LIEFDE IN DE KAUKASUS

Alisa Ganíjeva

Liefde in de Kaukasus

Vertaald door
Annelies de hertogh en Els de Roon Hertoge

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

Vertaalster Annelies de hertogh ontving voor deze vertaling
een projectbeurs van het Vlaams Fonds voor de Letteren
en vertaalster Els de Roon Hertoge ontving een projectsubsidie
van het Nederlands Letterenfonds.

De vertalers danken tegenlezer Freiko Calle
voor zijn waardevolle commentaren.

Oorspronkelijke titel Zjenich i nevesta. Uitgeverij ast, Moskou

© 2015 Alisa Ganíjeva

© 2018 Nederlandse vertaling, verklarende woordenlijst en nawoord

Annelies de hertogh en Els de Roon Hertoge /

Uitgeverij Wereldbibliotheek

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Studio Ron van Roon / Bart Rouwhorst

Omslagbeeld © iStockphoto / Mikateke

NUR 302

ISBN 978 90 284 4289 4

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2018, met
ISBN 978 90 284 2737 2

Inhoud

1 De fles van de vreemdeling

2 De bruidenlijst

3 De arme zondares

4 De rouwvisite

5 Een onvergetelijk concert

6 De onheilsbode

7 De buurvrouwen

8 De waarzegger en de dode

9 Bij Zarema

10 De groene vlek

11 Hand en hart

12 Het gesprek met de dronkaard

13 De bruiloft

Verklarende woordenlijst

Wat zat er in de fles van de vreemdeling? – Nawoord

1
De fles van de vreemdeling

Natgeregend vluchtten we een halflege wagon in en ploften neer op een versleten bank terwijl Artoer maar bleef lachen: ‘Jullie zijn gek! Een politieke bijeenkomst in de eenentwintigste eeuw!’

De regen roffelde op de ramen van het boemeltje. We waren op weg naar de datsja van een stel bohemiens, vrienden van Marina, met wie ik documenten overschreef en aan elkaar niette in de kelder van de Moskouse rechtbank. Het betaalde drie keer niks, van al het geschrijf kregen we kramp in onze vingers, en onze handen zaten vol hardnekkige inktvlekken. Maar, zo geloofden we, deze zinloze marteling zou ons tenminste wat praktijkervaring opleveren.

Artoer, een van Marina’s vrienden, luisterde gretig naar hoe het er bij ons op de rechtbank toeging. Hij was nu al jolig, al had hij volgens mij niet gedronken. Hij gierde het uit, vroeg maar door en sloeg zich van opwinding op de dijen.

‘Hilarisch, hilarisch!’

‘Ja, Artoertsjik, er is niets aan verzonnen,’ beaamde Marina koket. ‘Vanaf deze week moeten we een halfuur eerder op het werk komen om tijdens het teamoverleg met z’n allen het wereldnieuws te bespreken. Om een sterker front te vormen tegen de vijand.’

‘Welke vijand?’

‘De gevaarlijke vijand, die de tanden in zijn rotte muil blootgrijnst,’ sprak Marina dreigend, ‘en die ervan droomt al ons werk teniet te doen.’

‘Van nietjes te ontdoen?’

‘Ja, natuurlijk, Artoertsjik.’

De coupédeuren schoven piepend open en er verscheen een nogal onverzorgde man met rubberlaarzen en een accordeon. Hij speelde iets huilerigs, de melodie kwam me bekend voor en ik draaide me al naar Marina om te vragen welk liedje het was. Maar uit gêne voor mijn onwetendheid bedacht ik me, en mijn been zwenkte terug.

‘En jij, Patja, ben je al lang in Moskou?’ richtte Artoer zich tussen de accordeonklanken door tot mij.

‘Een jaar!’ riep ik over Marina heen in zijn oor. ‘Het was een idee van mijn broer dat ik een baantje zou zoeken in Moskou.’

Ik vertelde er weliswaar niet bij dat ik maar voor één jaar was uitgenodigd en dat dat jaar dus voorbij was en ik nu naar alle waarschijnlijkheid terug zou moeten naar mijn dorp.

De melodie die ik maar niet thuis kon brengen, zweefde over het gangpad naar de volgende wagon, en buiten joeg de in junikleed getooide stad aan ons voorbij, dansend in de regendruppels en ons met tegenzin loslatend. Het was aardig koud voor de zomer. Marina wikkelde zich in haar vest en verklaarde om een of andere reden tegenover Artoer: ‘Reken er niet op dat Patja die sambuca van jou gaat drinken. Ze drinkt geen alcohol. In hun land zijn ze eh… islamitisch. Toch, Patja?’

Ik kon Marina maar niet aan het verstand brengen dat ik geen buitenlander was en dat ik mezelf niet verbood te drinken. Maar ik besloot haar toch maar niet te corrigeren.

‘En je mag ook niet met haar flirten,’ ging Marina door, ‘anders haken de huwelijkskandidaten af.’

‘Heb je die dan voor het uitkiezen of zo?’ vroeg Artoer verrukt.

‘Ik héb helemaal geen huwelijkskandidaten!’ zei ik verstoord. Marina had natuurlijk gedoeld op die paar sukkels met wie ik halfhartig was uitgegaan. Eentje had me opgemerkt in een Facebookgroep en was meteen met citaten beginnen te strooien uit boeken over succes of populaire psychologie. Hij had zich voorgedaan als een groot denker. Toen ik erachter kwam dat de wijsneus afkomstig was uit mijn geboortestreek, was mijn nieuwsgierigheid geprikkeld en ging ik akkoord met een ontmoeting.

O, wat een vergissing! Mijn gezelschap was lang en had een groot hoofd met onprettig kleine oogjes. Ik wilde meteen wegvluchten van de afgesproken plek, maar hij had me al van ver opgemerkt en zwaaide met een opgerold tijdschrift, de Roebels*. Hij had me zeker van mijn profielfoto herkend.

‘Hoe zorg jij voor brood op de plank?’ was zijn eerste, nogal vreemde vraag.

‘Gewoon, naar de bakker gaan,’ perste ik er geërgerd uit.

We waren al een paar stappen op weg voordat hij reageerde.

‘Mark Twain heeft gezegd: “Humor is de grootste zegen van de mensheid.”’

Ik vond het lachwekkend dat hij weer pronkte met een bekende uitspraak. Alsof hij hele dagen dikke citatenboeken bestudeerde.

‘Lees je de Roebels?’ vroeg ik om maar wat te vragen, met een knikje naar het tijdschrift.

‘Nee, ik verdien ze,’ corrigeerde hij me met een grijns, zichtbaar in zijn nopjes met zijn eigen geestigheid.

Als om die woorden meteen weer te ontkrachten hield hij daarop stil bij een spotgoedkope, stampvolle fastfoodtent.

‘Mag ik u verzoeken?’

