MACRON EN DE NIEUWE FRANSE REVOLUTIE

Niek Pas

Macron en de nieuwe Franse revolutie

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

© Niek Pas 2017

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Bureau Beck

Foto omslag © Soazig de la Moissonnière / AP / Hollandse Hoogte

NUR 813

ISBN 978 90 284 4282 5

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2017, met ISBN 978 90 284 2727 3

‘Achetez vite ma macronade

Elle guérit tous les malades

Et empêche toutes les bastonnades

Elle provoque des embrassades

Rejoignez nous chers camarades

Car nous sommes tous en croisade

Pour éviter la débandade

Il y a ma macronaaaaaade’

Cécile de Kervasdoué en Benjamin Laurent,

‘La Macronade’

Les actualités chantées

France Musique, 4 mei 2016

Inhoud

Woord vooraf

Inleiding

1 Een jeugd in Amiens

2 Brigitte

3 ‘Bohème bourgeois’ in Parijs

4 Politieke en filosofische verkenningen

5 De elitefabriek

6 Een ambitieuze inspecteur

7 De ‘Mozart de la finance’

8 Overstap naar de publieke zaak

9 Een eigenzinnige minister

10 En Marche!

11 Doldwaze verkiezingen

12 De jongste president

Nawoord

Bronnen

Noten

Woord vooraf

Dit boek dank ik mede aan verschillende personen die me aanspoorden, die meedachten en meelazen. J’embrasse Karolien, Elke en Aldo voor hun lieve steun, de ruimte die ze me gaven om te schrijven, en natuurlijk ook voor de broodnodige afleiding. Zonder Ellen en Hans de Bruine, die bijsprongen en een helpende hand toestaken, had Macron veel langer op mijn bureau gelegen. Voor alle krochten van de Franse politiek en maatschappij, waar zelfs internet geen antwoord op had, maar Raphaëlle Branche, Cécile de Kervasdoué, Guillaume Gaven en Grégor Trumel wél: merci infiniment! Marianne Starren en Ellen Koeman waren bereid, vanuit hun Frans(talig)e achtergrond, een eerste versie van commentaar te voorzien. Collega’s Fouad Laroui, Aukje van Rooden en Gert-Jan van der Heiden kwamen met suggesties inzake politieke en filosofische achtergronden. Een speciaal woord voor Rimko van der Maar. Hij heeft diverse macronades onder ogen gehad, bleef vragen stellen en zich verbazen over Frankrijk. Een geweldige steun.

Vanzelfsprekend zijn voorkomende onzorgvuldigheden in dit werk voor mijn rekening. Het is een mooie traditie boeken op te dragen aan bijzondere personen. In dit geval aan degene die met het idee kwam dit portret te schrijven: Achille Prick. Sjiek is miech dat.

Arnhem, september 2017

Inleiding

De wijze waarop Emmanuel Macron het in het voorjaar van 2017 tot president van Frankrijk schopte, is een even fascinerende als fenomenale prestatie. Er zijn slechtere filmscenario’s geschreven. Deze dertiger en relatieve nieuwkomer in de politiek beschikte pas sinds voorjaar 2016 over een eigen beweging, En Marche! (Vooruit!). In de verkiezingen werden de twee klassieke partijen, de Parti socialiste en Les Républicains, weggevaagd. Een Franse politicus die er op deze manier, met een modern programma in een periode van doemdenken over de toekomst van Frankrijk, in slaagt een ingesleten partijensysteem omver te kegelen, verdient een analyse.

Voorliggend portret gaat over Macrons weg naar het presidentschap en bijbehorende storybuilding, in de context van politieke en maatschappelijke ontwikkelingen. Terwijl diverse West-Europese landen er vanaf de jaren negentig in meer of mindere mate in zijn geslaagd economie en overheid te hervormen, maakt Frankrijk al decennialang een surplace. Enkele gegevens: de werkeloosheid bedraagt structureel tien procent – de jeugdwerkeloosheid is nog veel hoger –, de internationale concurrentiekracht daalt zienderogen, de staatsschuld bedraagt bijna 100 procent van het bruto nationaal product (tientallen procenten hoger dan de Nederlandse schuld), en het begrotingstekort ligt ruim boven de norm van 3 procent die in Europees verband is afgesproken.

