in Duitsland, in Rimpar, Beieren.

Yes.

Maar in de brief die hij naar huis stuurde

– de eerste van Amerikaanse bodem –

schreef Henry niet over die stank.

Hij had het over zijn Duits-Joodse vrienden,

dat wel,

en over hoe vriendelijk

ze hem in huis hadden genomen, voor een paar dagen,

en hem heerlijke soep met balletjes hadden aangeboden,

bereid van de vis die op de kraam was achtergebleven,

want ook zij zitten in de handel,

jazeker,

maar van beesten met vinnen, graten en schubben.

‘En verdienen jullie goed?’

had Henry op de man af gevraagd,

gewoon, om een idee te krijgen,

om het een beetje te begrijpen,

want hij is naar Amerika gekomen voor het geld

en je moet toch ergens beginnen.

Zijn Duits-Joodse vrienden

lachten hem in zijn gezicht uit,

want in New York is iedereen,

– zelfs de bedelaars –

bezig met verdienen:

‘Met voedsel verdien je altijd geld,

want, Henry, de mens zal altijd honger hebben.’

‘En verder? Waar verdien je goed mee?’

vroeg hij hun

tussen de kisten kabeljauw en de vaatjes haring,

waar de stank van New York

een geduchte concurrent aan heeft.

‘Wat zijn dat nou voor vragen?

Geld verdien je met alles waar we niet buiten kunnen.’

Praktische lui, die Duitse vrienden:

‘geld verdien je met alles waar we niet buiten kunnen.’

Eigenlijk helemaal niet zo’n gek advies.

Want het is waar dat je sterft als je niet eet.

Maar zeg eens eerlijk, kan een Lehman

die de stallen van zijn vader achter zich heeft gelaten

naar Amerika komen

om ook hier beesten te verkopen,

vissen, kippen, eenden of vee, wat dan ook?

Veranderen, Henry, veranderen.

Maar kies iets waar we niet buiten kunnen.

Knoop dat in je oren.

Dus.

Terwijl Henry nadenkt over wat te doen

geven zijn Duitse vrienden hem een bed om in te slapen,

en als avondeten soep met balletjes,

altijd van vis,

zo bespaart hij ontzettend veel.

Maar Henry wil geen misbruik maken van hun gastvrijheid.

Hoogstens tot hij weet hoe het werkt.

Hoogstens tot hij zijn

halsstarrig slapende benen

weer op gang heeft,

want na zo lang op zee te zijn geweest,
hangmat kooi dek
dek kooi hangmat

valt het niet mee

om zijn onderdanen

– de afdeling voortbeweging –

weer aan het draven te krijgen,

vooral omdat er in deze carrousel, Amerika genaamd,

wel tienduizend straten zijn,

niet zoals in Rimpar, waar er maar een paar zijn

en je ze op de vingers van één hand kunt tellen.

Tja. Zijn benen.

Maar dat is niet het enige punt.

Was het maar waar.

Om in Amerika te zijn, daar echt te zijn,

is wel meer nodig.

Moet er een sleutel in een slot worden omgedraaid,

een deur worden opengeduwd.

En alle drie – sleutel, slot en deur –

bevinden zich niet in New York

maar in jouw hersens.

Daarom – zeiden ze tussen kabeljauwen en haringen door –

heeft iedereen die aan land komt

vroeg of laat

Rab Kassowitz nodig:

die heeft daar verstand van.

En we hebben het niet over Schriften, of Profeten,

wat normale kost is voor een rabbijn.

Rab Kassowitz

staat alom bekend als een orakel

voor wie een reis van daar naar hier heeft gemaakt,

voor wie uit Europa komt,

voor de Joden van de overkant van de oceaan,

voor de zonen van veehandelaars,

kortom,

inderdaad,

voor immigranten.

‘Kijk, Henry: wie naar Amerika komt

zoekt iets wat hij ook zelf niet weet.

We zijn allemaal bij hem langs geweest.

