ARTIKEL 353

Tanguy Viel

Artikel 353

Vertaald uit het Frans door Katrien Vandenberghe

WERELDBIBLIOTHEEK · AMSTERDAM

De uitgever heeft ernaar gestreefd de rechten op het omslagbeeld van dit boek te regelen volgens de wettelijke bepalingen, maar is er niet in geslaagd de rechthebbenden te traceren. Degenen die menen zekere rechten te kunnen doen gelden, kunnen zich alsnog tot de uitgever wenden.

Oorspronkelijke titel Article 353 du code pénal

© 2017 Les Éditions de Minuit

© 2019 Nederlandse vertaling Katrien Vandenberghe /

Uitgeverij Wereldbibliotheek

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Rouwhorst + Van Roon

Foto auteur © Patrice Normand

NUR 302

ISBN 978 90 284 4292 4

www.wereldbibliotheek.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2019, met ISBN 978 90 284 2739 6

Op geen zee ter wereld, zelfs niet zo dicht voor de kust, komt een man graag met kleren en al in het water terecht – het is voor het lichaam een hele verrassing om pardoes van element te wisselen, als diezelfde man even tevoren nog gewoon op de bank van een boot zat te babbelen tijdens het klaarmaken van zijn hengels tegen de achterreling, en even later: een andere wereld, liters zout water, de verlammende kou en ook nog eens het gewicht van de kleding, wat helemaal lastig zwemmen is.

De stationair draaiende motor ronkte en bijna onhoorbaar klotsten de golven tegen de romp, in de verte lagen de rotseilanden, die weldra gedeeltelijk onder zouden lopen, en boven mij cirkelden als bij een trawler de sternen of meeuwen, gewend als ze zijn om te komen kijken wat we op onze sloepen bovenhalen, in dit geval een kreeft en twee noordzeekrabben, dat zat er in de korf toen we die omhoogtrokken, toen we die met ons beiden binnenboord tilden – want op dat moment waren we dus nog met zijn tweeën, samen de korf aan het ophalen, als twee oude vrienden, zo leek het wel, en we zagen de krabben al spartelen en op het traliewerk timmeren terwijl we de zware korf achter in de kuip neerzetten. Hij viste de kreeft er zelf uit en gooide hem in de emmer, met een flinke zwaai om de scharen te snel af te zijn, die nu verwoed tegen de plastic wanden tekeergingen, en zei, danig in zijn nopjes omdat hij een kreeft had gevangen: Kermeur, dit is mijn eerste kreeft, u krijgt hem van mij cadeau.

Ik zou op dit moment niet kunnen zeggen of het door die ene zin kwam, maar ik weet dat ik niet lang daarna toekeek hoe hij met zijn logge armen op de zee sloeg, onvermurwbaar voor het schuim dat hij deed opspatten. Misschien dacht hij dat het een flauwe grap was. Misschien dacht hij dat hij een of andere rots kon bereiken die bij eb bloot zou komen te liggen. Dat dachten zo te horen zelfs de sternen – kirrend op de kam van de paar verre, vlijmscherp tegen de horizon afgetekende rotsen, alsof ze het doodnormaal vonden wat er net was gebeurd, ik bedoel, die kerel die in het koude water was gevallen en zich een slag in de rondte zwoegde om met al zijn kleren aan te zwemmen terwijl hij proestend en hijgend mijn naam bleef roepen om hulp te krijgen: Kermeur, help me verdomme, Kermeur, wat sta je daar te lummelen. En hij voegde er woorden aan toe als ‘klote’ en ‘verrek’ en ‘krijg de klere’ in de veronderstelling dat hij me op die manier aanporde om te reageren. Maar nee hoor, daar was geen sprake van. En ik voelde al dat zelfs de meeuwen, wit en kil als verpleegsters omdat ze nooit met hun ogen knipperen, dat zelfs de meeuwen het goedvonden.