Er zijn natuurlijk meer mediterrane landen die met vergelijkbare financieel-economische structuurproblemen kampen, maar Frankrijk is bijzonder vanwege haar omvang (geografisch, demografisch en economisch) en vanwege het historisch en politiek belang voor Europa – en dus ook voor Nederland. Drie presidenten zijn er de afgelopen decennia onvoldoende in geslaagd staat en samenleving te moderniseren en aansluiting te laten vinden bij internationale ontwikkelingen. De hervormingsagenda van president Jacques Chirac (1995-2007) liep te pletter op stakingen. De vernieuwingen van Nicolas Sarkozy (2007-2012) leden schipbreuk tijdens de internationale financieel-economische crisis. En de herzieningen van François Hollande (2012-2017) verzandden in besluiteloosheid. Macron heeft aangekondigd dat het hem wél zal lukken structurele hervormingen door te voeren. Ook dat verdient een nadere beschouwing.

Frankrijk is een van de belangrijkste grondleggers van de Europese Unie en een nabije buur, al lijkt het Atlantisch gerichte Nederland dat steeds minder te beseffen. Met het oog op de naderende Brexit, het Amerikaanse isolationisme evenals het Russische expansionisme, wordt Frankrijk de komende jaren belangrijker. Ook voor Nederland. Macron wil niet alleen zijn eigen politieke structuur en maatschappij fundamenteel hervormen, hij heeft ook vergaande en constructieve ideeën met betrekking tot Europa in een tijdvak dat het Europese project op de rug ligt.

Ten slotte, het is ook interessant stil te staan bij Macron vanwege zijn persoonlijkheid(scultus). Hij is de jongste president ooit in een Franse republiek. In 2016-2017 nam zijn populariteitscurve een duizelingwekkende vlucht; hij werd gezien als een ziener, en ingehaald als een verlosser. Deze macronmania is in Frankrijk inmiddels weer geluwd maar in het buitenland kabbelt de fascinatie voor Macron nog voort. Kortom: voldoende elementen om die jonge president, zijn visie en motieven, nader onder de loep te nemen.

1

Een jeugd in Amiens

‘Ik heb tijd genomen, nagedacht, advies ingewonnen, veel personen bijeengebracht, en besloten een politieke beweging op te richten, een nieuwe politieke beweging.’ Het hoge woord is eruit: woensdagavond 6 april 2016, evenementencentrum Mégacité in Amiens. Zo’n 250 genodigden, familie, vertrouwelingen, geïnteresseerden die via Facebook zijn geselecteerd luisteren aandachtig naar de woorden van Emmanuel Macron: ‘Ik geloof dat we via deze beweging van onderaf kunnen hervormen, oprecht, authentiek, echt. […] Het is een politieke beweging die noch rechts, noch links zal zijn’.¹

Dat de minister van Economie zijn vernieuwingsbeweging in Amiens lanceert is geen toeval. Hij is er op 21 december 1977 geboren, en getogen. Een echte Amiénois, zoals de inwoners worden genoemd. De hoofdstad van Picardië is dan zo’n typisch Noord-Franse industriestad in ontbinding. Een omgeving met vanouds scherpe klassentegenstellingen, proletariaat versus bonne bourgeoisie. In 1906 kondigt de Confédération générale du travail (cgt) er de Charte d’Amiens af. Met dit handvest ijvert de machtige vakbond voor arbeidsrechten en een revolutionaire omwenteling. Textielfabrieken en toeleveringsbedrijven voor de spoorwegen auto-industrie domineren dan een bloeiende lokale economie. Maar met het einde van les trente glorieuses, de naoorlogse periode van economische voorspoed, medio jaren zeventig, sluit de ene na de andere fabriek zijn poorten. De communistische burgemeester, René Lamps, probeert de oude maakindustrie voor de stad te behouden. Vergeefs.

Aan deze omgeving dankt Macron, naar eigen zeggen, zijn maatschappelijk bewustzijn. Symbolisch is de sluiting, in 2014, van een van de laatste grote werkgevers, Goodyear. Duizend werknemers staan op straat, en dat is nationaal nieuws. Macron onderneemt een tot mislukken gedoemde poging de vestiging van de Amerikaanse bandenfabrikant te behouden. De minister van Economie verklaart tegenover de Courrier picard dat hij, kind van Amiens, heel goed begrijpt hoezeer de stad de afgelopen decennia heeft geleden onder het weglekken van werkgelegenheid.²

De Amiénois behoort ook tot de zogeheten ‘generatie Mitterrand’, Fransen die opgroeiden onder president François Mitterrand die veertien lange jaren, van 1981 tot 1995, aan de macht was. Diens verkiezingsoverwinning op 10 mei 1981 is een historisch moment: voor het eerst in de Vijfde Republiek neemt een socialist zijn intrek in het Élysée, de ambtswoning van de Franse president. Het is tevens een symbolische gebeurtenis: de maatschappelijke vernieuwingsbeweging van de jaren zestig, samengebald in de opstanden van mei 1968, is nu aan de macht. Het oude en landelijke, katholieke en conservatieve Frankrijk heeft afgedaan. De ouders van Emmanuel, die op Mitterrand hebben gestemd, vieren feest.

