Pascal Mercier

Perlmann’s zwijgen

De anderen zijn werkelijk anderen. Anderen.

DEEL I

Het Russische manuscript

      1      Philipp Perlmann was eraan gewend geraakt dat de dingen voor hem geen tegenwoordigheid hadden. Maar deze ochtend was het erger dan anders. Onwillekeurig liet hij het Russische grammaticaboek zakken en keek naar de hoge ramen van de veranda, waarin zich een scheefgegroeide pijnboom spiegelde. Daar, in die veranda, aan de glanzende mahonie tafels, zou het gebeuren. Vol verwachting zouden ze naar hem, de spreker, kijken, en dan, na een langdurige, ondraaglijke stilte en een angstig stokken van de tijd, zouden ze het weten: hij had niets te zeggen.

      Het liefst zou hij meteen weer vertrekken, zonder te vertellen waarheen, zonder verklaring, zonder excuus. Heel even was de impuls tot vluchten hevig als lichamelijke pijn. Hij sloeg het boek dicht en keek over de blauwe strandhokjes naar de baai, die lag te stralen in het blakende licht van een onbewolkte oktoberdag. Weglopen: in het begin moest het heerlijk zijn, voor zijn gevoel was het iets als een snelle, vermetele stap dwars door alle besef van verplichtingen heen, de vrijheid tegemoet. Maar de bevrijding zou van korte duur zijn. Thuis zou voortdurend de telefoon gaan, en op een gegeven moment zou zijn secretaresse beneden voor de huisdeur staan en aanbellen. Hij zou de straat niet op kunnen, en licht zou hij ook niet mogen maken. Zijn flat zou een gevangenis worden. Natuurlijk kon hij in plaats van naar Frankfurt ook naar een andere stad gaan, naar Florence bijvoorbeeld, of naar Rome, daar zou niemand hem kunnen vinden. Maar al die steden zouden niets anders zijn dan plaatsen waar hij was ondergedoken. Blind en doof zou hij door de straten lopen, om daarna in zijn hotelkamer op bed te liggen en naar het tikken van zijn reiswekker te luisteren. En eens zou hij toch weer moeten opduiken. Hij kon niet voor de rest van zijn leven als door de aardbodem verzwolgen blijven. Alleen al vanwege Kirsten niet.

      Hij zou ook niet met een overtuigende verklaring kunnen komen. Het zou onmogelijk zijn de ware reden te noemen. En zelfs als hij de moed kon opbrengen: het zou als een misplaatste grap klinken. De indruk zou blijven bestaan van iets willekeurigs, iets kwaadwilligs. De anderen zouden het gevoel hebben dat ze voor de gek waren gehouden. Zeker, ze zouden de klus ook zelf wel kunnen klaren. Maar met mij zou het gedaan zijn. Zoiets is onvergeeflijk.

      De schuld van dit alles was het prachtige licht dat het stille watervlak achter de badhokjes op witgoud deed lijken. Zulk licht had Agnes willen vastleggen, en om die reden was hij uiteindelijk voor Carlo Angelini’s aandringen gezwicht, ondanks dat hij hem onsympathiek vond, die atletische, alerte man met zijn innemende maar net iets te geroutineerde glimlach. Ze hadden elkaar begin vorig jaar in de wandelgangen van een conferentie in Lugano leren kennen, toen Perlmann tot lang na het begin van een zitting op de gang voor een raam was blijven staan. Angelini had hem aangesproken, en voor Perlmann was dat een goed excuus geweest om nog niet naar de zaal te gaan. Ze waren in de kantine gaan zitten, waar Angelini hem over zijn functie bij Olivetti had verteld. Hij was vijfendertig, een generatie jonger dan Perlmann. Het aanbod bij Olivetti te komen werken had hij pas twee jaar geleden geaccepteerd, nadat hij een paar jaar een assistentschap aan de universiteit had bekleed. Het was zijn taak de contacten van het concern met universiteiten te onderhouden. Hij kon dat naar eigen inzicht doen, waarbij hij de beschikking had over een royaal budget, want zijn activiteiten werden beschouwd als een onderdeel van de PR van het concern. Ze hadden een poosje over machinaal vertalen gesproken, het was een gesprek als vele andere. Maar opeens was Angelini heel enthousiast geworden en hij had hem gevraagd of hij geen zin had ten behoeve van een taalwetenschappelijk project een onderzoeksgroep samen te stellen: een kleine, maar intensieve klus, een handjevol gerenommeerde wetenschappers die een paar weken op een mooie plek bijeen zouden komen, natuurlijk alles op kosten van het concern.

      Perlmann vond destijds dat de man veel te snel met dat voorstel was gekomen. Ook al had Angelini laten doorschemeren dat Perlmann voor hem geen onbekende was, toch kende hij hem persoonlijk krap een uur. Maar wie weet moest een man met de verantwoordelijkheden van Angelini wel zo doortastend kunnen zijn. Achteraf bedacht Perlmann dat zijn intuïtie hem toen al had gewaarschuwd. Hij had niet bijster enthousiast op het voorstel gereageerd, eerder lauw; niettemin had hij gezegd dat zo’n groep naar zijn mening uit mensen van verschillende disciplines zou moeten bestaan. Het was een losse opmerking geweest, niet doordacht, en zonder dat hij serieus aan een verwerkelijking had gedacht. Zijn indruk was dat het allemaal erg vaag en vrijblijvend was gebleven, en opeens had hij er haast mee gemaakt naar de vergaderzaal te gaan.

      Hij had verder niet meer aan dat gesprek gedacht, totdat hij een paar weken later een brief kreeg van Angelini, en kort daarna een telefoontje van het hoofdkantoor van Olivetti in Ivrea. Perlmann’s voorstel, kreeg hij tot zijn verrassing te horen, was heel goed gevallen bij het bedrijf, vooral bij een paar collega’s van de researchafdeling, maar ook de directie was erg ingenomen met het plan. Bijzonder gecharmeerd waren ze van de mogelijkheid op die manier een project te kunnen opzetten dat enerzijds iets met de producten van het bedrijf te maken had en anderzijds veel verder strekte, omdat het een thema van algemeen belang, zogezegd van grote maatschappelijke betekenis betrof. Hij, Angelini, stelde voor de bijeenkomst volgend jaar in Santa Margherita Ligure te houden, een badplaats in de buurt van Rapallo aan de Golf van Tigullio. Ze hadden daar wel vaker conferenties gehouden en dat was ze goed bevallen. Het geschiktst voor de geplande onderneming waren de maanden oktober en november, zei hij, dan was het nog zacht, maar er waren dan bijna geen toeristen meer, de sfeer die er dan hing was rustig en beschouwelijk, precies wat een onderzoeksgroep nodig had. Voor het overige had Perlmann volledig de vrije hand, met name natuurlijk wat de keuze van de deelnemers betrof.