Om er echt achter te komen wat er precies is gebeurd, heb ik sindsdien gedacht, zou je misschien bij een meeuw te rade moeten gaan. Ik liep de stuurhut in en gaf vol gas, alleen aan het roer nu van een Merry Fisher van negen meter lang, alsof ik mijn eigen boot bestuurde, op de leren stoel achter de ruit vol zoutspikkels, met aan mijn voeten de berustende krabben. Zo op het oog leek ik vast een oude visser op zijn dagelijkse tochtje, zwijgzaam van aard en met geoefende gebaren, in mijn rug het bruisende kielzog, dat zijn geschreeuw overstemde. Ik gaf nog wat meer gas, met vierhonderd paardenkracht stoven we vooruit, de boot en ik, zodat ik de vijf mijl die ons van de haven scheidde in minder dan een kwartier aflegde. Vijf mijl, dat zwem je niet, zeker niet in koud water, zoals aan onze kusten in juni, en zelfs dan nog, vijf zeemijl is toch altijd dik negen kilometer.

Ik meerde aan op dezelfde plaats waar we een uur eerder waren uitgevaren, steiger A, ligplaats 93. Er was die ochtend niemand of bijna niemand in de haven en ik deed alsof er geen vuiltje aan de lucht was, legde de boot vast als was het de mijne, liep over de ijzeren loopbrug naar de kade en haalde op de parkeerplaats mijn auto op. Achter een raam of gordijn had zeker weten iemand het hele tafereel gadegeslagen, zeker weten. Ik hoor het mezelf nog denken in de auto, dat alles op dat ogenblik met zwarte inkt op andermans netvlies werd geschreven.

Nee, toen de politie een paar uur later bij me aanbelde, was ik niet verrast. Ik zou niet hebben kunnen zeggen of het gendarmes waren of agenten van de nationale politie, maar ik weet dat ze met zijn vieren waren, twee in uniform voor de deur, twee nauwelijks minder opvallend in het busje aan het eind van de dreef. Blijkbaar heb ik genoeg op mijn geweten om niet verrast op te kijken als de wet zich als een buizerd op mij stort en alvast haar klauwen in mijn schouders plant. En ik denk er nu vaak aan, zelfs als ik ze van ver had zien aankomen, zelfs als ik met de verrekijker hun route had staan afturen en begrepen had dat ze voor mij kwamen, zou ik niet anders hebben gehandeld. Zelfs als ze me van ’s ochtends vroeg waren gevolgd, had ik net zo gehandeld, net zo goed Antoine Lazenec in het water gegooid, net zo goed de boot weer op dezelfde plaats gemeerd, de vaargeul naar de jachthaven gevolgd, net zo goed de groene en rode boeien gerespecteerd als waren het treinseinen – met op de achtersteven nog altijd dezelfde meeuw, die misschien op een fooi wachtte om weg te vliegen. In haar ronde, wimperloze oog was het alsof die meeuw erop aandrong deel uit te maken van het verhaal, als een onwankelbare getuige die gerust voor alle rechtbanken ter wereld kon verschijnen. En ik wilde haar gewoon zeggen dat ik zelf wel naar de rechtbank toe zou gaan, dat ik niet van plan was me aan de wet te onttrekken. Ik wilde haar zeggen: ook ik ben een meeuw, ook ik zweef boven het water, ik voel wel dat ik niet echt veel vlees meer op mijn botten heb, dus vlieg ik over de zee en over de boten in de haven en ben ik een meeuw, zo is het, ik ben een meeuw in de nevelige haven, en ik zie de stad opdoemen, en ze lijkt geschreven in een taal die ik niet begrijp, een alfabet van heropgebouwde panden en open ramen en alleen op vensterbanken kan ik de overgebleven kruimels vinden. Ja, ik ben een meeuw en ook ik wacht op de dageraad, wanneer de mensen hun vuil op straat zetten, want de mensen hebben hier begrepen dat je je vuilnis zelfs geen nacht buiten kunt laten staan, dat je je afval niet in een zak kunt stoppen die je dichtbindt en gewoon buiten de deur gooit, nee, je moet je vuilnis de hele nacht binnenhouden, bij je bed, om er zeker van te zijn dat geen meeuw de zak komt openscheuren. Je moet leven met de geur van je vuilnis, de geur van dingen die stuk voor stuk gedaan en verteerd en weggegooid zijn maar die naast je blijven rotten tot de dageraad komt – die tol betalen we voor de meeuwen in de streek.