Die oude rabbijn, met die schele ogen van hem,

kan kijken waar jij niks ziet,

en zeggen wie jij in dit andere leven zult zijn.

Doe wat ik zeg: ga hem opzoeken.’

En ook ditmaal zei Henry yes.

Om acht uur ’s morgens maakte hij zijn opwachting

met in zijn rechterhand een vis, een indrukwekkend exemplaar,

als geschenk voor de oude man,

maar nadat hij er langdurig over had nagedacht

besloot hij dat op de stoep staan met een grote vis in zijn hand

niet bepaald een waardige indruk zou maken,

waarop hij het beest in een bosje verstopte,

tot uitzinnige vreugde van de New Yorkse kattenbeesten,

en nadat hij diep had ademgehaald, klopte hij op de deur.

Yes.

Het was een dag in november,

net zo ijzig koud als ginds in Beieren,

en het begon lichtjes te sneeuwen.

Onder het wachten sloeg Henry de eerste vlokjes van zijn hoed.

Hij droeg zijn beste schoenen,

die hij had bewaard voor het moment ‘dat ik in Amerika zal zijn’.

Hij had bedacht dat het misschien verstandig was ze weer aan te trekken Hij had bedacht dat het misschien verstandig was ze weer aan te trekken

voor dit vreemde bezoek,

waarbij hij – dat voelde hij –

Amerika recht in het gezicht zou kijken,

precies zoals het was, immens en grenzeloos,

en er grip op zou krijgen.

Dat hoopte hij oprecht.

Want tot nu toe was het mistig om hem heen.

Hij werd zo in beslag genomen door deze gedachten

dat hij niet hoorde hoe het slot openklikte,

noch de stem die hem er, als vanuit het hiernamaals,

op wees dat de deur al open was.

Kortom, het wachten

duurde nog even voort,

genoeg om de oude man nijdig te maken,

hem er uiteindelijk toe te dwingen uit het huis

een overduidelijk ‘Ik zit te wachten’ te schreeuwen.

Henry ging naar binnen.

Rab Kassowitz

zat achter in het vertrek,

zwart op een zwarte houten stoel,

een en al scherpe hoeken,

een soort geografisch samenraapsel van jukbeenderen, knieën,

ellebogen en tanige rimpels.

De veehandelaarszoon

vroeg maar kreeg niet

expliciet toestemming om verder te komen.

Op zijn

– overigens uitermate respectvolle –

verzoek volgde alleen: ‘Blijf daar: ik wil u bekijken.’

waarop een sarabande van zijn ogen volgde.

Ondanks alles onttrok Henry Lehman zich daar niet aan.

Stokstijf als een telegraafpaal

bleef hij op tien pas afstand staan,

met zijn hoed in zijn handen,

in een eeuwigdurende stilte

constateerde hij bij zichzelf

dat de stank van New York

in alle hevigheid

in die kamer stampvol boeken geconcentreerd leek,

en terwijl hij haver, rook en allerlei soorten schimmel opsnoof

dacht hij zelfs heel even

dat hij van zijn stokje zou gaan.

Daar kreeg hij gelukkig de tijd niet voor.

Want nog heftiger dan die olfactorische aanslag

was de sensatie

plotseling het voorwerp te zijn

van een meedogenloos lachsalvo

dat, zo aan het slot van die langdurige observatie,

als een regelrechte schoffering klonk,

of erger: als een belediging.

‘Vindt u mij zo grappig, rab?’

‘Ik lach omdat ik een visje zie.’

Henry Lehman

kon uit die zin

niet meteen opmaken of het een rabbijnse metafoor was

of dat de oude man

hem misschien echt verachtte

vanwege de lucht van sardines en zeebrasems die hij om zich heen verspreidde.

En hij zou zeker voor deze tweede hypothese hebben geopteerd,

ware het niet dat de rabbi

zijn oordeel gelukkig

in een context plaatste:

‘Ik lach omdat ik een visje zie

dat buiten het water ligt te spartelen:

het is er met zijn staartvin uit gesprongen

en doet alsof het geniet van het continent.’