Er volgden veertig kwellende minuten, eerst in de rij voor de kassa en daarna aan een tafeltje dat we deelden met een stel pubers uit de skatescene. Ondertussen bleef hij me zijn aforismen door de strot duwen terwijl hij me met zijn varkensoogjes beloerde en zijn kartonnen koffiebekertje over de suikerkorrels op tafel liet knarsen. Hij beweerde dat de meisjes in zijn dorp er zo naar hunkerden om met hem te trouwen dat ze opzettelijk het verzinsel verspreidden dat hij hen met telefoontjes bestookte. De gealarmeerde ouders van de meisjes kwamen vervolgens bij die van hem aankloppen om hun beklag te doen: die flinkerd van jullie heeft onze dochter zo getergd met z’n telefoontjes, laat ze nu dan ook trouwen. Maar mijn date is niet op zijn grote achterhoofd gevallen, zo makkelijk loopt hij niet in de val. Oké, soms laat hij zich inderdaad even gaan en geeft hij een meisje aanleiding om hoop te koesteren, maar zoals Abraham Lincoln al zei: ‘Wie niet in staat is een fout te maken, is tot niets in staat.’

Tot slot maakte hij een genereus gebaar: hij verklaarde, nog steeds even neerbuigend, dat we nu meteen naar het winkelcentrum zouden gaan om een broek voor hem uit te zoeken. Alsof hij me inwijdde in zijn heiligdom. Ik sprong op en mompelde dat ik nergens met hem naartoe ging en me bovendien vreselijk moest haasten voor een werkafspraak. Een werkafspraak, hoe kwam ik erbij? En ik rende weg zonder om te kijken. Daarna belde hij me en stuurde berichtjes: ‘Wat vond je van mij?’ en meteen daarop, zonder een antwoord af te wachten: ‘Je bent heel vreemd. Je hebt echt een naar karakter’, toen ‘Alles kits, zakenvrouw?’, waarna hij er definitief het zwijgen toe deed.

Deze idiote episode was nog niet achter de rug of ik werd gebeld door mijn broer, bij wie ik inwoon. Hij vertelde dat zijn baas op het chemiebedrijf, een streekgenoot van ons, me wilde laten kennismaken met zijn kleinzoon of neef. Dat was raar, maar ik ging natuurlijk niet weigeren.

Ik werd ’s avonds opgehaald bij de rechtbank. Er zat een chauffeur achter het stuur en de baas zelf ging naast mij op de achterbank zitten. Het was een kwieke oudere man, op het oog een jaar of zestig, maar in werkelijkheid de tachtig al gepasseerd. Hij nam me berekenend op, vroeg me uit over mijn werk en begon toen over dat van hem te zwatelen, lyrisch en om de haverklap in zichzelf giechelend. Je zou bijna denken dat hij een toverbos vol eenhoorns leidde in plaats van een afdeling van een chemiebedrijf.

Eenmaal in het restaurant, waar hij me trakteerde op een koninklijk maal – gebraden en met kaas gegratineerde tong, in cognac gestoofd kalfsgehakt, in lavasj* gewikkelde steur en ga zo maar door – werd de oude ineens openhartig: ‘Ik ben in de drieëntachtig jaar dat ik leef nog nooit verliefd geweest.’

Ik was verbaasd.

‘Nog nooit? Maar u hebt een vrouw, kleinkinderen!’

‘En wat dan nog,’ – hij kneep zijn ogen sluw tot spleetjes – ‘ik ben alleen maar getrouwd omdat mijn moeder haar hoofddoek begon af te doen in een poging me te dwingen. Je begrijpt wat een schande het voor je is als bergbewoner wanneer je moeder in je bijzijn haar hoofd ontbloot.’ Ik begreep het niet echt, maar hij ging verder. ‘Ik ging overstag en trouwde. Wat mijn vrouw allemaal te verduren heeft gehad! Maar ik was al een rokkenjager voordat we trouwden.’

Hij vertelde hoe hij in zijn jonge jaren als gevechtspiloot actief was geweest in een internationaal conflict tussen Arabieren en Joden. De Sovjets waren officieel niet betrokken bij de operatie, en om hun bemoeienis zo goed en zo kwaad als het ging te verdoezelen, mobiliseerden ze piloten uit de republieken. De opzet was om hen via de radio in hun eigen talen te laten communiceren, zodat de buitenlandse geheime diensten hen voor Arabieren zouden houden.

‘Maar hoe konden jullie elkaar dan begrijpen?’ vroeg ik met verwondering over deze hopeloze onderneming. ‘Er zullen toch niet veel piloten geweest zijn die bijvoorbeeld Laks spraken, zoals u? En als jullie onderling Russisch spraken, waar was die schijnvertoning dan voor nodig?’

Maar de oude man had me niet gehoord, verzonken als hij was in zijn herinneringen. In de kantine van hun militaire basis werkte ene Masja, een bloedmooie Russin. Ze was verloofd met een van de plaatselijke jongens, maar een enkel walsje met mijn grijsaard, in die dagen een stoere vliegenier, was genoeg om haar vrijer totaal te vergeten. Ze liep als een hondje achter hem aan en kwelde hem met haar schoonheid, maar hij zwichtte niet.

‘In de laatste nacht voordat ik gedemobiliseerd werd, kwam Masja naar mijn kamer en ze ging – nu kan ik daar wel over praten – ze ging naakt op mijn bed liggen en smeekte me haar van haar onschuld te verlossen. Maar dat is iets wat ik mezelf nooit heb toegestaan. Ik heb nooit meisjes bezoedeld. Masja besefte dat het de laatste keer was dat ze mij zag, ze huilde en smeekte me zowat op haar knieën om haar dát als afscheidsgeschenk te geven. De volgende ochtend stuurde ik haar mijn kamer uit zoals ze was gekomen, in ongeschonden staat.’

‘Maar u hebt haar verschrikkelijk gekwetst!’ barstte ik uit. ‘Zo’n afwijzing moet toch ontzettend traumatiserend zijn.’

‘Dat heeft ze me achteraf inderdaad bekend.’

‘Hebt u haar nog teruggezien?’

‘Zevenentwintig jaar later in de metro in Moskou. Tegenover mij in de wagon zat zo’n zwaarlijvige, door het leven getekende vrouw, ze hield haar ogen strak op me gericht en huilde. De tranen stroomden over haar wangen. Toen stopte de metro en stond ze op. Ik moest er ook uit. We liepen achter elkaar in de richting van de uitgang. We stapten allebei de roltrap op, ze stond één tree boven mij. En opeens draait ze zich om en omhelst me, zonder iets te zeggen. Zo bleven we staan, de hele weg naar boven.’

‘Was het Masja?’