En daarna dus de politie, de arrestatie, alles ging heel rustig. Ze gebruikten de woorden die op zulke momenten worden gebruikt. Ik pakte mijn jas in de hal en liep zonder iets te zeggen achter hen aan. Juist toen begon het geloof ik wat te regenen, een motregen zonder wind, die geruisloos op de grond valt en waar de materie zo van doordrongen en als het ware stil van wordt dat de atmosfeer zich in een soort vreemde zachtheid hult. Terwijl ik de agenten mijn polsen aanbood alsof ik niet anders gewend was, wierp ik een laatste blik om me heen, naar de gehavende grond, de zee beneden. Ik zei bij mezelf dat ik nu wel tijd zou hebben om naar de zee te kijken, uit de ramen van mijn cel. Toen duwden de twee smerissen me achter in het busje en lieten me plaatsnemen op de plastic bank die aan de carrosserie was verlijmd. Daar, tijdens de oncomfortabele rit over de brug, opverend bij elke kuil in de door trailers met boten van tien ton kapotgereden weg, herinner ik me nog hoe de achterruit, waarop de motregen neermiezerde, de indruk gaf dat de lucht door de tralies heen probeerde te breken om zelf ook te schuilen, en het had iets van een tulen gordijn dat over de stad was gedrapeerd en op ons verhaal leek, ja, dit lijkt op ons verhaal, zei ik tegen de rechter, het is geen mist en geen wind maar gewoon een niet stuk te krijgen gordijn dat ons van de dingen scheidt.

I

Dus u bent alleen teruggekomen, zei de rechter.

Ja, we waren met zijn tweeën en, nou kijk, ik ben alleen teruggekomen.

Dan weet u waarom u hier bent.

Ja.

Vanochtend is het lijk gevonden.

Ik weet het.

Het beste, zei de rechter, zou zijn om helemaal vanaf het begin te beginnen, en hij liet in het midden of dit dreigend was bedoeld of eerder als een laatste kans – ik zat op de houten stoel tegenover hem, laag in verhouding tot het eiken- of kersenhouten bureau, dat hem een trapje hoger leek te plaatsen, in de ruimte van vijftien vierkante meter waar we beiden waren, in het gerechtsgebouw met zijn groezelige muren, aan het eind van een donkere gang.

Ik had in mijn hoofd nog de zeelucht, die mijn geest verwoei, de indruk dat de ramen wijd openstonden en dat mijn gedachten nog – nee, het waren geen gedachten, misschien beelden, maar ze wervelden nu wilder rond dan de zeebries in een zeil, alsof ik een aalscholver was die zich op de grillen van de wind liet meedrijven en de zee afzocht naar de minste schaduwvlek of fonkeling om naar beneden te kunnen duiken en iets op te vissen, wat dan ook, als ik maar een begin had – iets wat opeens onder water zou glinsteren als een visschub.

Mijn boeien zouden uit moeten, zei ik. Ik kan niet praten als mijn handen niet vrij zijn.

De rechter zuchtte nogal nadrukkelijk, zo’n zucht om aan te geven ‘eigenlijk zou ik het niet mogen, maar ik ga het toch doen’, en gebaarde naar de agent achter me dat het goed was, dat mijn boeien uit mochten. Hij had niet het laatdunkende of hardvochtige en ook niet de hele santenkraam die ik me bij een rechter had voorgesteld, ik bedoel de grijze baard en het buikje van een veertiger, nee, deze rechter was hooguit dertig en zag eruit alsof hij wilde luisteren. Ik zei bij mezelf dat hij mijn zoon wel kon zijn, dat híj in zeker opzicht maar beter mijn zoon had kunnen zijn, als ik dacht aan Erwans situatie – Erwan, ja, zo heet mijn zoon –, als ik dacht aan de cel van drie bij drie meter van waaruit hij vast en zeker naar de stad keek, want dat is er dus ook nog in dit verhaal, Erwans stommiteiten.