Maar de euforie over een moderne, open, samenleving ebt snel weg. Mitterrands plannen lijden schipbreuk op de economische crisis die, zoals overal in het Westen, ook in Frankrijk een ravage aanricht. In plaats van bezuinigingen en hervormingen door te voeren, bekeert Mitterrand zich tot een idealistische nationalisatiepolitiek. Dit pakt desastreus uit. De overheidsfinanciën staan al snel in het rood, de Franse franc moet devalueren, de werkeloosheid springt naar recordhoogte. In 1988-1991 probeert premier Michel Rocard met de moed der wanhoop een pragmatischere, marktgeoriënteerde, koers te varen. ‘Vanaf het moment dat ik naar politieke toespraken luister, hoor ik dat ons land in crisis is,’ aldus Macron in zijn in 2016 geschreven verkiezingsmanifest Révolution.³

De periode Mitterrand staat, in zijn beleving, niet alleen voor recessie. Tegenover de stagnatie van Frankrijk staat de vooruitgang van het Europese project. François Mitterrand en kanselier Helmut Kohl belichamen de dynamiek van de Frans-Duitse as. De hoopvolle verwachtingen die de val van de Muur in 1989 met zich meebrengt, Macron is dan elf jaar, de bevrijding van het communisme in Oost-Europa, de verwezenlijking van de monetaire unie en het vrijheidsideaal van Schengen zijn keer op keer mijlpalen die grote indruk op hem maken. Europa als progressief project zit in zijn DNA.

Het verhaal van zijn jeugd in Amiens, en ook zijn studietijd en carrière, is nogal gekleurd overgeleverd. Dat spreekt voor zich. Daarbij komt dat die eerste, uitgebreidere biografische informatie pas zichtbaar wordt in portretten, interviews en journalistieke biografieën als zijn politieke carrière volop in ontwikkeling is, medio 2014, en de gedachte aan het hoogste ambt, een mogelijk presidentschap, voor hemzelf steeds concreter wordt – zonder dat hij dat op dat moment uitspreekt voor de buitenwacht. Macron heeft een functioneel beeld van zichzelf, zijn omgeving en Brigitte gecreëerd, een beeld in dienst van zijn politieke storytelling.

Emmanuels kindertijd speelt zich af in een burgerlijk milieu in de welgestelde wijk Henriville. Hier bevindt zich ook de woning van die andere beroemde Amiénois, schrijver en visionair Jules Verne. Een overzichtelijke en beschermde omgeving. Het ouderlijk huis ligt in de rue Gauthier-de-Rumilly, nummer 223. De lagere school is om de hoek, in de rue Delpech. Oud-klasgenoten herinneren zich ‘Manu’ als dat briljante jongetje dat zich met ‘buitengewone snelheid’ de lesstof eigen maakt.⁴ Volgens zijn moeder kan hij al op vijfjarige leeftijd vlot lezen en beschikt al vroeg over een formidabel geheugen. En de kleine Emmanuel vindt het heerlijk op familiefeestjes in het middelpunt van de belangstelling te staan.

Zijn familie verenigt Picardië met de Midi, en is in dit opzicht de symbiose van twee klassieke, historische, aangezichten van Frankrijk: noord en zuid, langue d’oïl en langue d’oc, boter en olijfolie. Van vaderszijde circuleerde het familiepeloton, een langgerekt lint van boeren en ambachtslieden onder wie schoenlappers en meubelmakers, eeuwenlang in een driehoek tussen de steden Abbeville, Amiens en Arras. Jean-Michel is hieraan ontsnapt en werkt als neuroloog in het academisch ziekenhuis, met daarnaast een onderwijsfunctie aan de plaatselijke faculteit Medicijnen. Tijdens zijn studie ontmoette hij Françoise Noguès, later zijn vrouw. Zij is afkomstig uit Bagnères-de-Bigorre, een kuur- en skioord in de Hautes-Pyrénées. Françoise groeit op in een onderwijzersgezin en volgt na haar studie Jean-Michel naar het noorden, waar ze aan de slag gaat bij het nationaal ziekenfonds voor werknemers. Macron heeft weleens lachend gezegd dat hij als enige uit het gezin is ontsnapt aan het ziekenhuis. Jongere broer Laurent is cardioloog en de benjamin van de familie, Estelle, specialiste in nieraandoeningen.⁵