‘Ja, en anders dan ik was ze erg veranderd. We zijn een koffietent in gedoken en hebben lang gepraat. Ze vertelde hoe ze indertijd met haar verloofde begon af te spreken, en hoe hij mij haatte. Totdat hij na de bruiloft ontdekte dat zijn vrouw nog maagd was. Hij was er immers zoals ieder ander van overtuigd dat ik met haar intiem was geweest. Ik steeg in zijn achting omdat ik zijn bruid gespaard had. Hij sprak altijd positief over mij, vertelde ze. Maar Masja’s leven was niet rooskleurig. Er was geen liefde, geen vreugde. Het huishouden was zwaar. Haar man begon te drinken. En als het arme wicht die ene nacht nog had gehad, als ik toen had toegegeven, wie weet was ze dan wel gelukkiger geweest.’

Terwijl ik luisterde en at, kreeg ik de indruk dat hij overdreef, dat kon haast niet anders. Hij probeerde me wat wijs te maken. Wat trouwens best vreemd was, gezien zijn rol als koppelende opa. En waar was die kleinzoon of neef dan eigenlijk? Er kwam niemand opdagen.

‘Hoe oud ben je?’ vroeg de oude ineens.

‘Vijfentwintig.’

‘Zonde, zonde.’ Zijn gezicht veranderde en hij liet zijn blik op zijn bord rusten. ‘Ik wilde je laten kennismaken met mijn kleinzoon, maar je bent ouder dan hij.’

Ik voelde een steek van ergernis, half jegens de tactloze opa, half jegens mijn broer, die dit detail veel eerder had kunnen achterhalen.

‘Trouwens, mijn kleinzoon woont al lang samen met zijn vriendinnetje. Dat vind ik maar niks, daarom heb ik besloten me ermee te bemoeien. Maar jij bent wel twee jaar ouder, jammer genoeg. Je bent over de datum.’

Toen ik dit de volgende dag aan mijn broer vertelde, deed hij ook een duit in het zakje.

‘Natuurlijk, gelijk heeft ie! Nog even en niemand ziet je meer staan!’

‘Zeg, je lijkt je moeder wel,’ kwam Ljoesja ertussen.

Ljoesja is de Russische vrouw van mijn broer, over wie mijn ouders zich nog altijd druk maken. Ze hadden tot het laatste moment gewacht met uitnodigingen versturen voor de bruiloft in de hoop dat hun zoon zich zou bedenken. Mama verkeert in de eeuwige veronderstelling dat er van uitheemse vrouwen niets goeds te verwachten valt. Dat ze haar geliefde zoon zullen dumpen, belazeren, uitbuiten en afbeulen. Daar komt nog bij dat Ljoesja maar geen kinderen krijgt. Zij en mijn broer zijn alle mogelijke artsen afgegaan, die eensgezind volhielden dat beide echtelieden helemaal in orde waren, maar toch lukt het Ljoesja niet om zwanger te worden. Papa’s moeder, mijn oma, die hen hierover opbelde vanuit ons dorp, besloot dat ze, om de Heer in de hemel op een of andere manier gunstig te stemmen, bij de sjeik een amulet moesten gaan halen. En dan zou Hij misschien zo vriendelijk zijn… Mijn broer had er alleen maar om gelachen.

De trein stopte bij ons station, een enkel perron bij een doorregend stukje bos. De regen was al overgetrokken. We liepen van het perron een weggetje op en vroegen ons af welke kant we op moesten. Onder een boom stond een man van een jaar of vijftig, aan wie het enige opvallende zijn groene regenjas was, ons aandachtig te observeren. Marina merkte hem op en riep: ‘Pardon, welke kant moeten we op voor de datsjacoöperatie?’

‘De datsja’s? Wacht even, ik leg het uit,’ antwoordde de man vriendelijk en hij sopte door het gras naar ons toe. ‘Je gaat rechtdoor over de weg, daarna sla je links af en bij de slagboom, nog vóór het hek, sla je weer af, maar dan naar rechts. Onthouden jullie dat?’

‘Rechtdoor, naar links en naar rechts,’ ratelde Artoer.

‘Willen jullie misschien wat wijn van me kopen? Wijn van het huis, eigen makelij.’

De man toverde een oud boodschappennetje tevoorschijn en haalde er een grote fles uit met een zelfgemaakt etiket waarop alleen de letter ‘C’ te onderscheiden was, de rest was onleesbaar.

‘Nee, dank u, we kopen geen wijn van onbekenden,’ zei Marina kortaf.

‘Waarom niet?’ sputterde Artoer tegen. ‘Laten we hem kopen, ik betaal wel.’

‘Het gaat niet om het geld,’ fronste Marina, maar de man in de groene regenjas stak de fles al met een glimlach naar Artoer uit.

De hele rest van de wandeling tot aan het huisje zwegen we stuurs, alsof we net ruzie hadden gemaakt. Op het stoepje voor de deur stonden wat jongelui met vilten bolhoedjes en lippiercings te roken. Artoer bleef bij hen terwijl wij de krakende treden op liepen van de houten veranda, die was ingericht met een grote keukentafel vol borrelglaasjes, een oud fornuis, een kleine koelkast en wat onbestemde bastmatten her en der op de grond. Op de matten zaten of lagen de gasten in kleine groepjes bij elkaar, ze praatten geanimeerd en letten helemaal niet op ons. Ik vroeg me juist af in welk hoekje ik me zou installeren toen een reus van een kerel met rood haar op Marina afvloog, haar optilde en uitriep: ‘De zaagmachine is er!’

Verbaasd wilde ik vragen wat dat voor een bijnaam was, maar Marina begon me al voor te stellen.

‘Ze is een Tsjetsjeense!’ bulderde Artoer, die binnen kwam vallen.

‘Ik ben geen Tsjetsjeense,’ besloot ik toch maar te verduidelijken.

‘Tsjerkessische?’ klonk het geaffecteerd uit de mond van een broodmagere, bruinharige jongen in een vormeloze gebreide trui.

‘Dit is Joeri, bekend maatschappelijk figuur,’ stelde de roodharige reus hem voor.

‘Maar waar de Terek stroomt, daar zag ik een mooi Tsjerkessisch meisje staan, haar blik greep hart en zinnen aan…’* declameerde Joeri.

‘Je zit warm, zal ik maar zeggen.’ Ik wuifde met mijn hand. ‘Uit die contreien, ja.’

‘Ik heb nog gevochten in de Kaukasus. Ik ben zelfs gewond geraakt,’ verklaarde Joeri op dezelfde geaffecteerde toon.

Voor ik er erg in had, waren we losgeraakt van Marina en de roodharige en zaten we evenals de andere gasten op een mat.

‘Dat was in de jaren negentig… je zult het niet geloven, ik was een Russisch officier maar ik voelde mee met de bergbewoners en hun vrijheidsliefde.’

‘Volgens mij verwar je de twintigste eeuw met de negentiende,’ lachte ik toen ik merkte hoe hij zich vastpraatte.

Dat krenkte hem. Hij bracht zijn glas likeur, vossenbessen denk ik, naar zijn rode lippen en keek me scheef aan.