Dus kon Henry

niet zonder opluchting

vol trots antwoorden:

‘Het ontbreekt dat visje niet aan moed, zou ik zeggen.’

‘Of aan dwaasheid.’

‘Kan ik beter teruggaan naar huis?’

‘Dat hangt af van jouw opvatting van huis.’

‘Een vis leeft in zee.’

‘Nee. U bent irritant, en al even dwaas: ik moest u eigenlijk wegjagen.’

‘Ik begrijp het niet.’

‘U begrijpt het niet omdat u te veel redeneert,

en al redenerend de weg kwijtraakt.

U bent dwaas omdat u scherpzinnig bent,

en scherpzinnigheid is een vloek.

U doet zoals de man die al drie dagen niet heeft gegeten

maar zich, voordat hij een hap neemt,

afvraagt welke gerechten, welke kruiden, welke sauzen hij zal nemen,

of het tafelkleed, het bestek, de glazen in orde zijn,

dus

voordat hij alle beslissingen heeft genomen

uitgemergeld op de grond wordt gevonden, gestorven van de honger.’

‘Help mij.’

‘Simpel: een vis leeft in het water,

en water vind je niet alleen in zee.’

‘Dus?’

‘Dus buiten het water sterf je,

in het water leef je. Punt uit.’

‘Ben ik dan eigenlijk niet geschikt voor Amerika?’

‘Dat hangt af van jouw concept van Amerika.’

‘Amerika is vaste grond onder je voeten.’

‘Dat is een feit.’

‘Ik ben volgens u een vis.’

‘Dat is een tweede feit.’

‘Een vis is niet gemaakt voor het land maar voor het water.’

‘Derde en laatste feit.’

‘Wat wilt u dat ik doe?’

‘De vraag is juist,

dus die geef ik u cadeau:

stel die aan uzelf.’

‘Een vis stelt zichzelf geen vragen, rabbi:

een vis kan alleen zwemmen.’

‘En zo beginnen we te redeneren:

een vis kan alleen zwemmen,

hij zal niet beweren dat hij kan lopen.

De waanzin van onze vis zit dus misschien niet

in het feit dat hij het continent wil verkennen,

maar dat buiten het water wil doen! Baroech Hasjeem!

Als de vis – die van de onafzienbare zee naar New York is gekomen –

van die zee een rivier in zou zwemmen,

en van de rivier een kanaal,

en van het kanaal een meer,

en van het meer een vijver,

dan vraag ik u:

zou het die vis nou echt niet lukken

om Amerika in de lengte en de breedte te doorkruisen?

Dat is niet verboden: water stroomt overal.

De vis moet er alleen aan denken dat hij onder water leeft,

en als hij eruit komt simpelweg sterft.’

‘Ja, Rab Kassowitz, maar wat zou mijn water nou precies zijn?’

‘Zei u niet dat een vis zichzelf geen vragen stelt?

Genoeg. U hebt de aandacht die u toekomt opgebruikt.

En laat me nu met rust:

ik heb nog maar weinig tijd voordat ik sterf

en u hebt daar voor niks een portie van ingepikt.’

‘Met alle respect, ik wil u graag een paar dollar geven

voor uw Tempel…’

‘Vissen hebben geen portefeuille,

want met munten zakken ze naar de bodem. Eruit!’

‘Een laatste vraag, rabbi, alstublieft:

Amerika is reusachtig,

waar raadt u me aan heen te gaan?’

‘Waar je kunt zwemmen.’

En met die woorden

stond Henry Lehman

op straat,

nog beduusder en bezorgder dan eerst,

met als enige zekerheid dat rabbijnen nooit duidelijk zijn,

wat ze leren van hun Superieur,

die in plaats van zich uit te spreken

de braambossen in de buurt in brand steekt, en zoek het zelf maar uit.