      Perlmann beet op zijn lippen en voelde een machteloze irritatie in zich opkomen als hij aan dat gesprek terugdacht. Hij had zich laten overrompelen door de sonore, zo zelfverzekerde stem door de telefoon, zonder dat daar verder enige reden voor was. Die Carlo Angelini was hij helemaal niets verschuldigd. Hij was destijds blij geweest dat hij hem in de gelegenheid had gesteld op de conferentie even te spijbelen; maar verder was de man een vreemdeling van wiens grote ambitie hij zich werkelijk niets hoefde aan te trekken, laat staan van de dingen die de firma Olivetti van hem wilde. Zeker, hij had hem tijdens het gesprek niets toegezegd. Als je het nuchter bekeek had hij altijd nog nee kunnen zeggen. Maar hij had het juiste moment laten passeren, het moment waarop het heel natuurlijk zou zijn geweest te zeggen dat het een misverstand was, dat hij het destijds zo niet had bedoeld, het spijt me, het past helaas absoluut niet bij mijn andere plannen, maar ik weet zeker dat er heel veel collega’s zijn die heel graag hun medewerking verlenen aan uw plannen, ik zal u een paar namen doorgeven. In plaats daarvan had hij gezegd dat hij erover na wilde denken. En in plaats van gewoon wat tijd te laten verstrijken en dan af te zeggen, had hij de landkaart erbij gehaald. Agnes en hij hadden die bestudeerd en zich voorgesteld welke plaatsen je vanuit de badplaats gemakkelijk kon bereiken, Pisa bijvoorbeeld, en Florence, maar ook Bologna, waar ze in het bijzonder van hielden. Italië in de winter, daar had Agnes zich altijd al veel van voorgesteld, ze liep over van de ideeën voor de foto’s die ze wilde maken, wie weet zou ze nu ook eens met kleurenfoto’s aan de slag gaan, iets waar ze normaal ver boven stond, hoe dan ook, ik wil in ieder geval proberen het licht van het Zuiden vast te leggen, zoals het in de winter is, en dit is een goede gelegenheid, vind je ook niet? Het fotoagentschap krijg ik er vast wel warm voor, ik zal er mijn best voor moeten doen, maar uiteindelijk laten ze me er heus wel heen gaan. Misschien kan ik zelfs een serie maken: ‘Het winterlicht van het Zuiden’. Wat dacht je daarvan?

      Weliswaar was het in oktober en november nog geen winter, maar hij wilde niet betweterig zijn, en iets van haar enthousiasme was toen ook op hem overgeslagen. Het was absurd, dacht hij nu, en hij duwde met zijn vingertoppen tegen zijn ogen, maar hij had zichzelf destijds vooral gezien in de rol van iemand die Agnes op haar fotoreis zou vergezellen, gesteund en beschermd door haar vermogen voor hen beiden een gevoel van tegenwoordigheid te bewerkstelligen. Nu vond hij het ongelooflijk, maar zo was het gegaan: vanwege dat visioen, dat droombeeld, had hij uiteindelijk toegezegd, had hij de faculteit om een paar weken extra vakantie gevraagd, en had hij kort daarna de eerste uitnodigingen verstuurd. Toen vervolgens tien maanden later met het overlijden van Agnes alles instortte, was het te laat geweest om de zaak terug te draaien.

      Agnes had gelijk gehad: het blauw van de lucht was hier op een merkwaardige manier doorzichtig, alsof er op de achtergrond behalve de zon nog een andere, onzichtbare lichtbron was. De ruimte die de baai overkoepelde kreeg daardoor een verhulde, geheimzinnige diepte, een diepte die een belofte inhield. Dat blauw en dat licht had hij leren kennen toen zijn ouders hem vroeger hadden meegenomen naar Italië. Hij was toen net dertien en had er nog geen woorden voor, maar de zuidelijke kleuren waren diep tot hem doorgedrongen – hoe diep merkte hij pas echt toen de trein op de terugreis destijds bij Göschenen de Gotthardtunnel verliet en de wereld er weer uitzag als een foto in grijze tinten. Sedertdien was het zuidelijke licht voor hem vakantielicht, het licht dat leven was in onderscheid tot werk. Het licht van de tegenwoordigheid. Maar het was een tegenwoordigheid die altijd slechts een mogelijke tegenwoordigheid bleef, één die je zou kunnen beleven als je niet alleen tijdens een vakantie op die plek was. Steeds als hij dat licht zag, kwam het hem voor alsof het zich alleen maar aan hem openbaarde om hem te doen beseffen dat hij zijn werkelijke, alledaagse leven niet als tegenwoordigheid ervoer.

      Hij staarde met ogen die pijn deden naar de lichtvlakte van de baai, waar een motorboot doorheen kliefde. Waar het nu op aankwam, dacht hij, was dit: de glans van dat licht alles te laten zijn, de hele werkelijkheid, en er niets achter te zoeken. Het licht niet als een belofte te ervaren, maar als de vervulling van een belofte. Als iets waarbij je was aangekomen, niet als iets wat almaar nieuwe verwachtingen wekte.

      Daarvan was hij nu verder verwijderd dan ooit. Onwillekeurig gleed zijn blik opnieuw naar de veranda. De roodachtig glanzende tafels met de gebogen poten waren opgesteld in de vorm van een hoefijzer, en ervoor had signora Morelli een bijzonder comfortabele fauteuil met een hoge, gebeeldhouwde rugleuning laten neerzetten. ‘Wie hier mag zitten, moet natuurlijk wel iets te bieden hebben,’ had ze glimlachend gezegd toen ze hem gisteravond de ruimte had laten zien.

      Voor de derde keer die ochtend sloeg hij de Russische grammatica open. Maar het lukte hem niet iets op te nemen, het was alsof er geen weg van buiten naar binnen bestond – alsof hij opeens blind was voor tekens en betekenissen. Zo was het gisteren tijdens de reis ook al geweest, een reis die een martelend gevecht tegen de weerzin was geworden. Op weg naar de luchthaven had hij de mensen in de sneltram benijd die geen bagage bij zich hadden, mensen met bleke, sombere maandaggezichten, die nu niet naar Genua hoefden te vliegen. Later had hij graag willen ruilen met het personeel van de luchthaven, en de zojuist gelande passagiers die hem tegemoet kwamen uit het vliegtuig, had hij lang nagekeken, één voor één. Die hadden het al achter de rug. Het was een regenachtige, winderige ochtend, auto’s voerden licht, decembersfeer midden in oktober, een weer dat de voorpret op een vlucht naar het Zuiden groter zou kunnen maken. Maar hem leek niets het nastreven meer waard dan in Frankfurt te blijven. Hij dacht aan zijn stille woning, waar overal foto’s hingen die Agnes had gemaakt; het liefst had hij zich daar opgesloten en was hij heel lang voor niemand bereikbaar gebleven.