‘Ja, lach maar, maar je hebt hier wél mooi de kans om de Russische elite te vertellen wat de Kaukasus wil,’ bromde hij gepijnigd bij zichzelf, met ‘elite’ duidelijk doelend op zijn eigen persoon.

‘Je gebruikt zulke grote woorden. Wat bedoel je met “wat de Kaukasus wil”? Hetzelfde als iedereen, waarschijnlijk. Een systeem dat werkt.’

‘Wetten?’

‘Ook, ja. Oké, de ideale wetten zijn voor iedereen weer anders…’

‘Weet je, je hebt iets aristocratisch…’ Hij pakte plotseling mijn hand en kuste die. ‘Stel je voor wat een furore we zouden maken als we zouden trouwen.’

‘Waarom furore?’

‘Een bekend publiek figuur met een Tsjetsjeense.’

‘Dagestaanse.’

‘Dan helemaal! Maar je bent vast nog onschuldig…’

Ik moest lachen om zijn directheid.

‘Word je betutteld, in de gaten gehouden? Moet je elke maand naar de gynaecoloog voor een check-up?’ vervolgde hij zijn ondervraging.

Bijna brieste ik: ‘Waar haal je dat vandaan?’ Maar ik stokte en gaf hem voor alle veiligheid maar gelijk.

‘Ja, ik word meestal wel in de gaten gehouden.’

‘En heb je strenge broers?’

‘Ik heb strenge broers,’ echode ik terwijl ik bedacht hoe gemakkelijk mijn broer me met Marina mee had laten gaan.

Joeri liet zich zuchtend achterovervallen. Ik keek om me heen. Het gezelschap was jong maar divers. Boven op de keukentafel zaten twee verwijfde jongens in lichte linnen jasjes met hun benen te bungelen, proostend met hun blikjes energiedrank. Daarnaast zat Artoer te gesticuleren, zijn benen geklemd om de fles van de wijnverkoper die ons pad had gekruist. Marina zat verderop met haar roodharige reus en een onbeweeglijk meisje met kastanjebruin haar en een poppengezichtje, gekleed in een ouderwets, zwierig jurkje. Mensen liepen in en uit; een man met een kale kruin en een dun paardenstaartje laveerde tussen de op de grond rondslingerende borden met hapjes naar ons toe.

‘Joeri, Joeri,’ fluisterde hij terwijl hij op zijn knieën ging zitten en de knokige Joeri met beide handen bij de schouders greep, ‘luister, ze zeggen dat hoe heet ie, Kitsjin hier is.’

‘En wat dan nog?’ Joeri smakte.

‘Kitsjin, de pispaal van elke liberaal! Heel weldenkend internet wil die man op zijn bek slaan. Een corrupte schoft. Hij loopt te kwispelstaarten in regeringskringen en zwaait erop los met kerkvaandels. Hij heeft geklikt over mijn dubbele nationaliteit. Terwijl ik toch al van plan was om dat netjes aan te geven,’ kwekte de man met het staartje.

‘Ik ben niet bang van hem!’ Joeri sneed strijdvaardig met zijn hand door de lucht.

‘Ik ook niet hoor, op zich houdt hij zich koest, hij kruipt met zijn wodka in een hoekje en blijft daar. Maar straks komen er een paar rooie rakkers bij hem zitten, die zijn totaal losgeslagen.’

Er waren inderdaad wat nieuwkomers op de veranda. Een kleurloze, ietwat loensende j ongen met warrig bruin haar en twee volkomen vreedzaam ogende knullen met spijkerjasjes en felgekleurde T-shirts met hamer-en-sikkel.

‘Die zien er in elk geval ongevaarlijk uit,’ merkte ik op.

‘Met wie heb ik de eer?’ wendde de man met het staartje zich tot mij.

‘Ik heet Patja.’

‘De schone strijdster uit de bergen,’ voegde Joeri – de fantast – toe, en hij gaf me nog een handkus.

Aan mijn andere zijde dook Artoer op met een vol glas wijn.

‘Patja, waarom eet en drink je niet? Heb ik die wijn soms voor niks gekocht? Hij is heel lekker.’

Ik nam het glas aan. De fles ging rond. Ik zag ook Marina zichzelf inschenken. Achter de grauwe ramen begon het al te schemeren.

Opeens kwam het meisje in het zwierige jurkje uit haar onbeweeglijke pose, ze liep naar het midden van de veranda en riep: ‘Laten we geesten oproepen. Leuk joh, zul je zien!’

‘Is dat niet gevaarlijk?’ twijfelde Joeri.

‘Goed idee, laten we dat doen!’ baste een van de linkse knullen.

Er gingen stemmen op – ik meende uit de hoek van de communisten of van de roodharige reus – om Stalin op te roepen, en de verwijfde jongens hadden al een groot blad papier tevoorschijn gehaald en schreven er het alfabet op. Het meisje dat het hele spektakel had geïnitieerd en een van de gasten die tot dan toe buiten had staan roken, struinden de veranda af op zoek naar een oud bord voor de seance.

‘Pure stompzinnigheid,’ zei de man met het staartje geërgerd. ‘Laat Kitsjin die Stalin van hem maar in z’n eentje oproepen!’

‘Nee joh, het kan best interessant worden,’ zei Joeri, en hij liet zijn wenkbrauwen veelbetekenend op en neer gaan. Hij had zijn vossenbessenlikeur inmiddels verruild voor een glas met de wijn die Artoer had meegebracht.

‘We moeten in een kring gaan zitten en elkaars hand vasthouden,’ bepaalde Marina. Toen haar ogen de mijne ontmoetten, gaf ze me een knipoog en wenkte me.

‘Nu zullen we wat meemaken,’ fluisterde ze in mijn oor toen ik dichterbij was gekomen, ‘ze gaan vragen naar de toekomst van Rusland, wie er aan de macht komt, of er nog een revolutie komt en wat de zin van het leven is. Het wordt een en al geruzie en geschreeuw.’

‘En waar is dat goed voor?’ vroeg ik verbaasd.

‘Om te lachen, wat anders. Trouwens, waarom begroet je de gastheer niet?’

‘Wie is de gastheer?’

Marina wees naar een gebronsde jongeman wiens gezicht een beetje deed denken aan dat van een paard. Hij zat op een mat in de schaduw en sloeg de voorbereidingen gade. Onbegrijpelijk dat ik hem over het hoofd had kunnen zien. Te meer omdat we elkaar kenden. Hij heette Rinat, was een Basjkier of Tataar, en had Marina en mij een keer na het werk naar huis gebracht. Ik had zelfs het idee gekregen dat hij met haar flirtte. Een heel aardige man.

‘Ik ga even gedag zeggen,’ zei ik enthousiast. Ik had geen zin om weer bij Joeri te gaan zitten.

‘Als de geest komt, zal ik bij hem te biecht gaan,’ grinnikte Artoer voor de grap terwijl ik langsliep.