Intussen

raasde een uitzinnige sneeuwstorm over New York.

Maar zeg nou zelf, moet een Lehman

die de sparren van Beieren heeft verlaten,

naar Amerika komen

om ook daar sneeuw te vinden die geruimd moet worden?

Veranderen, Henry, veranderen.

Dus was één ding in elk geval duidelijk:

waar hij ook heen zou gaan

– en hij wist niet precies waarheen –

zou hij zeker

veel warmte

veel licht

veel zon hebben.

En met dat idee in zijn hoofd,

vloekend op de Amerikaanse winter,

knoopte hij zijn winterjas tot boven aan zijn hals toe dicht:

een mens heeft tenslotte, behalve voedsel,

ook warme kleren nodig.

Yes.

Derde hoofdstuk

Chameets

De kamer is klein.

De vloer van hout.

Naast elkaar vastgetimmerde planken,

in totaal – hij heeft ze geteld – vierenzestig,

en als je eroverheen loopt kraken ze:

je hoort dat het eronder hol is.

Een enkele deur

van glas en hout

met de mezoeza opzij opgehangen,

zoals het Sjema voorschrijft.

Een enkele deur

die – rechtstreeks – op straat uitkomt,

op het gehinnik van de paarden

en het stof van de koetsen,

het geratel van de karren

en de drukte van de stad.

De deurkruk

van rood koper

draait stroef, blijft soms steken,

en moet dan worden opgetild, je moet kracht zetten, trekken:

dan schiet hij los, goedschiks of kwaadschiks.

Een dakraam op de zolder,

even groot als de hele ruimte,

waar de druppels als het hard regent

tegenaan roffelen

en het lijkt of alles op je hoofd neerstort,

daar is altijd licht, in elk geval zolang het dag is,

ook ’s winters;

zo wordt op de olielamp bespaard,

die niet zoAls neer tamied in de Tempel

eeuwig brandt.

En geld kost.

Het magazijn bevindt zich achter de toonbank.

Tussen de planken hangt een gordijn

en kijk, daarachter is het magazijn,

kleiner dan de kamer,

een opslagplaats

volgestouwd met pakketten en kisten,

dozen,

rollen,

couponnetjes,

kapotte knopen en draden:

er wordt niets weggegooid,

alles wordt verkocht; vroeg of laat wordt het verkocht.

De winkel, tja, wat moet je ervan zeggen, nou, die is klein.

En lijkt nog kleiner

omdat hij in tweeën wordt gedeeld

door de degelijke, massieve

houten toonbank,

die daar staat als een katafalk

of de doechan in de synagoge,

over de volle lengte

tussen de vier wanden,

die allemaal

tot de nok

zijn voorzien

van planken.

Een krukje om tot halverwege de wand te klimmen.

Een ladder om – zo nodig – nog hoger te komen,

waar de mutsen liggen,

de hoeden,

de handschoenen,

de korsetten,

jasschorten,

schortjes,

en bovenaan de stropdassen.

Want hier in Alabama

koopt niemand ooit

stropdassen.

Alleen witte voor het feest van de Congregatie.

En zwarte voor de dag voor Kerstmis.

De Joden – het handjevol dat hier is –

voor de Chanoekamaaltijd.

Dat is alles: de stropdassen blijven daarboven.

Rechtsonder en in de toonbank

rollen stof,

ruwe stof,

verpakte stof,

geplooide stof,

geweven stof,

kleurige stof,

ondergoed,

zakdoeken,

wol,

jute,

hennep,

katoen.

Katoen.

Vooral katoen,

hier

in deze zonovergoten straat in Montgomery, Alabama,

waar alles – zoals bekend – draait,

steunt

op de katoen.