Uit deze omgeving heeft Macron minstens één element verinnerlijkt: goed kunnen luisteren. Zoals een goede arts geeft hij gesprekspartners het gevoel dat hij aandachtig toehoort, dat ze op de eerste plaats komen. Er is nog een tweede aspect uit de artsenijcultuur dat hem met de paplepel is ingegoten: knopen doorhakken. Een studie medicijnen heeft hij echter nooit overwogen, van jongs af aan is hij namelijk geboeid door ‘politiek als menselijke komedie’.⁶

Eén persoon uit zijn familie speelt in zijn jeugd een specifieke rol: zijn oma van moederskant, Germaine ‘Manette’ Arribet. Tijdens de verkiezingscampagne 2016-2017 verwijst Macron voortdurend naar haar. In zijn politieke verhaal is Manette een cultfiguur. Bewonderend schrijft hij in Révolution over een vrouw die zich opwerkte tot schooldirectrice. In haar appartement Résidence Delpech brengt hij als jongen hele middagen door. Molière lezen, Chopin luisteren. Manette is ook zeer gesteld op Manu. ‘Ik hou alleen van jou’, fluistert ze hem toe.⁷ Ze knipt voor hem artikelen uit Le Monde. Samen bereiden ze zijn examens voor. De innige band blijft, ook tijdens zijn drukke carrière bij zakenbank Rothschild en als adviseur in ‘het kasteel’, zoals de bijnaam voor het Élysée luidt. Ze bellen elkaar geregeld en hangen dan uren aan de lijn. In april 2013 krijgt hij het bericht dat oma op sterven ligt. Hij spoedt zich naar Amiens. Op 97-jarige leeftijd overlijdt Manette, in de armen van Manu.

Ongetwijfeld heeft Macron deze relatie geromantiseerd en politiek vermarkt. Een vrouw die zich via onderwijs emancipeert en de sociale ladder beklimt is voor Franse begrippen een heel bekend, Republikeins, verhaal. In Révolution verbindt hij dit met de maatschappelijke controverses om de hoofddoekjeskwestie, schrijft over de ‘druk van het obscurantisme’⁸ waar jonge moslima’s onder gebukt gaan en die de Franse samenleving verscheurt. Tegelijkertijd verwijst hij via Manette ook naar generationele verbondenheid, respect en trouw, leergierigheid en arbeidsethos, allemaal normen en waarden die hem hebben gevormd en die in zijn verkiezingscampagne 2016-2017 een centrale plek zullen innemen.

Raakt hij via oma thuis in de ‘klassieken’, zijn ouders voeden hem op in de ‘modernen’. Gesprekken met Jean-Michel en Françoise gaan over zorg en samenleving, eigentijdse literatuur en filosofie. Met zijn vader deelt hij een fascinatie voor epische tijdvakken en personen uit de contemporaine Franse geschiedenis, de wereldoorlogen en de oprichter van de Vijfde Republiek, Charles de Gaulle. Emmanuel is geen jongen die op straat ravot en met kapotte knieën thuiskomt. En sporadische vechtpartijtjes met zijn jongere broer gaat hij het liefste uit de weg. Waar Laurent spreekt met zijn vuisten, moet Emmanuel het hebben van argumenten. Uitgesproken sportief is hij evenmin al trapt hij weleens tegen een bal en toont hij zich een niet onverdienstelijk tennisser. Maar lectuur, pianospel en toneel zijn grotere passies. In 2014, als hij tot minister van Economie is benoemd, neemt hij zijn piano mee naar zijn ambtswoning.⁹

Als er een intellectuele activiteit is die Macron ten diepste vormt, dan is dat lezen. Hij is zo’n jongen die de boekenkast van zijn ouders plundert, en die van oma Manette. Zoals hij begin 2017 in een interview verklaart: ‘… letterkunde is het leven zélf’.¹⁰ Op jonge leeftijd verslindt hij het eerste deel van Verbatim (1986) van Jacques Attali, over diens jaren als adviseur van François Mitterrand. Stevige kost voor een adolescent. Attali zal later trouwens een cruciale rol spelen in zijn loopbaan. Tot de auteurs uit de voorbije eeuw die van grote invloed zijn geweest rekent hij Louis-Ferdinand Céline, André Gide, Michel Tournier en Albert Camus. Geliefde negentiende-eeuwse schrijvers en dichters zijn onder meer François René de Chateaubriand en Charles Baudelaire – Les fleurs du mal heeft hij voortdurend onder handbereik. Net zoals voor presidenten De Gaulle en Mitterrand is literatuur in zijn ogen van belangrijke culturele en pedagogische betekenis. Zijn belangstelling voor boeken blijkt eveneens uit zijn middelbareschoolstage, die hij loopt bij een Parijse uitgeverij.¹¹