‘Dat zou je inderdaad eens moeten doen. Alleen niet hier maar in de kerk,’ kreeg hij naar zijn hoofd geslingerd van degene die door de man met het staartje als Kitsjin was aangeduid. ‘Ik doe niet mee met die satanische praktijken.’

‘Nou, ga dan maar lekker iedereen die meedoet verlinken!’ riep de man met het staartje, rommelend in de koelkast. Het was niet duidelijk hoe hij vanaf die plek iets had kunnen horen en waarom hij steeds van mening veranderde. De ene keer was hij tegen het plan van de seance, de andere keer ineens weer voor.

Kitsjin gaf geen antwoord.

‘Goed zo, niks terugzeggen,’ zei Joeri snel en hij vouwde als een trekpop zijn hoekige knieën op, ‘je moet geen olie op het vuur gooien. Dan speel je de vijanden van Rusland in de kaart.’

‘Joeri, aan wiens kant sta jij?’ barstte de man met het staartje uit terwijl hij de koelkast dichtsmeet.

‘Rustig, rustig!’ commandeerde Marina alsof ze zich oprecht druk maakte. ‘Anders lukt het niet! Geesten zijn heel onvoorspelbaar en snel beledigd.’

Rinat was ondertussen opgestaan om me te begroeten en zei zonder omhaal: ‘Ik wist dat je zou komen. Laten we naar een plekje gaan waar minder lawaai is.’

We liepen een gangetje in, passeerden een badkamer met verweesde scharnieren in de deurpost en een stalen geiser waaruit buizen staken. Rinat liep zonder om te kijken een trap op. Ik volgde hem.

We kwamen in een sombere kamer met oud, naar schimmel ruikend behang. Tegen de wand stond een troosteloze koude kachel en ertegenover een verbleekte blauwige bank uit de Brezjnevperiode.

Zwijgend gingen we op de bank zitten en staarden naar de kachel. Rinat hield een glas met Artoers wijn in zijn hand.

‘Waarom zeggen ze dat de waarheid in de wijn zit?’ vroeg hij opeens.

‘Omdat ze allebei bitter zijn?’

‘Omdat als je drinkt, je jezelf laat zien in het licht van de waarheid,’ antwoordde Rinat zacht.

‘Nou, ik weet niet hoor…’

Beneden klonken kreten: ‘Het bewoog! Het bewoog!’

‘Jij bijvoorbeeld,’ ging Rinat verder zonder zijn blik van de kachel af te wenden, ‘voor mij ben je een open boek.’

‘Door de wijn?’

‘Nee, door een droom. Ik heb over je gedroomd. Maar eerst moeten we klinken.’

Met zijn kwetsbare paardengezicht, waarin het grauwe avondlicht de grijsblauwe irissen deed flonkeren, keerde hij zich naar me toe. We klonken. Daarna pakte hij langzaam het wijnglas uit mijn hand, boog zich voorover om beide glazen op de grond te zetten, ging weer rechtop zitten, sloeg zijn armen om me heen en begon me, nog steeds even langzaam, achterover op de bank te duwen. Ik voelde een blinde angst waarbij de rillingen over mijn lichaam trokken, maar mijn hoofd was helemaal leeg. Ik viel achterover en bleef zo liggen, starend naar het plafond. Rinat drukte op me met zijn gewicht en verroerde zich evenmin, hij ademde alleen rustig en diep, alsof hij sliep. Even schoot het scenario door me heen dat er iemand naar boven kwam, een blik naar binnen wierp en vervolgens de roddelmachine in gang zette. Maar mijn angst verdween en ik raakte bevangen door een vreemde kosmische rust. Ondertussen voelde ik mijn lichaam nog altijd lichtjes trillen.

‘Kijk, ik kon dus niks, zonet,’ bracht Rinat onverwachts uit.

‘Wat kon je niet?’

‘Ik kon niks met je doen. Zo gaat het altijd bij mij als ik gevoelens heb. En als ik die niet heb, dan lukt alles meteen.’

‘En waar haal je het idee vandaan,’ vroeg ik met een lome stem die mijzelf vreemd toeklonk, ‘dat je iets met mij moet doen?’

‘Die droom, dat zeg ik net. Ik droomde dat ik in mijn dorp was, bij de Wolga. Ik liep naar buiten, het erf op, het was net na zonsopgang, en ik zag in een boom een groot nest, waar een jong duiveltje uit neerkeek. Vanboven was het een klein meisje, vanonder een bok. Dit mensdier kroop terwijl ik toekeek het nest uit, sprong uit de boom en verdween als een slang in de aarde. Toen pakte ik een stok van de grond en begon in het holletje te porren dat het wezen had gemaakt. Ik moest het naar buiten lokken. Toen kwam het duivelmeisje op een andere plek de grond uit gekropen en zei: “Als je drie keer met de stok tegen het hek slaat, zullen al je wensen uitkomen.” Ik nam de stok, sloeg drie keer tegen het hek en wenste dat jij vandaag naar de datsja zou komen. En zo geschiedde.’

Ik begon me ongemakkelijk te voelen, maar ik lag nog steeds in dezelfde houding onder Rinat en keek door het vieze raam naar buiten, waar het nu donker was en de regen zich een weg zocht door het gebladerte.

‘En nadat ik met die stok had geslagen, ging de deur van de buurvrouw open, ze kwam op het stoepje staan en keek om zich heen om te zien waar het lawaai vandaan kwam. Maar mij zag ze niet, ook al stond ik in het zicht. Op dat moment wist ik honderd procent zeker dat ik niet droomde, maar dat ik echt in mijn dorp was, in levenden lijve. Als ik daarna de buurvrouw had gebeld en haar had gevraagd of ze in alle vroegte geklop had gehoord en naar buiten was gekomen om te kijken, had ze zeker ja gezegd.’

‘Waarom heb je niks anders gewenst?’ hoorde ik mezelf vragen. Mijn stem klonk wonderlijk vast.

‘Ik weet het niet. Waarschijnlijk hebben jouw berggeesten het gewonnen van mijn riviergeesten.’

Mijn hoofd ging tollen en ik voelde dat ik zijn bizarre praatjes tegen wil en dank begon te geloven. Beneden was iedereen door elkaar aan het schreeuwen, alleen de lage stem van de roodharige reus klonk boven alles uit.

‘Als je geloof hecht aan al die mystiek, waarom zit je dan niet beneden met de anderen?’ kwam het ineens in me op.

‘Omdat ze daar met hun eigen angsten converseren, en dat is niet interessant.’

‘Maar jij hebt ze allemaal uitgenodigd…’

‘Zodat jij zou komen. Alleen daarom.’

De schrik, die al bezit had genomen van mijn onzichtbaar trillende benen, vond eindelijk een weg naar mijn bewustzijn. Ik begon me onder Rinat vandaan te worstelen. Hij liet me lijdzaam begaan. Maar in plaats van me beneden bij de anderen aan te sluiten, pakte ik mijn glas van de grond en ging weer zitten. Rinat hield zijn ogen op me gericht terwijl hij zich in de andere hoek van de bank installeerde.