Katoen,

katoen,

in allerlei soorten en kwaliteiten:

seersucker,

chintz,

vlaggenstof,

beaverteen,

doeskin, dat op hertenleer lijkt,

en tot slot

het zogeheten denim,

de sterke bombazijn

voor werkkleding

– ‘dit scheurt niet!’ –

die vanuit Italië naar Amerika is gekomen

– ‘dit scheurt niet!’ –

blauw met witte schering,

zoals gebruikt door Genuese matrozen om de zeilen in te pakken,

zogeheten Genuees blauw,

in het Frans bleu de Gênes,

dat vervolgens in het Engels wordt verbasterd tot blue jeans:

eerst zien dan geloven.

Het scheurt niet.

Baroech Hasjeem! voor de bluejeanskatoen van de Italianen.

Links in het vertrek

geen stoffen meer maar kleding:

keurig naast elkaar op de planken

jasjes,

overhemden,

onderjurken,

pantalons,

wambuizen

en een paar overjassen,

al is het hier in het Zuiden niet zoals in Beieren

en klopt de kou hier maar zelden aan.

Allemaal eendere kleuren,

grijs

bruin

en wit,

want hier, in Montgomery, bedienen we alleen arme mensen:

in de kast maar één stel goede kleren,

voor de zondagsdienst,

en de resterende dagen

voorwaarts met gebogen hoofd,

zonder op te kijken,

want in Alabama werk je niet om te leven

maar leef je, jazeker, om te werken.

En dat weet

Henry Lehman best,

zesentwintig jaar,

een Duitser uit Rimpar, Beieren,

wat op de keper beschouwd niet zo heel anders is

dan Montgomery:

ook hier is een rivier, de Alabama River,

precies zoals daar de Main.

En ook hier is de doorgaande weg van wit stof,

alleen loopt die niet naar Neurenberg of München

maar naar Mobile of Tuscaloosa.

Henry Lehman,

zoon van een veehandelaar,

verdient de kost

door zich als een ezel af te beulen

achter die toonbank.

Werken, werken, werken.

Hoogstens even dicht op de sabbat,

maar wel altijd open, en hoe, op zondagochtend,

als de zwarten van de plantages

allemaal voor twee uur naar de kerkdienst gaan

en de straten van Montgomery bevolken:

oudjes, kinderen en… vrouwen,

vrouwen die – onderweg naar de dienst – denken aan

hun gescheurde rok,

het tafelkleed dat versteld moet worden,

de gordijnen van de baas die moeten worden verfraaid,

en aangezien de zondag geen sabbat is:

‘Alstublieft, kom binnen, Lehman is op zondag open!’

Lehman.

Zeker, de winkel is klein.

Maar tenminste wel van hem.

Klein, minimaal, minuscuul, maar van hem.

Er staat groot H. LEHMAN op het raam in de deur.

En ooit zal er een fraai uithangbord boven de deur hangen,

zo groot als de hele gevel:

H. LEHMAN STOFFEN EN KLEDING

Baroech Hasjeem!

Geopend met hypotheken, garanties, wissels,

en de paar centen die hij had allemaal

als onderpand.

Geen halve cent over.

Alles.

En nu, wie weet hoelang

werken, werken, werken:

want de mensen kopen de stof per meter,

beknibbelen zelfs op centimeters,

en het kost hem drie dagen om honderd dollar te verdienen.

Handmatige berekeningen

die Henry Lehman elke dag telkens weer opnieuw maakt.

Handmatige berekeningen:

minstens drie jaar om de kosten eruit te halen,

zijn schulden af te lossen,

te geven aan wie het moet krijgen.

Dan, als alles eenmaal betaald is,

ja, dan kunnen die

handmatige berekeningen…

maar daar stopt Henry Lehman:

intussen werken

zoals de Talmoed zegt:

chameets toevoegen, gist

en daarna?

Daarna zien we wel.

Chameets toevoegen, gist

en daarna?

Daarna zien we wel.

Chameets toevoegen, gist

en daarna?

Daarna zien we wel.