      Hij zat al een tijdlang in de wachtruimte bij de instapbalie, toen hij plotseling weer naar buiten liep en zijn secretaresse belde. Het was een telefoontje zonder duidelijke reden, hij herhaalde dingen die ze allang hadden besproken, wat er met de post moest gebeuren en hoe ze met elkaar contact zouden houden. ‘Ja, natuurlijk, meneer Perlmann, ik zal precies doen wat we hebben afgesproken.’ Toen vroeg hij, eigenlijk nogal geforceerd op dat moment, hoe het met haar man en met haar kinderen ging. Die op zo’n onmogelijk moment getoonde belangstelling trof haar onaangenaam, en uiteindelijk viel er een lange, verlegen stilte, totdat hij zei: ‘Nou goed...’ en zij: ‘Ja, goede reis.’ Hij was als laatste aan boord gegaan.

      In het vliegtuig had hij zichzelf bij de kraag gevat. Hij zei tegen zichzelf dat dit weliswaar de gevreesde dag was waarop hij op reis moest, maar in ieder geval ook een dag die alleen hem toebehoorde en waarvan hij iets kon maken voor zichzelf. Op de vrije stoel naast hem legde hij de Russische grammatica neer. Toen wachtte hij op het magische effect van de start, het moment waarop het vliegtuig zou opstijgen en alles begon te stromen en lichter leek. Met dit weer zat je al snel in de wolken, het zorgde ondanks de routine voor bange momenten, en dan dook je plotseling op, in een diepblauwe, transparante hemel, een koepel van puur ultramarijn, met onder je de verblindend witte wolkenzee in zijn weerstandloze compactheid, waar hier en daar formaties bovenuit torenden, kleine, witte bergen met vlijmscherpe randen, die altijd de indruk van volmaakte stilte op hem maakten. Ik ben ontsnapt, dacht hij dan vaak, en genoot van het gevoel dat alles wat hem zojuist nog in zijn greep had gehad, zijn macht verloor en geruisloos onder hem wegzonk, zonder dat hij er iets voor hoefde te doen. Maar gisteren had hij daar vergeefs op gewacht, hij vond het allemaal maar mat en saai, voortbeweging met ronkende motoren, meer niet. Buiten was het weliswaar zoals altijd, maar hij voelde zich als in een reclamefilm van een luchtvaartmaatschappij, duizend keer vertoond en zonder echtheid, zonder tegenwoordigheid. Hij liet het eten aan zich voorbijgaan en deed een poging zich in de grammatica te verdiepen. Maar zijn normale concentratie liet hem in de steek. Telkens weer bekeek hij de grammaticaregels en de oefenzinnen, maar niets beklijfde. Toen het vliegtuig uiteindelijk de daling inzette, schrok hij van het veranderende geluid van de motoren, en de reactie van zijn lichaam was heviger dan wanneer er een explosie had plaatsgevonden. Nu was het zover. Er steeg een gevoel van iets onherroepelijks, iets onomkeerbaars in hem op. Toen bij het uitstappen iemand hem per ongeluk aanstootte, moest hij even zijn ogen sluiten en zich vasthouden voordat hij weer rustig door kon lopen.

      Het weer in Genua was gisteren onbestemd, doods. Grijze, groezelige wolkenbanken hadden alleen een vaal, nietszeggend licht doorgelaten. De dingen waren op een opdringerige manier gewoon alleen zichzelf, ze hadden geen betekenis en geen glans. De fabrieken waar de luchthavenbus langsreed waren lelijk, er leek niet één hele ruit in te zitten, en hij vroeg zich af waar op zo’n verwaarloosd fabrieksterrein eigenlijk al die rook vandaan kon komen, waarvan het verblindende wit aan gif deed denken. De paar mensen op het busstation bewogen zich langzaam, was zijn indruk, in een vreemde tijd die met beklemmende traagheid voortstroomde. De sigaretten rokende loketbedienden maakten geen aanstalten hem te bedienen. Zelfs de taxichauffeur leek niet veel zin te hebben in een rit. Pas nadat hij zijn babbeltje met zijn collega’s had beëindigd, verwaardigde de man zich te vragen welke route hij moest nemen. ‘De kortste,’ had Perlmann nijdig gezegd.

      Voordat het zover was dat het vliegtuig opsteeg voor de terugreis zouden vier weken, vijf dagen en drieënhalf uur verstrijken. Perlmann staarde naar de rode plavuizen van het hotelterras. Het was een reusachtig gebergte van niet-aanwezige tijd, dat hoger en hoger oprees naarmate zijn wens dat het eindelijk voorbij zou zijn sterker werd. Het was alsof die wens op een geheimzinnige manier met het gebergte was verbonden en de magische kracht bezat het nog hoger te laten oprijzen. En omdat die wens almaar heviger en bijna ondraaglijk werd, had Perlmann het gevoel dat het langverwachte moment nooit zou aanbreken: er was geen mogelijkheid over al die dode tijd heen te komen, die voor hem oprees als een angstaanjagende rotswand. De enige oplossing bestond eruit zijn wens het zwijgen op te leggen en van binnen stil te worden. Dan zou het gebergte zichzelf slechten, en wanneer dan de innerlijke stilte volmaakt was, zou de tijd een vlakte lijken waaroverheen hij moeiteloos dat langverbeide moment zou kunnen bereiken.

      Hij wilde eindelijk de verschillende werkwoorden in zijn hoofd stampen die in het Russisch bestonden voor moeten. Hij nam het lijstje door en vergat alles wat hij las meteen weer. Het hielp niet nog meer in de schaduw te gaan zitten, en ook aan zijn zonnebril lag het niet. Welbeschouwd was hij toch een expert in het leren van een vreemde taal. Eigenlijk het enige waar hij goed in was. Ook was het het enige wat hem werkelijk kon boeien. Wanneer hij daarmee bezig was, had hij het gevoel dat het vooruitging met zijn leven en dat hij zich ontwikkelde. En soms, als een vreemde zin, een tot dusver ontoegankelijke tekst plotseling begrijpelijk werd, had hij het gevoel dat hij een vleugje tegenwoordigheid had veroverd.

      Kon hij iets daarvan ook maar ervaren wanneer hij wetenschappelijk werk verrichtte. Hij vond het vreemd, maar hij wist niet meer of dat ooit het geval was geweest. Het was hoe dan ook lang geleden, in een tijd waarin hij de verlamming waar hij nu al zo lang last van had, nog niet kende. Hij had intussen het gevoel niet meer goed te weten wat dat was: wetenschap bedrijven. Het was geen writer’s block, dat wist hij zeker. Daar had hij nooit last van gehad, en hij voelde dat hij nog steeds over het vermogen beschikte vloeiend, treffend, af en toe briljant te formuleren. Het was iets anders, iets wat eigenlijk veel eenvoudiger was en dat tegelijkertijd iets was wat hij niet kon verklaren, aan zichzelf niet en nog veel minder aan anderen, met name collega’s: hij was het geloof in het belang van wetenschappelijk werk kwijtgeraakt – het geloof dat hem vroeger had gedreven, het geloof waardoor hij zichzelf de dagelijkse discipline had kunnen opleggen en de daarmee gepaard gaande ascese zinvol had geleken.