‘Vind je Joeri leuk?’ vroeg hij plotseling.

‘Nee. Nou ja, ja, hij is wel aardig, maar zo zelfingenomen. Hij denkt dat hij God is.’

‘Vind je dat slecht?’

‘Nou ja, trots wordt beschouwd als een zonde.’

‘Denk je niet dat Joeri gewoon te veel wijn op heeft en de waarheid heeft gezien?’

Ik had nu door dat Rinat gek was, dus ik ging er maar niet tegen in.

‘Anders dan wij voelt hij zich één met God, iets waar wij allemaal naar moeten streven,’ verduidelijkte hij.

‘Hoe bedoel je?’

‘Je kent het verhaal toch van die dichter die in een dronken roes “Ik ben God! Ik ben God!” begon te schreeuwen? Zijn leerlingen besloten dat de man door de duivel bezeten was en stortten zich op hem met messen. Maar in plaats van hun leermeester te verwonden, sneden ze zichzelf aan stukken.’

‘Waarom?’

‘Omdat de dichter zijn persoonlijkheid had verloren, hij was één geworden met God en in een spiegel veranderd. De messtoten die voor de dichter bestemd waren, vielen de leerlingen zelf ten deel.’

‘Wil jij ook je persoonlijkheid verliezen?’ vroeg ik Rinat.

‘Dat kan ik niet, ook al doe ik mijn uiterste best.’

Hij reikte ook naar zijn wijnglas en nam een slok. Daarna keek hij me doordringend aan en prevelde: ‘Haren…’

‘Wat?’

‘Haren in je gezicht. Haal die haren weg, haal die haren weg!’ Zijn geprevel ging langzaam over in geschreeuw.

Ik sprong geschrokken op en schudde de korte lokken van mijn voorhoofd.

‘Haal ze weg. Haren betekenen veelheid. Veelheid verbergt het gezicht van de eenheid.’

‘Hoor eens, Rinat,’ zei ik kwaad, ‘nu ben je echt aan het doorslaan.’

Ik rende de trap af. Mijn hart bonkte. Ik had het gevoel dat Rinat me elk moment kon inhalen en vermoorden.

Beneden duwde ik tegen de deur naar de veranda, maar die gaf om een of andere reden niet mee. Ik raakte nu echt in paniek.

‘Doe open, doe open!’ begon ik te schreeuwen terwijl ik aan de roestige deurkruk rukte.

‘Dat is Patja,’ klonk de stem van Marina.

‘Niet geloven, niet opendoen!’ schreeuwde een van de mannen, ik geloof dat het Artoer was. ‘Hij doet zich voor als Patja, het is nep!’

‘Ja, de geest wil ons misleiden,’ zei iedereen in koor.

‘Alsjeblieft,’ smeekte ik, ‘niet gek worden, ik ben bang!’

‘Ja, jongens, dat is Patja niet, zij zou niet zo gillen. Dit lijkt niet op haar,’ klonk Marina’s stem weer.

Ze verdrongen zich met zijn allen bij de deur, dat wist ik, en hielden de kruk aan de andere kant vast. Mijn geruk hitste ze alleen maar meer op.

‘Patja…’ riep Rinat achter me. De moed zonk me in de schoenen. Ik drukte me met mijn rug tegen de muur en bedekte mijn gezicht met mijn handen. Maar Rinat raakte me niet aan. Ik hoorde hem voorbijlopen en een paar keer met zijn vlakke hand op de deur slaan. Aan de andere kant klonken kreten van schrik, gevolgd door gebrul.

‘Doodsbenauwd, ze zijn allemaal doodsbenauwd,’ zei hij zacht.

Ik vermande me en liet mijn handen zakken. Rinats roerloze paardengezicht was vlak voor me. Hij was moeilijk te zien in het duister, maar uit de flauwe tabaksgeur kon ik opmaken dat hij een nog niet aangestoken sigaret in zijn mond had.

‘Hij is opgehouden met kloppen,’ merkte iemand aan de andere kant van de deur op.

‘Nee, er is iemand,’ meende iemand anders.

‘Oké, jongens, laten we dit niet doordrijven tot in het absurde,’ hoorde ik Joeri zeggen.

‘Aan de andere kant is nog een deur. Naar de tuin. Laten we buitenom gaan,’ fluisterde Rinat.

‘Oké,’ zei ik en gaf hem zonder terughoudendheid mijn hand, om niet te struikelen.

Mijn angst was vervlogen en had plaatsgemaakt voor milde spot. We liepen door de nachtzwarte gang de regen tegemoet.

* Woorden met een asterisk zijn opgenomen in de verklarende woordenlijst achter in het boek (p. 211 e.v.).

2
De bruidenlijst

De trein reed door de verzengende steppe. Insecten kleefden tegen de ramen van de derdeklascoupé en de passagiers waren geradbraakt door slaaptekort. Vlak na zonsopgang werd een nieuwe stop omgeroepen. Hotsend en slepend met tassen die bol stonden van de prullaria begonnen kinderen en vrouwen de wagon uit te klauteren. Op een vrijgekomen plaats verscheen een nieuwe passagier, een rijzige jongeman met een vertrouwd, fier gezicht, lang zwart piekhaar en een sporttas over zijn schouder. Prompt schoot Marat te binnen hoe ze hem vroeger noemden: Roesik de Spijkerkop. Die bijnaam had iets van doen met een schoenmaker. Hoe zat het ook alweer? Toen ze een jaar of twaalf jaar waren, haalden ze altijd streken uit met de oude brombeer die een schoenmakerskiosk had midden op de Boulevard. Zo heette in de volksmond de lange, brede dorpsweg waar de poorten van de woonerven op uitkwamen. Bij regen liepen de wielsporen vol en veranderden in moddersloten, waar de bewoners met overschoenen of op stelten zompend en spetterend doorheen ploeterden.

Om een onverklaarbare reden was die schoenmaker voor de jongens, zoals hij daar in zijn hokje zat als een soldaat op wacht, het vleesgeworden kwaad, een boosaardig monster dat het verdiende om ongenadig gestraft te worden. Dus klommen ze met twee of drie tegelijk op het hokje, zochten hun favoriete kier in het dak en staken er onder veel gegiechel de plastic tuit doorheen van het waterkannetje dat ze uit het openbare toilet hadden gepikt. Het water stroomde recht op het hoofd van de snoodaard. Sommige waaghalzen bestookten de oude liever met brandende stukjes papier, die ze door dezelfde noodlottige kier duwden. De schoenmaker sprong vloekend naar buiten, hief dreigend zijn hamer, brabbelde in zijn moerstaal en maakte hoge sprongen in een poging de jochies bij hun enkels te grijpen.