Inhoud

Eerste boek
DRIE BROERS

Eerste hoofdstuk
Loeftmentsj

Tweede hoofdstuk
Gefilte fisj

Derde hoofdstuk
Chameets

Vierde hoofdstuk
Sjmoek!

Vijfde hoofdstuk
Sjammes

Zesde hoofdstuk
Süsser

Zevende hoofdstuk
Boelbe

Achtste hoofdstuk
Chanoeka

Negende hoofdstuk
Sjpan dem losjek!

Tiende hoofdstuk
Sjiva

Elfde hoofdstuk
Kisj Kisj

Twaalfde hoofdstuk
Sugarland

Dertiende hoofdstuk
Libe in New York

Veertiende hoofdstuk
Kidoesjien

Vijftiende hoofdstuk
Sjmalts

Zestiende hoofdstuk
A glaz biker

Zeventiende Hoofdstuk
Jom Kipoer

Achttiende hoofdstuk
Hezele

Negentiende hoofdstuk
Sjwartse zoep

Twintigste hoofdstuk
Der boichreder

Tweede boek
VADERS EN ZONEN

Eerste hoofdstuk
The black hole

Tweede hoofdstuk
Der bankir broeder

Derde hoofdstuk
Henry’s boys

Vierde hoofdstuk
Oklahoma

Vijfde hoofdstuk
Familie-Lehmann

Zesde hoofdstuk
Der terbjalant David

Zevende hoofdstuk
Studebaker

Achtste hoofdstuk
Tsoeviel rasj!

Negende hoofdstuk
Stock Exchange

Tiende hoofdstuk
Sjavoeot

Elfde hoofdstuk
Bar mitswa

Twaalfde hoofdstuk
United Railways

Dertiende hoofdstuk
Wall Street

Veertiende hoofdstuk
Der Kartiozjnik

Vijftiende hoofdstuk
Der stille Pakt

Zestiende hoofdstuk
Eine Schule für Sigmund

Zeventiende hoofdstuk
Looking for Ewa

Achttiende hoofdstuk
Tswantsiger

Negentiende hoofdstuk
Olympic games

Twintigste hoofdstuk
The golden Philip

Eenentwintigste hoofdstuk
Sjiva

Tweeëntwintigste hoofdstuk
Horses

Drieëntwintigste hoofdstuk
Pineapple juice

Vierentwintigste hoofdstuk
Babes in Toyland

Vijfentwintigste hoofdstuk
Model-T

Zesentwintigste hoofdstuk
Battlefield

Zevenentwintigste hoofdstuk
A lot of words

Derde boek
DE ONSTERFELIJKE

Eerste hoofdstuk
Zar Lehman

Tweede hoofdstuk
The Arthur method

Derde hoofdstuk
Not

Vierde hoofdstuk
One William Street

Vijfde hoofdstuk
Roaring Twenties

Zesde hoofdstuk
Peloponnesos

Zevende hoofdstuk
A flying acrobat

Achtste hoofdstuk
Business in Soho

Negende hoofdstuk
The fall

Tiende hoofdstuk
Ruth

Elfde hoofdstuk
Isaäk

Twaalfde hoofdstuk
The Universal Flood

Dertiende hoofdstuk
Noach

Veertiende hoofdstuk
King Kong

Vijftiende hoofdstuk
Melancholy song

Zestiende hoofdstuk
Einstein or the genius

Zeventiende hoofdstuk
Goliath

Achttiende hoofdstuk
Technicolor

Negentiende hoofdstuk
Sjiva

Twintigste hoofdstuk
Enemies within

Eenentwintigste hoofdstuk
Jona

Tweeëntwintigste hoofdstuk
Saturday Game Show

Drieëntwintigste hoofdstuk
Migdal Bavel

Vierentwintigste hoofdstuk
I have a dream

Vijfentwintigste hoofdstuk
Egel hazahav

Zesentwintigste hoofdstuk
Twist

Zevenentwintigste hoofdstuk
Squash

Epiloog

Lijst van Hebreeuwse en Jiddisje termen