      Het was niet op grond van een conclusie of door het opmaken van de balans dat hij het geloof was verloren, en het verlies had niet de vorm van een innerlijke constatering. Hij kon domweg de concentratie niet meer opbrengen, het gevoel van exclusiviteit van waaruit zijn wetenschappelijke geschriften tot dusver waren ontstaan. Dat betekende niet dat hij nu het gebrek aan belang van zijn eigen onderzoekingen, of van onderzoek in het algemeen, als een gefundeerde opinie wereldkundig maakte. Maar hij kon het nog maar zelden opbrengen aan zijn bureau plaats te nemen. Steeds langer zat hij uit het raam te staren, zijn dure stoel leek van maand tot maand ongemakkelijker te worden, en steeds vaker kwamen de boeken op het grote werkblad hem voor als onhandelbare voorwerpen die de geruststellende leegte verstoorden.

      Sinds dat zo was keek hij naar de wetenschap als door een glazen wand die van hem een pure toeschouwer maakte. Iets op wetenschappelijke wijze uitzoeken: hij had er gewoon geen behoefte meer aan. Zijn belangstelling voor systematisch onderzoek, voor het analyseren en het ontwikkelen van theorieën, tot dusver een constant, zonder meer geaccepteerd, als vanzelfsprekend beschouwd element in zijn leven, in zekere zin het draaipunt ervan – die belangstelling was hij totaal kwijtgeraakt, zo totaal dat hij met geen mogelijkheid meer kon begrijpen hoe het ooit anders had kunnen zijn. Als iemand over een nieuw idee vertelde, over een eerste ingeving, dan kon hij er soms nog wel naar luisteren, maar alleen heel kort; en de uitwerking van het idee interesseerde hem dan meteen al niet meer, kwam hem voor als verspilde tijd.

      Soms probeerde hij zichzelf wijs te maken dat het allemaal op die heldere, witte, verschrikkelijke dag in januari was begonnen, toen hij Agnes voor het laatst had gezien, zo schrikbarend, zo onherroepelijk stil. Dan kon hij zichzelf zien als iemand die nog steeds in een shocktoestand verkeerde, als iemand die daar heel langzaam van herstelde. Dan leek het allemaal wat minder bedreigend.

      Maar het klopte niet. Wel stelde hij verbaasd, en ook verontrust, vast dat hij was vergeten wanneer het precies was begonnen. Maar het was lang daarvóór, dat wist hij heel zeker. Er waren kleine veranderingen gekomen in de manier waarop hij gevoelsmatig op dingen had gereageerd die met zijn beroep te maken hadden, gevoelsschakeringen, minieme veranderingen in toonzetting, die zich in de loop van maanden en jaren hadden ontwikkeld tot iets ingrijpends, dat op een dag met grote helderheid tot zijn bewustzijn was doorgedrongen. Het begin lag in een tijd toen hij, van buitenaf gezien, op het hoogtepunt van zijn productiviteit had gestaan en niemand op het idee zou zijn gekomen dat achter die façade iets begon af te brokkelen en geruisloos instortte.

      Hij was vergeetachtig geworden. Maar niet zo dat het iemand anders opviel. Er vielen geen gaten in het systeem van zijn wetenschappelijke routine. Maar het viel hem in toenemende mate op dat hij probleemstellingen weer vergat, vooral probleemstellingen die nog niet ingeslepen waren en nog niet bij het vaste retorische repertoire van het vak hoorden – dus juist de nieuwe en interessante probleemstellingen, die, omdat ze nog niet hecht verankerd waren, om constante aandacht vroegen. Als hij toevallig zijn aantekeningen doornam, was hij verbaasd wat hij daarin aantrof, en hij schrok ervan dat hij het domweg was vergeten.

      Het ergste was: hij wist zeker dat het niet om iets tijdelijks ging, om een crisis waarvan je wist dat die voorbij zou gaan, al wist je niet wanneer en hoe. Het was heel bedreigend, maar hij wist dat wat er met hem gebeurde onomkeerbaar en onontkoombaar was. Naast het gevoel van bedreiging, daar kwam hij pas in de loop van de tijd achter, werd hij op goede momenten het bevrijdende, bijna gelukzalige gevoel gewaar dat iets in hem zich ontwikkelde, en wel in het centrum, in de kern van zijn leven. Maar dat af en toe tot hem doordringende besef maakte de angst geenszins kleiner. Die beide gemoedstoestanden hadden in zekere zin niets met elkaar te maken, ze bestonden naast elkaar, zonder verband. En hij had de merkwaardige ervaring dat dat gevoel, waarnaar hij steeds vaker probeerde te grijpen, vluchtig en onbetrouwbaar bleek: hij wist nooit zeker of het een echt gevoel was, of dat hij het in zichzelf opriep en in zekere zin verzon, om iets te hebben waaraan hij zich kon vastklampen wanneer de verandering die zich aan hem voltrok, te angstaanjagend werd.

      Toen hij weer in zijn boek keek en zichzelf overhoorde, stelde hij vast dat hij slechts een enkel Russisch woord voor moeten had onthouden. Hij gaf het op en pakte het andere boek, dat hij uit zijn kamer had meegenomen toen hij besloot de laatste vrije uren op het terras van het hotel door te brengen. Het was Robert Walser’s Jakob von Gunten, een boek dat hem, toen hij gisterochtend voor zijn boekenkast had gestaan, plotseling de ideale reisgezel had geleken, ook al had hij het al heel lang niet meer in de hand gehad en was zijn herinnering aan de hoofdpersoon en het Benjamenta-instituut mistig en vaag geworden. Tijdens de reis had hij een paar keer op het punt gestaan het open te slaan, maar elke keer had hij een vreemde, onverklaarbare schroom gevoeld die zijn nieuwsgierigheid in de weg stond. Alsof er iets over hem in het boek stond wat hij liever niet wilde weten.

      De eerste zin benam hem de adem: ‘Je leert hier heel weinig, er zijn hier geen leerkrachten, en wij jongens van het Benjamenta-instituut zullen het niet ver brengen, dat wil zeggen dat we in ons latere leven allemaal heel klein en onbeduidend zullen zijn.’ Als verdoofd keek Perlmann de ober na die de roodharige man bij het zwembad op een zilveren dienblad een drankje bracht. Minuten verstreken eer hij de moed had verder te lezen, met tegenzin en tegelijkertijd gefascineerd door die onthutsende zinnen, die met zo’n onheilspellende lichtheid waren opgeschreven. En toen, een paar zinnen verderop, kwam de zin die hij ervoer alsof iemand hem een klap in zijn gezicht gaf: ‘Meneer Benjamenta vroeg me wat ik wilde. Verlegen legde ik hem uit dat ik graag zijn leerling wilde worden. Toen zweeg hij en begon de krant te lezen.’