De vluchtactie was nog het allerleukst. Terwijl een van de jongens met de oude begon te kibbelen om hem af te leiden, sprongen de anderen van het hokje af en maakten stikkend van het lachen dat ze wegkwamen. De arme sukkel kende niemand van gezicht, maar op een keer slaagde hij erin Roesiks pet af te rukken. Hij klemde hem stevig onder zijn arm en zette een keel op, zwaaiend met een schoenspijker: ‘Ik dit spijker in jouw kop slaan!’

Roesik smeekte hem zijn pet terug te geven, maar de schoenmaker bleef maar brullen: ‘Spijker, kop! Spijker, kop!’

Wat er verder was gebeurd wist Marat niet meer, maar de bijnaam had zich onwrikbaar in zijn geheugen vastgezet, als was het een echte spijker.

‘Roesik, salam*!’ Marat sloeg met zijn vlakke hand op het tafeltje.

Roesik draaide zich om en de sombere rimpel in zijn voorhoofd ontspande wat. Ze begroetten elkaar met de gebruikelijke uitroepen en handdrukken. Roesik bleek iets te doceren op een universiteitsdependance in Kizljar en nu, na het afnemen van de examens, terug naar het dorp te reizen. Marat vergat meteen weer hoe het vak heette. Iets met economie. Hij kon niet wachten tot de verse nieuwtjes uit het dorp aan de beurt waren.

‘Zeg eens, Roesik, hebben ze Chalilbek nou toch in de bak gegooid? Zit hij vast?’

‘En of hij vastzit! Bij ons in het dorp nog wel!’

‘Het ís wat! Ik kan het nog steeds niet geloven!’

‘De anderen geloven het ook niet. Niemand gelooft het. Ze zijn bang, ze denken dat hij zo weer wordt vrijgelaten, ze schrijven collectief brieven om hem te verdedigen.’

Ja, Chalilbek was een geval apart. Officieel bekleedde hij geen enkele functie, maar ondertussen ging hij wel over het vastgoed in het dorp en in de stad en ook over ambtenaren in alle soorten en maten. Hij vertoonde zich in alle burelen tegelijk, publiceerde zijn eigen boeken over wereldhervorming, commandeerde bureaucraten, liet zich in – zo fluisterde men – met bandieten, ontfermde zich over jonge patiëntjes in tehuizen, bracht popzangeressen het hoofd op hol en werd van de aanzwellende duistere geruchten over zijn persoon alleen maar ronder en sterker. Geen mens in het district durfde buiten Chalilbek om een eigen onderneming te beginnen, een stuk grond te kopen of een conferentie te organiseren. Hij leek zich met de pietluttigste zaakjes te bemoeien, maar als je de geruchten moest geloven, was hij tegelijkertijd de man achter de belangrijkste benoemingen, verdwijningen en beschikkingen. Marats vader had Chalilbek persoonlijk gekend, maar het contact was verbroken na een onaangename, zeg maar gerust noodlottige gebeurtenis.

Marat had een buurjongen, Adik. Een schichtig joch dat door de andere kinderen voortdurend werd gepest en uitgescholden voor hoerenzoon. Hij woonde bij zijn grootvader. Het was inderdaad niet bekend wie zijn vader was en zijn moeder had op de vlucht voor de roddels door Rusland gezworven, totdat ze terug naar huis was gekomen om te sterven. Adik was al in zijn laatste schooljaar. Hij schaamde zich verschrikkelijk voor zijn moeder maar scheen haar te vergeven. Al snel was ze aan tuberculose bezweken, waarna hij nog lange tijd rusteloos had rondgedoold.

Als kind werd Adik om de haverklap in elkaar geslagen. Steeds moest Marat hem als een goede buurjongen beschermen tegen de meppen van zijn leeftijdgenoten. En dus liep Adik als een hondje achter hem aan om buiten schot te blijven. Bovendien werd hij door Marats ouders altijd warm onthaald en kreeg hij van hen eten en troostende woorden.

Zijn grootvader, die hem opvoedde, was iets eerder gestorven dan zijn moeder. Er werd gezegd dat hij de gevangenis had gebouwd, die waar Chalilbek nu zat. Hij was architect, bevlogen arabist en verzamelaar van zeldzame middeleeuwse manuscripten, niet alleen teksten in het adzjam* maar ook nog veel raadselachtiger exemplaren van duizend jaar oud, opgetekend in het oude alfabet van Kaukasisch Albanië* op lokaal vervaardigd papier. Vanwege zijn verdachte interesse voor het prerevolutionaire verleden had hij indertijd zijn baan bij een bouwcommissie moeten inleveren en uit de stad naar hier moeten verhuizen. De manuscripten werden geconfisqueerd en naar de Sovjetarchieven verbannen, waar ze later in de versnipperaar belandden of verloren raakten.

Marat herinnerde zich overigens niet veel van Adiks grootvader, of het moesten diens bretels zijn en het rugkorset – een aandenken aan de slag bij Stalingrad – dat weleens onder zijn overhemd vandaan piepte. De gewezen architect kwam niet onder de mensen, maar er was ook niemand in dit nieuwe oord om vriendschap mee te sluiten. Het was een kleinzielig en ongeschoold volk dat hier bijeenhokte, gedeporteerd uit de ontoegankelijke bergen en verspreid geraakt over de drassige steppe. Niet de koek, maar de aangebrande korstjes die op de bakplaat achterblijven.

Adik zelf daarentegen stond Marat nog levendig voor de geest. In plaats van door te leren was de jongen na school bankwerker geworden en onmiddellijk getrouwd met een rondborstige, zwijgzame leeftijdgenote die Marats moeder voor hem had uitgezocht. Marat leende hem voortdurend geld, waarop Adik onzeker mompelde dat hij het terug zou geven, wat hij natuurlijk nooit deed. Daarna verhuisde Marat naar Moskou om als jurist bij een advocatenkantoor aan de slag te gaan, en telkens wanneer hij terugkwam, hielp hij Adik zich te weren tegen bepaalde dorpsgenoten die op zijn huis aasden en hem op alle mogelijke manieren probeerden uit te roken.

Het keerpunt kwam een zekere zomer, toen Marat uit Moskou arriveerde en ontdekte dat Adik, piepjong en toch al gezinshoofd, ineens bergen geld van onduidelijke herkomst bezat. Adik beweerde dat hij in de stad een baantje had gekregen bij een muziekwinkeltje, maar dat klonk pijnlijk ongeloofwaardig. Ondertussen kon hij zich moeiteloos een zwarte Lada Priora met een mooi kenteken veroorloven. Daarin reed hij zonder enig doel heen en weer over de Boulevard, als om iedereen die hem zijn hele leven had gepest en getreiterd de ogen uit te steken. Hij verwelkomde Marat in een gestreken overhemd, pakte van een keukenplank een aluminium blikje waarop in rode letters ‘Rijst’ stond en haalde er plechtig een bundeltje roebels uit.

‘Met rente!’