Die middelbare school volgt hij op een privéschool, net zoals de lagere school gelegen op loopafstand van het ouderlijk huis. De keuze voor een jezuïetencollege is door praktische overwegingen ingegeven. Jean-Michel en Françoise maken lange werkdagen, de school kent ruime opvangmogelijkheden en geniet daarnaast een uitstekende reputatie. Religieuze overwegingen hebben naar alle waarschijnlijkheid geen rol gespeeld. De ouders omschrijven zich als agnostici en beleven het katholicisme als cultuurverschijnsel. Het is opmerkelijk dat Macron, als enige van het gezin, is gedoopt. En nog wel op eigen verzoek, op twaalfjarige leeftijd. Jean-Michel heeft dit achteraf in een interview zijdelings geduid als het begin van een ‘mystieke periode’,¹² maar hier is verder niets over bekend. Interessant in dit verband is Macrons verklaring in februari 2017, als zijn verkiezingscampagne op stoom is gekomen, dat hij niet gelooft in politieke programma’s maar wél in politiek als stijl, magie en ‘mystique’.¹³ Het is niet ondenkbaar dat Macron probeert zich een politiek aura aan te meten, maar tegelijkertijd speelt een transcendentale dimensie in zijn wereldbeeld waarschijnlijk een grotere rol dan vermoed.

Of Macron de opleiding bij de jezuïeten als magisch heeft ervaren is maar de vraag. De gebouwen van college La Providence, ‘La Pro’ in de volksmond, ademen strengheid en symmetrie uit, geheel in lijn met het stereotiepe idee van jezuïetenonderwijs als elitair en disciplinerend. Het immense complex herbergt onder meer een internaat, binnenbad en toneelzaal. In Macrons jaren is er nog maar één jezuïet, en de catechismuslessen zijn optioneel. Net zoals op de lagere school valt Emmanuel ook hier op als buitengewone leerling. Een voormalige klasgenoot spreekt van een ‘uitzonderlijke intelligentie’.¹⁴ Een ander herinnert zich dat ze op veertienjarige leeftijd de eerste pagina van een politieroman moeten schrijven en die vervolgens voordragen: ‘Ik had hard gewerkt, en was nogal trots op het resultaat. Na mij was het de beurt aan Emmanuel. Wat moet ik zeggen? Het was zo ongelooflijk briljant! Ik had voor mijn gevoel iets volstrekt onbeduidends afgeleverd. En hij had de opdracht nog wel in de pauze op het hoekje van een tafel geschreven’.¹⁵ Geïnterviewde oud-leraren bevestigen het beeld van een slimme en gewaardeerde leerling. Het is niet ongebruikelijk dat Emmanuel met zijn docenten na afloop van de les nog even napraat. Heel ontspannen, heel vanzelfsprekend. Dergelijke anekdotes creëren het beeld van een intellectueel en emotioneel vroegrijpe leerling.

Ook in zijn verdere leven en loopbaan heeft Macron zich altijd verwant gevoeld met ouderen. Een oude ziel in een jong lichaam? Als een spons absorbeert hij kennis uit deze relaties en contacten. Een anoniem gebleven bron hanteert een andere, beduidend kritischere, metafoor: in zijn ogen is Macron een bloedzuiger die zijn omgeving leegzuigt. Maar volgens Jean-Michel beschikt zijn zoon van jongs af aan simpelweg over een ‘fantastisch charisma’ gepaard aan ‘verleidingskracht’.¹⁶ Hij heeft nu eenmaal die gave om oudere personen voor zich in te nemen. Zijn docente toneel op La Providence, Brigitte, weet daar alles van.

2

Brigitte

In ‘Emmanuel Macron: les coulisses d’une victoire’, een door de Franse commerciële televisiezender TF1 op 8 mei 2017 uitgezonden documentaire over de presidentiële campagne, zit een fragment dat de relatie tussen Macron en Brigitte typeert. Het gaat om haar reactie na zijn speech op een verkiezingsbijeenkomst in Paris-Bercy, 17 april 2017. Het is de laatste grote bijeenkomst voor de eerste ronde, voor 20.000 dolenthousiaste aanhangers:

‘EM: Lieverd, vond jij het goed?