Ik wreef wat over mijn stramme polsen en ontweek de blik van de agent omdat ik niet brutaal of trots op hem wilde overkomen, nee, ik was helemaal nergens trots op. En terwijl de deur zachtjes dichtklapte, spreidde de rechter als een evangelist zijn handen, bij wijze van uitnodiging om van wal te steken. In het vertrek hing een geur van verse verf – de typisch neutrale, grijzige kleur waarmee kantoren vaak worden bedacht om te vergeten dat ze oud zijn. Het gaf een vreemde mix, alsof hier sinds eeuwen alle onrecht van de stad huisde, dat zich nu door het nieuwe likje verf had laten vangen en voor lange tijd vastzat. En ik zal niet zeggen dat ik op dat moment ontspannen was, maar voor het eerst in maanden voelde ik me min of meer op mijn plek. Trouwens, kwam het door het zelfvertrouwen in mijn stem of omdat ik in zijn kantoor zo op mijn gemak leek, ik zag de rechter in zijn fauteuil wegzakken en ruimer ademen, alsof hij te kennen gaf dat hij op mij rekende, ja, zoals op zijn wetboek van strafrecht, en hij herhaalde alleen: Vanaf het begin, meneer Kermeur, vanaf het begin.

En hij scheen alle tijd te hebben, hij scheen te denken dat het hem desnoods twee weken mocht kosten, dan kostte het hem maar twee weken, gewoon om welke dynamiek dan ook achter de gebeurtenissen te begrijpen, en toen zei ik: Een banale oplichtingszaak, meneer de rechter, meer niet.

En voor het eerst wist ik er de vinger op te leggen, als waren mijn woorden een foto vanaf de maan en had ik nu zicht op een planeet met grote vlakken blauw.

Een banale oplichtingszaak, herhaalde ik en ik sloeg mijn ogen neer, naar het houten bureaublad, mijn ene hand plat erop, half verborgen door de tientallen dossiers op de lederen onderlegger, waarvan vele al met het opschrift: ZAAKLAZENEC.

Zo’n heerschap, zei ik tegen de rechter, zouden ze in een bergdorp of een stad in de Far West honderd jaar geleden vast en zeker hebben zien aankomen, bijvoorbeeld op het moment dat hij te voet door de stadspoort liep of te paard halt hield aan het begin van de hoofdstraat, in ieder geval zouden ze in het poststation of in de saloon snel hebben begrepen met wie ze te doen hadden. En u, zei ik tegen de rechter, u zou honderd jaar geleden misschien sheriff zijn geweest en geen strafwetboek op zak hebben gehad dat u uit uw hoofd kende, maar een revolver of zo, in een tijd dat recht en dwang misschien nog niet strikt gescheiden waren, voor zover je kunt zeggen dat ze sindsdien strikt gescheiden zijn en voor zover je dat een goede zaak kunt noemen, want intussen hebben dwang of geweld wel geleerd zich te vermommen.

Hoe dan ook, we hebben hem niet zien aankomen. Wij hebben hem vooral zien groeien, als een paddestoel onder een boom, en pas toen hij verdomd groot was, begonnen we iets te zien. En ik zeg niet dat het vóór hem altijd doodtij was, maar toch kun je zeggen dat er in deze streek, ik zeg niet in de hele wereld maar in deze streek, die vast in geen twintig jaar meer op tv is geweest, nogal wat momenten waren waarop alles gewoon zijn gangetje ging, waarop er in de krant en aan de toog natuurlijk wel genoeg stof was voor de dagelijkse gesprekken maar niets wat zo veel commentaar uitlokte dat je iedereen in de greep voelde komen van een gerucht, dat aanzwol en, erger nog, in de geruchtenmolen door elkaar werd gemalen, zodat er op een bepaald ogenblik niemand meer was die méér recht van spreken had dan een ander. Eerder iets als een soort gegons op de achtergrond dat zachtjes aan was komen waaien, geladen met moleculen die uiteindelijk op ieder van ons neerregenden zonder dat iemand zich schuldiger of nauwer betrokken of meer gerechtigd om te spreken voelde, maar ook zonder dat iemand naliet zelf een duit in het zakje te doen, met zijn eigen anekdote en uiteindelijk zijn eigen oordeel, zolang elke zin maar hielp om zíjn zerk onwrikbaar vast te zetten – want iedereen wenste hem allang een potdicht graf in.

Nee. Niet iedereen. Anders, zei ik tegen de rechter, zou hij niet zo hebben gefloreerd, zonder dat we enig idee hadden wie hem echt steunde. En er is amper reden waarom juist ik en niet iemand anders dit hele verhaal zou moeten vertellen, behalve dat er onder mijn ramen misschien meer scherven zijn beland dan bij andere burgers, glassplinters die door een soort plaatselijke wind zijn opgetild en vaker bij mij neergelegd, zoals voor sommige deuren een zuigeling wordt neergelegd.