      Die laatste zin, nee, die mocht daar niet staan. Het was in al zijn onschuld een zin die niet te verdragen was. Perlmann legde het boek weg. Heel langzaam werd het kloppen van zijn bloed minder. Hij begreep niet waarom, maar het verhaal dat de internaatspupil Jakob vertelde, leek in zekere zin over hem te gaan. Opeens wist hij heel zeker dat de tekst die zou ontstaan als het hem zou lukken zijn eigen ellende onder woorden te brengen, ongeveer die toon zou hebben. Het moesten zinnen zijn die net zo indringend en net zo scherp zouden moeten zijn om werkelijk iets vast te kunnen leggen van hoe het hem nu al sinds jaren verging wanneer hij een collegezaal betrad.

      Plankenkoorts was het niet. Het was niet de angst plotseling naar de toehoorders of voor zich op de lessenaar te staan staren en alles te zijn vergeten. Aan die voorstelling had hij vroeger geleden, maar dat was al heel lang voorbij. Het was iets anders, iets wat hij pas na lange tijd en met stille schrik had beseft: het heel zekere gevoel dat hij niets te zeggen had. Eigenlijk vond hij het absurd dat hij iedere week weer onder de verwachtingsvolle blikken van de studenten het middenpad van de collegezaal afdaalde. Bijna met elke trede nam het gevoel toe dat hij hun tijd stal.

      Dan sloeg hij zijn aantekeningen op en begon te praten, geroutineerd en vlot, hij stond erom bekend dat hij uit het hoofd kon spreken alsof het gedrukt stond. De studenten waren op hem gesteld, vaak kwamen er na het college een paar naar hem toe die meer wilden weten. Dat was nog veel erger. Tijdens het college was hij beschermd geweest door de lege ruimte tussen de lessenaar en de banken, die ruimte had de functie gehad van een wandscherm waarachter hij zijn ontbrekende belangstelling, deze tekortkoming, had kunnen verbergen. Wanneer de studenten dan tegenover hem stonden, voelde hij zich kwetsbaar en was hij bang dat ze aan hem konden zien dat hij er met zijn gedachten niet meer bij was. Hij nam zijn toevlucht tot overdreven enthousiasme, haalde er van alles bij, schreef het bord nog een keer vol en beloofde de volgende keer boeken mee te brengen over de kwestie. Regelmatig waren het zijn eigen boeken die hij de studenten in de hand drukte, alsof hij ze ermee wilde omkopen. Ze voelden zich serieus genomen, begrepen. Een hoogleraar met hart voor de zaak. Ze hadden de behoefte hem ook persoonlijk te leren kennen en nodigden hem uit in hun sociëteit.

      De eerste gasten van buiten arriveerden om in het hotel de lunch te gebruiken. Perlmann pakte zijn boeken en ging naar zijn kamer. Bij het sluiten van de deur viel zijn blik op het lijstje met de kamerprijzen, en hij schrok. De kamer kostte bijna driehonderd mark per dag. Voor één enkele deelnemer kwam het verblijf dus neer op bijna tienduizend mark, de uitgebreide diners niet meegerekend. Maal zeven. Goed, voor de firma Olivetti was dat waarschijnlijk geen punt, en Angelini zou wel weten wat hij deed als hij hen in het duurste hotel van het dorp liet logeren. Misschien had hij ook wel korting gekregen. Toch hield Perlmann zijn gezicht onder de glimmende messing kraan en waste daarna lang zijn handen. Uit zichzelf zou hij nooit zo’n hotel hebben uitgekozen, zelfs als geld voor hem geen rol zou spelen. Hij wist gewoon dat hij hier niet thuishoorde. En het zweet brak hem uit als hij aan het sjofele schrift met het zwarte wasdoeken kaft dacht dat het enige was wat hij er tegenover kon stellen, een losse verzameling aantekeningen, die hij bovendien al lang niet meer onder ogen had gehad. Hij kwam zichzelf voor als een oplichter, bijna als een dief.

      Dat was de reden waarom in geen enkele versie van zijn vluchtplannen het voornemen ontbrak de rekening voor zijn kamer zelf te voldoen. Ook al zou dat onder deze omstandigheden een demonstratief gebaar zijn. De anderen zouden eraan kunnen zien dat niet overmacht hem tot die stap had gedwongen, maar dat zijn merkwaardige gedrag iets te maken moest hebben met zijn verhouding tot de groep. En dat vond hij onaangenaam: het strookte niet met zijn behoefte zo min mogelijk van zichzelf prijs te geven en als het even kon alles in het duister te laten. Maar hij wilde niets verschuldigd blijven; in ieder geval in dat opzicht wilde hij de dingen weer in orde brengen.

      Aarzelend deed hij zijn koffer open en begon de boeken zorgvuldig neer te zetten op het bureau. Het was hem zwaar gevallen toen hij gisteravond eindelijk was begonnen een selectie te maken. Duidelijker nog dan anders was hij zich ervan bewust geworden dat hij al geruime tijd geen wetenschappelijke plannen meer had. Hoe kon je in zo’n situatie beslissen wat je mee moest nemen en wat niet? Lang had hij op zijn stoel gezeten en met de vermetele gedachte gespeeld zonder vakliteratuur naar de conferentie te gaan en alleen romans mee te nemen. Maar hoe bevrijdend die voorstelling ook was, dat kon hij niet riskeren. Voor het geval ze hier in zijn kamer zouden komen, moest hij een façade optrekken, voor een schijnvertoning zorgen. Waar het op aankwam was om niets te laten merken van zijn ellende. Uiteindelijk had hij een hele reeks boeken in zijn koffer gestopt die de afgelopen maanden bij hem binnen waren gekomen en die ongelezen waren gebleven. Het waren boeken die iedereen zou aanschaffen die zich met zijn vak bezighield. Hij had voor zichzelf nog niet de moed gehad op te houden met dergelijke routineaankopen, hoewel hij het zonde begon te vinden van het geld – een gevoel waarvan hij schrok, want vanaf zijn schooltijd was het voor hem altijd vanzelfsprekend geweest dat voor boeken geen prijs te hoog was.

      Het bureau was breed genoeg voor de boeken, en als hij ze naar achteren tegen de muur schoof en aan weerszijden dikke exemplaren ertegenaan zette, had hij plaats genoeg om te schrijven. Zijn laptop meenemen, dat kleine apparaat met het enorme geheugen voor al zijn ongeschreven teksten, had hij niet voor elkaar gekregen; dat had hij het toppunt van leugenachtigheid gevonden. Perlmann legde potloden, een liniaal en zijn beste balpen op de glasplaat, en ook een stapel blanco papier. Morgenochtend moest hij absoluut aan het werk gaan. Ik heb geen idee met wat. Maar ik moet beginnen. Koste wat het kost.