BM [terloops]: Ja, schat.

EM: Dat betekent dat je het niets vond. Maar zelfs Besson vond het goed.

BM: Ik zeg het wel als we alleen zijn.

EM: Zeg het gewoon grofweg, ja of nee? Is het grofweg ja? Het is grofweg ja.

BM: We praten wel als we alleen zijn. Dat weet je.’

Macron krijgt complimenten van Philippe Besson, die over zijn campagne het boek Un personnage de roman (2017) schrijft, maar Brigitte houdt de boot duidelijk af. Tot twee keer toe. Camera of geen camera, campagnezaken bespreekt ze onder vier ogen. Regisseur Yann L’Hénoret legt hier de verhoudingen vast. Het is duidelijk dat Brigitte een belangrijke rol heeft gespeeld in de campagne van haar man, in de ‘making of’ Emmanuel Macron. Maar hoe dat precies zit, maakt hij niet duidelijk. Brigitte fascineert. Wie is zij eigenlijk? En waarom is ze belangrijk om Macron te begrijpen, als politicus en ook als privépersoon?

Brigitte Trogneux, geboren op 13 april 1953, is de jongste uit een gezin van zes. Een nakomeling, ze scheelt 22 jaar met haar oudste broer. In haar jeugd wordt haar vader, Jean, vaak voor opa aangezien. Ze is al jong vertrouwd met leeftijdverschillen, de stereotiepe blikken en vragende opmerkingen die dat soms oplevert.¹ Haar familie behoort tot de notabelen van Amiens. Sinds 1872 voorziet ‘La maison Trogneux’ stad en regio van amandelmakarons. Op zaterdagmiddag verdringen de klanten zich in de belangrijkste winkel, gelegen tussen het stadhuis en de kathedraal. De Trogneux zijn nauw verweven met lokale politici en regionale industriëlen. Invloedrijk, maar discreet. ‘Een echte clan,’ aldus een plaatselijke journalist.² Ze bezitten een buitenhuis in Le Touquet Paris-Plage, een chique badplaats van de Noord-Franse elite aan het Kanaal.

Brigittes schoolcarrière is karakteristiek voor iemand met haar achtergrond: privéscholen, van katholieke signatuur, domineren. Zijzelf is een tikkeltje rebels. De nonnen van het Sacré-Coeur-lyceum krijgen veel met haar te stellen. Een van de corveediensten die ze krijgt opgelegd is het poetsen van de plavuizen in de aula, op haar blote knieën. Dergelijke vormen van disciplinering slaan kapot op disco en dansen. In het weekend zet de adolescente graag de bloemetjes buiten. Brigitte heeft, zoals een kennis verwoordt, ‘een beetje een olé olé-kant’. Anderen omschrijven haar als een ‘snol’ met een zwak voor ‘rauwe kerels’.³

Brigitte huwt jong, op 21-jarige leeftijd in 1974 – toevallig ook het trouwjaar van Macrons ouders. Haar man, André-Louis Auzière, is directeur van de Banque française du commerce extérieur (BFCE). Ze krijgen drie kinderen: Sébastien, Laurence en Tiphaine. In de jaren tachtig wonen ze achtereenvolgens in Lille en Straatsburg. Hoewel ze haar handen vol heeft aan het gezin wil Brigitte niet alleen thuiszitten. Ze is afgestudeerd in moderne letterkunde en in bezit van een tweedegraads onderwijsbevoegdheid. Via een kennis kan ze aan de slag bij het lutheraanse Collège Lucie Berger. Deze privéschool is naarstig op zoek naar leerkrachten.⁴ Het onderwijs in de Elzas bevalt haar uitstekend. Een docente is geboren.

Als het gezin in 1991 terugkeert naar Amiens solliciteert Brigitte met succes op een baan als docente Frans en Latijn bij La Providence. Daarnaast geeft ze in de hoogste klassen, het Lycée, theater als keuzevak en regisseert ze het eindejaarstoneel. Madame Auzière staat bekend als kleurrijk en stijlvol. Ze gaat altijd tiptop gekleed en geeft zich helemaal voor haar scholieren. Tiphaine geeft in een interview aan dat ze weleens jaloers was omdat haar moeder zoveel aandacht aan de leerlingen besteedde, op school en ook bij hen thuis. Op een dag komt Laurence naar huis met het verhaal dat er een heel slimme jongen bij haar in de klas zit. Hij weet alles, heeft overal en altijd antwoord op, en blijkt ook nog eens heel aardig. Die Emmanuel maakt grote indruk op zijn klasgenoten. Madame Auzière kent hem niet.