Marat wilde het geld niet, maar Adik was gekrenkt, bijna kwaad. Er zat niets anders op dan het aan te nemen. Op de binnenplaats van zijn huis was Adik een totaal onnodig gebouwtje aan het optrekken. Een logeervleugel, beweerde hij, hoewel hij en zijn vrouw nooit gasten hadden. Ze leidden een stil en teruggetrokken leven en zelfs hun baby’s, die één jaar met elkaar scheelden, zetten nooit een keel op. En toen kwam Chalilbek naar het dorp; ook hier had hij een hermetisch afgesloten stulpje, op een steenworp afstand van Marats huis. Niemand wist wat hem had bezield om zelf achter het stuur plaats te nemen en midden in de nacht aan te komen racen, zonder bodyguards. En hoe het kon gebeuren dat Adik op dat late uur onder zijn wielen terechtkwam. Natuurlijk werd de zaak in de doofpot gestopt. Marats vader probeerde de waarheid boven tafel te krijgen, maar tegen Chalilbek kon niemand op. Adik werd begraven.

En toen, pas ná Adiks dood, kwam Marat iets onvoorstelbaars te weten. Op fluistertoon werd hem toevertrouwd dat Adik zijn eigen broer was. En dat de man van wie de verdoolde teringlijdster zwanger was geraakt en een kind had gebaard, zijn bloedeigen vader was. Maar het absurdst leek nog dat zijn moeder hier niet alleen van wist, maar dat ze haar man ook nog verdedigde: het was toch begrijpelijk, vond ze, Aselder droomde van kinderen terwijl zij er om gezondheidsredenen geen meer mocht krijgen. Ze hield van Adik als van haar eigen zoon en na zijn dood huilde ze zowat elke dag om hem. Ze probeerde de kleinkinderen in huis te nemen, maar Adiks vrouw verdween na de veertigste rouwdag op stel en sprong met haar kinderen naar de koetan*.

Hoe dan ook, bij Marat thuis hadden ze met Chalilbek nog een appeltje te schillen. Roesik wist niets van dit alles. Nadat hij Marat had uitgevraagd over Moskou en het advocatenkantoor, werd hij weer somber, hij krabde aan zijn stoppelbaardje en staarde naar de langsjagende leegte.

‘Hij kan m’n rug op, die Chalilbek,’ bromde hij ineens, ‘ik heb andere dingen aan mijn hoofd. Het dorpsvee. Je weet dat ik achter het spoor woon, waar ze, hoe zal ik het zeggen… van de alternatieve moskee zijn. Elke dag zeuren ze aan mijn kop: “Waarom kom je niet bij ons?” En ik ga al niet eens naar de andere moskee, die op de Boulevard. Ik zit de hele dag in Kizljar op de uni of in de stad op het departement. Ik ga erheen met de fiets. Daar maken ze ook al zo’n punt van. “Waarom fiets je, waarom draag je geen pak?” En thuis is het eeuwig van: wanneer ga je nou trouwen, wanneer ga je nou trouwen? En dan willen ze natuurlijk dat ik met een meisje van ons trouw, een meisje met dezelfde etnische achtergrond. In het dorp zijn ze er laatst achtergekomen dat ik naar tango-avonden ga. Tjongejonge, ze wezen me gewoon na…’

‘Ga dan weg!’

‘Da’s makkelijk gezegd. Denk je dat ze me zomaar laten gaan? Ik ben de enige zoon, mijn zussen zijn nog jong, mijn ouders zijn stijfkoppen.’

‘Nou, zeur dan ook niet…’

Marat wierp een spottende blik op Roesik. De jongen stond bekend om zijn eigenaardigheden. Hij keek neer op de dorpelingen, liet zich niet zien in de moskee, had affaires met gescheiden kunstenaressen uit de stad, drukte zich nogal eens uit in vlekkeloze volzinnen, als een geboren Rus, stortte zich bij vlagen op het verzamelen van oude landkaarten, op numismatiek of op winterse zeezwemwedstrijden, alsof hij anders dan de anderen wilde zijn en iedereen tegen zich in het harnas wilde jagen, maar hij liet alles even snel weer vallen en sloot zich dan een paar dagen op in zijn huis om zich over te geven aan weemoed.

En dus keek Marat niet op van Roesiks fietstochtjes naar zijn werk in de stad (dertig kilometer enkele reis door de modder), noch van zijn tango-avonden. Hij vroeg door over de trouwplannen.

‘En, hebben ze al een meisje voor je gevonden?’

‘Ze houden me aan de lopende band nieuwe meisjes voor,’ verbeet Roesik zich, ‘het lijkt wel een dierentuin.’

‘Ik ga namelijk ook trouwen.’

‘Jij? Trouwen? Met wie?’

‘Weet ik nog niet. Ik moet zo snel mogelijk iemand vinden. De trouwdatum is al vastgelegd, de banketzaal is gereserveerd op 13 augustus, maar de bruid ontbreekt nog,’ legde Marat struikelend over zijn woorden uit terwijl hij op het tafeltje knikkerde met wat broodkruimballetjes van de vorige avond.

Langs hen liepen passagiers in het gangpad heen en weer, roepend naar elkaar, lachend, vergezeld van handdoeken, tandenborstels, maïsknabbels, telefoons en het niet-aflatende gerammel van theeglashouders.

‘Maak je een grapje?’ schrok Roesik.

‘Vraag mijn pa en ma maar of het een grapje is. Elke zomer kom ik hier en ruk ik me weer los van de hengel. Deze keer besloten ze een zaal te bespreken. Als ik geen vrouw vind, zijn ze het geld voor de huur kwijt. De zaal is niet denderend, aan de rand van de stad. De beste zijn een jaar van tevoren al geboekt, dat weet je. Maar duizend man past er wel in. Mijn vader heeft zelfs een auto verkocht om aan geld te komen. Ik doe ook zuinig aan. Derde klas dus…’ Marat lachte zenuwachtig.

‘Dat had ik van jou niet verwacht, Marat! Waarom laat je je strikken?’

‘Ach, eerlijk gezegd heb ik er niks op tegen, laat ze hun zin maar krijgen. Alleen is ook maar alleen…’

Een paar seconden bleef Roesik zijn vriend verbluft aanstaren. Daarna schudde hij zijn zwarte piekhaar en ging met zijn ogen dicht op zijn couchette liggen. Marat stond op, rekte zich uit en bracht de theeglashouders met de rammelende glazen erin naar de ‘titaan’, zoals de tank met kokend water in het taaltje van de wagonopzieners heette. Het was smoorheet in de open compartimenten. Dikke verkoopsters met geruite turkentassen prezen chiffon sjaaltjes met luipaardprint aan, koopsters bevoelden de stof, beraadslaagden en ritselden met roebels.

‘Hé, vriend, ga je thee halen?’ riep een passagier die hij kende vanaf een bovenbed, waar zijn hielen geel oplichtten.