      Dat zei hij nu al maanden tegen zichzelf. En toch was het er nooit van gekomen. In plaats daarvan had hij elke dag urenlang aan zijn Russisch gewerkt. Dat verbond hem met Agnes. Met op de achtergrond muziek waar ze allebei van hielden, had hij zich teruggetrokken in een innerlijke ruimte waarin ook zij aan de tafel zat en hem zoals gebruikelijk overhoorde, lachend als zij het weer eens sneller had begrepen dan hij. Daardoor was de vakliteratuur blijven liggen, stapelde zich op op een plank, lag voor het grijpen en bleef toch onaangeroerd, herinnerde hem constant aan zijn plicht. Op zijn bureau lagen bijna alleen nog de grammatica- en oefenboeken. Alleen wanneer er collega’s op bezoek kwamen bij wie het gevaar bestond dat ze zijn werkkamer zouden betreden, arrangeerde hij de grote chaos van een wetenschapper die hard aan het werk was, met hele bergen opengeslagen boeken en manuscripten. Het was elke keer een strijd tussen angst en zelfrespect, en altijd was het de angst die overwon.

      Tussendoor had hij regelmatig correspondentie gevoerd in verband met de onderzoeksgroep. Vragen over praktische details moest hij beantwoorden en officiële bevestigingen schrijven. Dat had hij allemaal op zijn kamer in de universiteit afgehandeld. Thuis was er niets wat hem aan zijn steeds dichterbij komende vertrek herinnerde, hij had er routine in gekregen, was er bijkans virtuoos in geworden er niet aan te denken.

      Voor zijn colleges maakte hij gebruik van verouderde aantekeningen, die hem vreemd waren geworden, en soms leek het hem daarbij alsof hij zijn eigen woordvoerder was. Kwam er dan een onverwachte vraag uit de zaal die hem in verlegenheid bracht, dan verschafte hij zichzelf een adempauze door geforceerd langzaam dingen te zeggen als: ‘Weet u, dat zit zo...’ of: ‘Dat is een goede vraag...’ Het waren vervreemdende clichéopmerkingen die hij vroeger nooit zou hebben gebruikt, en hij haatte zichzelf erom. Bij werkgroepen leefde hij van de hand in de tand en vertrouwde op zijn geheugen. Hij was een routinier, hij dacht en reageerde snel, en als het niet anders kon, omdat hij niets substantieels meer te berde kon brengen, kon hij retorisch vuurwerk afsteken. Studenten kon hij daar nog steeds mee imponeren. Wat de gewone gang van zaken bij het lesgeven betrof, zou hij niet gauw door de mand vallen, dacht hij bijna elke keer als hij een werkgroep achter de rug had.

      Maar dit hier was iets heel anders. Over een kleine drie uur zouden mensen arriveren wie je geen rad voor ogen kon draaien. Mensen die geen last hadden van dergelijke gevoelens, eerzuchtige mensen, die gewend waren aan de rituelen van wetenschappelijke debatten en aan de voortdurende concurrentie. Ze brachten nieuw werk van eigen hand mee, dikke manuscripten, projecten en plannen, en ze stelden hoge verwachtingen aan zichzelf en anderen, vooral aan hem, Philipp Perlmann, de gerenommeerde linguïst. Door die verwachtingen waren ze voor hem een bedreiging, ze waren zijn tegenstanders, zonder dat ze daar een idee van hadden. Mensen als zij beschikten over een fijne neus voor alles wat met de sociale werkelijkheid van hun wetenschap te maken had, ze registreerden het met seismografische precisie als er iets niet klopte. Ze zullen merken dat ik er niet meer bij ben. Dat ik niet meer bij hen hoor. En vroeg of laat gedurende die vijf weken zou het uitkomen: uitgerekend hij, de leider van de groep, de regisseur van het hele gebeuren, zou met lege handen staan – als iemand die zijn huiswerk niet heeft gemaakt. Ze zouden vol ongeloof reageren, ze zouden het als een schandaal zien. Zeker, de schijn van vriendelijkheid zou bewaard blijven; maar het zou een vriendelijkheid zijn die dodelijk was, want degene die die vriendelijkheid betrof zou de zekerheid hebben dat het louter een ritueel was, het kon de stilzwijgende uitstoting niet verzachten.

      Het was nu even na enen. Perlmann had een lege maag; maar het idee om beneden in de chique eetzaal te moeten zitten en bij het eten het zilveren bestek te hanteren, was ondraaglijk. En sowieso vervulde de gedachte aan eten hem met weerzin. Op dit moment konden wat hem betreft zijn flauwte en honger zo groot worden als ze wilden: eten zou hij pas weer als hij terugvloog naar huis, op een moment dat in een zo ontstellend verre toekomst lag.

      Hij ging op bed liggen. Brian Millar was nu in Rome. Zijn vliegtuig uit New York was daar vroeg in de ochtend geland en nu had hij een afspraak met Italiaanse collega’s om het plan voor de linguïstische encyclopedie te bespreken. Hij zou pas laat in de middag doorvliegen naar Genua. Dus nog een paar uur uitstel tot aan die ontmoeting. Ook bij Laura Sand zou het laat in de middag worden, zij moest eerst de trein nemen van Oxford naar Londen, en dan via Milaan vliegen. Het zou allemaal erg vermoeiend voor haar zijn, want ze was pas onlangs teruggekeerd van haar dieren in Kenia. Of zij zichzelf trouw bleef en ook hier helemaal in het zwart zou verschijnen? Adrian von Levetzov had aangekondigd vroeg in de middag te arriveren; op zijn overdreven, barokke manier had hij iets geschreven over een rechtstreekse vlucht van Hamburg naar Genua. Mevrouw Hartwig had erg moeten lachen om het grote contrast tussen het voorname briefpapier en het afgeraffelde briefje van Achim Ruge, waarmee die dwars over een paar koffievlekken heen meedeelde dat hij voor de tijd dat hij afwezig zou zijn nog van alles moest regelen in zijn laboratorium in Bochum, en dat hij nog niet kon zeggen of hij dinsdag of woensdag zou aankomen. Wanneer Giorgio Silvestri zich kon vrijmaken van zijn kliniek in Bologna, was onzeker, hij had gezegd dat hij hoe dan ook wilde proberen voor het avondeten hier te zijn. Perlmann was er na het telefoongesprek met hem niet zeker van of hij zijn verrookte stem mocht of niet. Angelini had hem met enige terughoudendheid aangeraden Silvestri erbij te betrekken, en hij wist eigenlijk niet zo goed waarom hij hem had uitgenodigd. Misschien alleen omdat Agnes had gezegd dat spraakproblemen bij neuroses toch heel interessant konden zijn.

      De eerste die zou arriveren was Evelyn Mistral. De trein uit Genève zou om halftwee in Genua aankomen. Hij zou er geen spijt van krijgen, had haar baas hem geschreven toen hij had voorgesteld haar uit te nodigen in plaats van hem, want hijzelf moest een operatie ondergaan. In de ontwikkelingspsychologie zou ze nog van zich doen spreken. Haar lijst met publicaties was voor iemand van nog maar net negenentwintig erg indrukwekkend. Maar de stapel artikelen en boeken van haar hand die mevrouw Hartwig op zijn bureau had gelegd, had hij ongelezen gelaten. Het enige wat hij van haar kende, was haar stem over de telefoon, een ongehoord heldere stem met een licht Spaans accent.