In de lagere klassen van La Pro is Macron al in aanraking gekomen met theater. Op dertienjarige leeftijd speelt hij zijn eerste rol. Dat hij op de planken kan zeggen wat hij met Manette heeft gelezen is een ‘revelatie’.⁵ Pas op het Lycée komt hij in het theaterklasje van Madame Auzière terecht. Voor het eindejaarsoptreden 1993 bereidt Brigitte La comédie du langage voor, van Jean Tardieu. Macron speelt de rol van vogelverschrikker. Bewaard gebleven beelden van de uitvoering tonen de vijftienjarige leerling, op het podium, met strohoed en beide armen gespalkt en gespreid: ‘Wat jaagt mensen het meeste schrik aan, het geblaf van een hond of de schaduw van een mens?’ Vanaf het begin is Brigitte onder de indruk van haar vogelverschrikker: ‘Ik vond hem ongelooflijk op toneel. Wat een uitstraling!’ In haar ogen is hij helemaal geen adolescent. Ze staan ‘op voet van gelijkheid’.⁶

Aan het begin van het schooljaar 1993-1994 meldt de slimme, sluike, jongeman met zijn artistieke blonde krullenbos en blauwe ogen zich bij haar met in zijn schooltas een toneelstuk. Hij stelt voor L’arte della commedia, van de Italiaanse schrijver Eduardo De Filippo, te bewerken voor het eindejaarstoneel. Dit stuk uit 1964 is een radicale kritiek op de toenmalige Italiaanse staat en samenleving. Brigitte is aanvankelijk nogal sceptisch: het is geschreven voor vijf personen, maar zij heeft vijftien rollen te verdelen. Ze besluiten het samen te herschrijven. Zelf denkt ze dat hij na een paar bijeenkomsten wel zal afhaken. Maar daarin vergist ze zich. De ‘bekwaamheden’ van Emmanuel staan ‘volstrekt buiten kijf’, zegt ze hierover in een terugblik.⁷

In mei 1994 wordt het stuk onder de titel L’art de la comédie opgevoerd, eerst in de zaal van La Pro, vervolgens in de schouwburg van Amiens. Het affiche vermeldt ‘gerealiseerd door E. Macron’. De lyceïst speelt ook de hoofdrol, directeur Oreste Campese van een noodlijdend theatergezelschap dat steun zoekt bij een politicus. Commedia dell’arte gaat over de relatie tussen cultuur en politiek, en de wereld van schijn en werkelijkheid. De acteur is politicus, en de politicus acteert. Een van de uitspraken van Macron/Campese luidt: ‘De absolute waarheid in het theater is en zal altijd perfecte fictie zijn’.⁸ Na afloop van de succesvolle reeks vertelt Macron Madame Auzière dat hij verliefd is. Op haar. Hij, 16 jaar, zij 41. Getrouwd. Drie kinderen. Brigitte, in een terugblik: ‘Ik wist dat het de man van mijn leven was, maar het was onmogelijk’.⁹

Beiden hebben, in interviews, gesproken van een ‘intellectuele verstandhouding’ die geleidelijk overging in ‘emotionele nabijheid’.¹⁰ Personen die hen kennen van La Providence verschillen hierover trouwens van mening.¹¹ In die laatste weken voor de zomervakantie 1994 doen de wildste geruchten de ronde op La Pro. Tegenover zijn vrienden laat Macron niets los. Hij is sowieso weinig spraakzaam wanneer het aankomt op diepste gevoelens en gedachten. Het duurt niet lang of de verhalen die in de gangen van het jezuïetencollege rondzingen sijpelen ook door bij de familie Macron en in het gezin Auzière.

Hoe er bij de Auzières binnenskamers is gereageerd, is niet bekend. Brigitte schermt haar eigen gezin af. Haar (ex-)man laat er zich niet over uit en haar ouders zijn vroeg gestorven. Maar voor haar oudere broers en zussen is de relatie ‘pur scandale’.¹² In de familie Macron zijn de reacties verdeeld. Aanvankelijk denkt Françoise dat haar zoon een oogje heeft op klasgenote Laurence. Verbijstering als het de moeder blijkt te zijn. Manette speelt een verzoenende rol en neemt het op voor haar kleinzoon.