      De beleefdheid gebood dat hij, als de gastheer, beneden wachtte. Maar het duurde nog eens vijf loodzware minuten voordat hij eindelijk opstond. Toen hij naar de stoel liep om zijn jasje te halen, struikelde hij over zijn lege koffer. Hij wilde hem dichtdoen en wegzetten toen hij Leskov’s tekst ontdekte, die slordig uit een zijvak stak, een dik typoscript in het Russisch, een slechte fotokopie in een ongebruikelijk papierformaat, de hoeken omgevouwen door het transport en ook verder vol kreukels. Die tekst was bij een brief gevoegd waarin Leskov hem meedeelde dat hij geen toestemming had gekregen voor de reis en dat hij sowieso niet kon komen omdat zijn moeder plotseling ernstig ziek was geworden. De tekst ging over iets waarmee hij zich momenteel bezig hield, had hij geschreven, en hij hoopte op deze manier wetenschappelijk contact met hem te kunnen houden. Het was een poging hem te vleien, had Perlmann gedacht, zo ver was hij immers nog lang niet met Russisch. Hij had het manuscript weggelegd en er niet meer aan gedacht. Pas zondagavond was hij het weer tegengekomen, toen hij zijn koffers inpakte. Het is onzin, had hij gedacht; maar het idee een Russische tekst bij zich te hebben was hem op een bepaalde manier bevallen, het was iets exotisch en daardoor iets intiems, en daarom had hij hem op het laatst toch bij zich gestoken, samen met het Russische zakwoordenboek.

      Toen hij de tekst in zijn hand hield, kwam hij hem plotseling voor als iets waarmee hij zich van de anderen kon afbakenen en zich tegen hen kon verdedigen. Die tekst te ontsluiten, het op zijn minst te proberen, was een goed voornemen voor de komende weken. Het was iets waarmee hij zich in zijn vrije tijd kon terugtrekken, een mentaal domein waarin de anderen niet konden doordringen en van waaruit hij zich tegen hun verwachtingen kon verweren, een inwendige vesting waarin hun oordeel hem niet kon deren. Als hij in die vesting verbleef en de ene Russische zin na de andere zou leren begrijpen, dan zou het hem zelfs kunnen lukken het grote gebergte van tijd een paar momenten van tegenwoordigheid af te troggelen. En als hij dan, na de tweeëndertig dagen die hem nog restten, weer in het vliegtuig boven de zee opsteeg, kon hij tegen zichzelf zeggen dat hij nu veel beter Russisch kende dan voorheen, zodat hij zijn tijd toch niet had verkwist.

      Perlmann pakte de tekst en het woordenboek, en toen hij de trap afdaalde en signora Morelli toeknikte, liep hij lichter dan in de dagen daarvoor. Hij ging onder de zuilengalerij van de ingang in een rieten stoel zitten en bekeek het opschrift dat Leskov er met de hand in grote, zorgvuldig getekende letters op had geschreven: O ROLI JAZYKA V FORMIROVANII VOSPOMINANIJ. Hij hoefde maar één woord op te zoeken, toen had hij het: OVER DE ROL VAN DE TAAL BIJ HET VORMEN VAN HERINNERINGEN.

      Dat kwam hem bekend voor. Juist, daar hadden ze destijds in Sint-Petersburg ook over gesproken. Hij zag zichzelf samen met Vasili Leskov door een raam van het Winterpaleis naar de bevroren Neva kijken. Agnes was nog maar twee maanden dood en zijn hoofd had er niet naar gestaan een congres bij te wonen. Maar toen hij de uitnodiging ervoor had ontvangen, was Agnes meteen in vuur en vlam geweest, dan kunnen we ons Russisch in praktijk brengen, en daarom was hij toch maar gegaan; het had hem ondanks zijn verdriet het gevoel gegeven met haar verbonden te zijn. Leskov had hij aanvankelijk weinig sympathiek gevonden, een zware, een beetje vormeloze man met een grof gezicht en een kaal hoofd, die er erg op uit was met collega’s uit het Westen in contact te komen en zich daarom heel gedienstig, bijna onderdanig, gedroeg. Hij praatte als een waterval, en Perlmann, die liever met rust gelaten wilde worden, vond hem aanvankelijk opdringerig en vervelend. Maar toen was hij opeens geïnteresseerd geraakt: wat die man in hier en daar verouderd, maar bijna foutloos Duits zei over de rol van de taal bij het beleven, vooral bij het beleven van tijd, begon hem te boeien. Hij beschreef ervaringen die Perlmann sinds lang vertrouwd waren, zonder dat hij er in was geslaagd ze zo treffend, genuanceerd en samenhangend te beschrijven als die Rus, die met de vochtige pijpesteel tussen zijn dikke vingers voortdurend in de lucht stond te poken. Al snel merkte Leskov Perlmann’s groeiende belangstelling, was daar blij mee en deed het voorstel hem iets van de stad te laten zien.

      Dwars door de stad heen nam hij hem mee naar het Winterpaleis. Het was een heldere, zonnige ochtend begin maart. Perlmann herinnerde zich vooral de huizen in de kleur van vaal geworden oker dat oplichtte in de zon, in zijn herinnering bestond heel Sint-Petersburg uit die kleur. Leskov naast hem wees hem veel dingen aan, een man in een versleten, groene loden jas, met bontmuts en pijp, die zich met zware, moeizame stappen voortbewoog, zwaaiend met zijn armen en een beetje hijgend. Het drong vaak niet tot Perlmann door wat hij vertelde, zijn gedachten waren bij Agnes, die dikwijls plannen had gehad hiernaartoe te gaan om te fotograferen, het liefst in de zomer, tijdens de heldere nachten. Af en toe stond hij stil en probeerde een uitsnede van zijn gezichtsveld met haar ogen te zien, haar zwart-wit ogen, die altijd alleen in licht en schaduw geïnteresseerd waren geweest. Op die manier, dacht hij, nu hij de tekst doorbladerde, was er een merkwaardige associatieve relatie ontstaan tussen Agnes en de Rus: Leskov als gids op Perlmann’s imaginaire wandeling met Agnes door Sint-Petersburg.

      De uren in het Winterpaleis, in de Hermitage, hadden een merkwaardige intimiteit geschapen tussen beide mannen. Perlmann verklapte zijn metgezel, die hem toch heel vreemd was, dat hij bezig was Russisch te leren, waardoor Leskov over zijn hele gezicht begon te stralen en meteen overging in het Russisch, tot hij merkte dat Perlmann hem met geen mogelijkheid kon volgen. Leskov kende de schilderijen die hier hingen heel goed, hij wees hem op dingen die je anders bij een eerste rondgang niet zou opmerken, en af en toe zei hij iets simpels in het Russisch, langzaam en duidelijk. Perlmann beleefde die uren in een sfeer waarin de indruk van de schilderijen en het plezier over de Russische zinnen die hij begreep, werden vermengd met de pijn dat hij dat allemaal niet meer aan Agnes zou kunnen vertellen, dat hij haar nooit meer iets zou kunnen vertellen.