Achteraf heeft Macron aangegeven dat deze situatie bijzonder moeilijk te verteren was. De betrokken families worstelen ermee, de omgeving reageert stroef. De minderjarige scholier en de getrouwde docente lopen niet meer in de pas met hun eigen vriendenkringen. Samenzijn is allesbehalve vanzelfsprekend. Maar, ondanks ‘alle tegenwind’,¹³ zetten ze door. De bevestiging van hun relatie vindt dertien jaar later plaats, op 20 oktober 2007, in Le Touquet. Tijdens het trouwfeest blikt Macron terug en spreekt van ‘een niet helemaal normaal stel’ om er meteen aan toe te voegen: ‘maar een stel dat bestaat’.¹⁴ Hun huwelijk, zo schrijft hij in Révolution, is voor hen ‘de officiële bekrachtiging van een liefde die aanvankelijk geheim was, vaak verborgen, en door velen onbegrepen’.¹⁵

Brigitte is belangrijk om Macron te begrijpen, als politicus en ook als privépersoon. Met haar heeft hij ervaren hoe het is om lange tijd ‘in overtreding’ te zijn ten opzichte van sociale en culturele codes. Het begrip ‘transgression’ is dan ook een van de sleutels tot het universum van Macron, als privépersoon en als politicus. Hoe kan deze relatie niet van ingrijpende betekenis zijn geweest op een zestienjarige die, ondanks zijn emotionele en intellectuele rijpheid, fysiek en cognitief nog volop in ontwikkeling is? Wellicht heeft deze verhouding hem gesterkt in de overtuiging, later in zijn carrière, een bepaalde koers uit te stippelen en daaraan vast te houden, ook al druist deze in tegen bestaande conventies.

Zover is het nog lang niet in de zomer van 1994. Eén ding staat in elk geval vast: Macron volgt het eindexamenjaar van het Lycée, terminale genaamd, niet op La Providence. Hij vertrekt naar Parijs, naar het prestigieuze Lycée Henri-IV. Over deze overstap doen verschillende verklaringen de ronde. Is de uitmuntende leerling aan een nieuwe uitdaging toe? Of is hij het huis uitgezet vanwege zijn relatie met Madame Auzière? In een interview heeft Jean-Michel bij hoog en laag beweerd dat dit laatste niet het geval was. Al eerder zou de familie hebben besloten dat hun talentvolle kroost het laatste jaar van de middelbare school in Parijs afrondt, om vervolgens makkelijker in te stromen in een toptraject. Hoe het ook zij, Macrons vertrek uit Amiens is een elegante oplossing voor een penibele kwestie. En een tijdelijke oplossing, want Brigitte en Emmanuel houden contact.

3

‘Bohème bourgeois’ in Parijs

Als een dandy, gehuld in een zwart colbertje en zijn witte overhemd opengeknoopt, verkent de zestienjarige Macron Parijs. In de warme nazomer van 1994 flaneert hij over de boulevards en pleinen die hij uit de romans van zijn literaire helden Hugo en Céline kent. In zijn herinnering is dit ‘de mooiste van alle avonturen’.¹ Hij heeft met veel succes een toneelstuk bewerkt, de vrouw van zijn leven ontmoet, en droomt langs de Seine van het kunstenaarschap. Bij de bekende theaterschool Cours Florent volgt hij toneellessen, geeft zich op voor filmcastings² en er zijn plannen voor een roman. Het beeld dat de adolescent uit Amiens van deze eerste maanden in Parijs heeft opgeroepen is nadrukkelijk en verrukkelijk romantisch.

In Révolution heeft hij deze overgang van de provincie naar de hoofdstad omschreven als ‘transhumance’,³ een schitterend historisch begrip dat letterlijk de seizoenstrek van vee tussen weidegebieden betekent. Het is, in zekere zin, ook toepasbaar op de ontwikkelingen in Frankrijk zelf. Een tijdperk komt ten einde. De president die hem zijn hele bewuste leven heeft begeleid, Mitterrand, sleept zich door de laatste maanden van zijn ambtstermijn. De bijna tachtigjarige ‘sphinx’ is doodziek. Zijn prostaatkanker, jarenlang verborgen gehouden, verteert zijn lichaam. Schandalen kenmerken zijn laatste periode in het Élysée: een politiek-financiële corruptiezaak rond oliereus Elf, de zelfmoord van premier Pierre Bérégovoy, onthullingen over zijn oorlogsverleden, over zijn buitenechtelijke dochter Mazarine… Het mitterrandisme eindigt in ‘crépuscule’, verval.