      Hij had de verleiding weerstaan in die stemming over Agnes te beginnen; wat ging het die Rus ook aan. Pas toen ze vanaf de overzijde van de rivier, vanaf de Petrus-en-Paulusvesting naar het Winterpaleis keken, begon hij erover, uitgerekend op dat moment, nu de eerdere intimiteit in de ijskoude lucht was vervlogen. Het gebeurde tegen zijn wil, en hij was woedend toen hij zichzelf ook nog eens hoorde zeggen hoe moeilijk het hem sinds haar dood was gevallen met zijn wetenschappelijke werk door te gaan. Gelukkig besefte Leskov niet ten volle wat hem allemaal werd meegedeeld. Hij zei alleen dat dat toch heel vanzelfsprekend was na zo’n verlies, en hij voegde er bijna vaderlijk aan toe dat het vast wel weer over zou gaan. En toen, ingegeven door de opnieuw tot stand gekomen intimiteit, vertelde hij dat hij als dissident in de gevangenis had gezeten. Hij zei niet hoelang, en ook verder noemde hij geen details. Perlmann wist niet hoe hij op die mededeling moest reageren, en er viel heel even een onbehaaglijke stilte, waar Leskov ten slotte een einde aan maakte door zijn bovenarm beet te pakken en met ongepaste, geforceerde monterheid voor te stellen elkaar voortaan te tutoyeren. Perlmann was blij dat Leskov daarna meteen naar huis moest om zijn oude moeder te verzorgen, bij wie hij inwoonde, en dat hij niet op het idee kwam hem uit te nodigen mee te komen. Op de uitnodiging naar Santa Margherita, die Perlmann hem een paar weken daarna had gestuurd, had hij met een uitbundige brief gereageerd: hij zou meteen een uitreisvergunning aanvragen. Drie maanden geleden was toen de teleurgestelde afzegging gekomen waar deze tekst was bijgevoegd.

      De eerste zin begreep Perlmann meteen. In de volgende zin kwamen twee woorden voor die hij nog nooit was tegengekomen; maar toch was het hem wel duidelijk wat ze moesten betekenen. Van de derde zin was de constructie weliswaar ondoorzichtig, maar hij las verder, een hele reeks hem onbekende woorden en uitdrukkingen negerend, tot het einde van de eerste alinea. Elke zin die hij las wond hem méér op, en nu was het al een soort koorts. Zonder zijn ogen van het papier af te wenden zocht hij in de zak van zijn jasje naar een snoepje. Daarbij kwam hij het pakje sigaretten tegen dat hij gisteren bij zijn aankomst op de luchthaven had gekocht. Aarzelend legde hij het op het ronde tafeltje naast het woordenboek en pakte het toen weer op. Het was gisteren als onder dwang gebeurd dat hij de sigaretten had gekocht, exact op het moment dat hij het gevoel had gekregen dat hij nu onherroepelijk hier was aangekomen, dat er nu in ruimte noch tijd een leemte was die hem van het begin van dit verblijf hier scheidde, en dat daarmee geen enkele mogelijkheid meer bestond dat het er misschien toch niet van zou komen. Hij had het als een nederlaag ervaren het pakje sigaretten aan te nemen, en toen hij het bij zich stak had hij het vage gevoel gehad van een dreigend en onafwendbaar onheil.

      Het was zijn oude merk, dat hij tot vijf jaar geleden had gerookt. Zijn blijde opwinding over het onverwachte succes bij het lezen van Leskov’s tekst veranderde opeens van kleur en versmolt met de prikkelende angst voor het verbodene toen hij met trillende vingers een sigaret tussen zijn lippen stak. Het droge papier voelde op onheilspellende wijze vertrouwd aan. Hij nam de tijd. Hij kon het altijd nog laten, zei hij met bonzend hart. Maar zijn zelfvertrouwen, dat was onmiskenbaar, lekte weg als door een vergiet.

      Hij merkte dat hij geen vuur had, en het uitstel luchtte hem op. Heel even kwam zijn zelfvertrouwen terug. Hij nam de sigaret uit zijn mond en dacht aan de vakantiedag van destijds, op een rotspunt, in de wind. Agnes en hij hadden elkaar aangekeken en toen tegelijkertijd hun brandende sigaret in zee gegooid, de volle pakjes erachteraan, en ze hadden gelachen om het pathetische gebaar. Een gezamenlijke overwinning, een gelukkige dag.

      Plotseling stond de terrasober naast hem en hield een brandende lucifer voor zijn neus. Een gevoel van weerloosheid nam bezit van hem. De dingen ontglipten hem. Hij nam de eerste trek sinds vijf jaar en kreeg meteen een hoestaanval. De ober wierp hem een verbaasde en bezorgde blik toe en verdween. Het tweede trekje ging al beter, het kriebelde nog in zijn keel, maar het was al een volledige trek. Nu rookte hij langzaam en diep inhalerend door, zijn ogen halfgesloten. De nicotine begon door zijn lichaam te stromen. Een lichte duizeling overviel hem, tegelijkertijd voelde hij zich licht en een beetje euforisch. Wel was het een euforie die vergezeld ging van de indruk van iets gekunstelds, het gevoel dat die toestand in hem ontstond zonder eigenlijk bij hem te horen, zonder werkelijk zijn eigen toestand te zijn. En toen stortte alles opeens in en voelde hij zich hondsberoerd.

      Haastig drukte hij de sigaret uit en hij liep met onzekere stappen naar het zwembad, waar hij zich uitstrekte op een ligstoel en zijn ogen sloot. Hij voelde zich uitgeteld, nog voordat er iets was begonnen. Na een poosje werd hij rustiger, het was een opluchting dat zijn hart niet meer oversloeg en hij niet meer draaierig was, en langzaam zakte hij weg in een halfslaap. Hij werd pas weer wakker toen boven hem een heel heldere stem met een Spaans accent in het Engels zei: ‘Neemt u mij niet kwalijk dat ik u stoor, maar de ober zei dat u Philipp Perlmann bent.’

Uit het Duits vertaald door Gerda Meijerink

Deze uitgave is mede tot stand gekomen dankzij ondersteuning van de Zwitserse cultuurstichting PRO HELVETIA

Eerste druk augustus 2007

Negende druk november 2011

Omslagontwerp Bureau Beck

Omslagfoto © Michael Kneffel/Buchcover/Imagestore

Oorspronkelijke titel Perlmanns Schweigen

© 1995 Knaus Verlag, onderdeel van Random House GmbH, München, Duitsland

© 2007 Nederlandse vertaling Gerda Meijerink en

Uitgeverij Wereldbibliotheek bv

Johannes Vermeerstraat 63 . 1071 DN Amsterdam

www.wereldbibliotheek.nl

ISBN 978 90 284 4276 4