Maar al die tijd dat de rechtbanken zich met zijn geval hadden moeten bezighouden, zei ik tegen de rechter, al die tijd was ik zelf maar een knop aan takken die al flink lang waren uitgegroeid, een knop waarvan je bij dageraad amper iets ziet, wanneer het even mistig is als op een novemberochtend in de Londense straten – want ik meen te mogen stellen dat we hier qua mist niet bepaald voor Engeland hoeven onder te doen. Misschien speelde ook dat mee: komt een heerschap als hij eraan, met zo’n degelijke uitdrukking op zijn gezicht en van die haakse zinnen, iemand die blijkbaar zo stevig met zijn beide benen op de natte grond staat, dan lijkt die wel de hand te reiken om ons uit het sop te trekken, met massa’s energie en ideeën voor verandering, met massa’s grote projecten.

Want hij had dus projecten. U ziet al wat voor slag heerschap het was, zei ik tegen de rechter, eentje met projecten.

Ik kan u vertellen, dat was een woord dat je hier de laatste jaren niet zo vaak hoorde, misschien door de plaatselijke krachtsverhoudingen, misschien doordat de vijfduizend bewoners van het schiereiland het inmiddels wel een beetje gehad hadden, ik weet niet of je kunt spreken van méér dan elders, maar je merkte dat hier al lang, het bedrukte van de lucht boven de rede daar, boven de kustpaden, in de lanen van het stadje en zelfs tot in de gemeenteraad was het merkbaar, een soort vermoeidheid.

En misschien hoeft er dan maar een heerschap met voldoende energie en een bovengemiddeld dik chequeboekje te komen aanzetten en iedereen houdt hem voor de gezant van een vage god die ons uit het moeras zal trekken. Je zou althans denken dat het zo is gegaan, dat we sinds de dag dat hij hier op het schiereiland kwam aanzetten met het doodsimpele idee om het kasteel en het hele park rondom op te kopen, dat het een beetje was alsof we de cheque die hij die dag had uitgeschreven allemaal mee hadden ondertekend.

Ik heb nooit goed geweten waarom het een kasteel werd genoemd, want het was niet echt een kasteel, eerder een groot huis van natuursteen met zeer oude leien die gezwind van het dak schoven zodra de wind wat nijdiger uit de hoek kwam, maar toch weer groot genoeg om iedereen dat woord te laten gebruiken, kasteel, want in een stadje als het onze lijkt alles een bijnaam te moeten hebben om erbij te horen en zo werd dat huis dat al zo lang onbewoond was dus ook al lang het kasteel genoemd, hoog boven de rede, alsof het de stad aan de andere kant van de brug het hoofd bood.

U moet weten, zei ik tegen de rechter, wij waren de stad niet. Wij waren het schiereiland aan de overkant.

Vooral daarom zei men het kasteel, omdat het, door die ligging op de landtong, de stad leek te trotseren. Ik geloof dat men ook het kasteel zei omdat het van de gemeente was. Omdat het van de gemeente was zochten ze trouwens iemand om het park te onderhouden, iemand die één keer per maand de twee hectare gazon zou maaien, bijna alsof het een echt kasteel was en er dus een echte rentmeester moest zijn. En in zekere zin was ik die rentmeester, althans sinds de toenmalige burgemeester me dat had aangeboden – iets om u uit de nood te helpen, had hij gezegd, want ik kwam in die jaren om in de problemen, dus had hij me, misschien uit vriendschap, of evengoed uit medelijden, aangeboden dat ik voor het kasteel zou zorgen en er kon komen wonen, in het lege huis bij de ingang van het park.

In ruil hoeft u alleen maar het domein te onderhouden, zei Le Goff – ja, de burgemeester heette Le Goff, en hij deed me dus dat aanbod: in ruil voor onderdak hoefde ik alleen het gras te maaien en de hagen te snoeien en als we het daarna te koop zetten (ja, dat was toen al de bedoeling, gezien de financiën van de gemeente was het toen al de bedoeling dat het kasteel ooit te koop zou komen te staan), als we het te koop zetten, zei hij, zult u de bezoeken doen. Ik weet nog hoe hij me op een avond kwam opzoeken en met zijn blik naar de grond ineens plompverloren zei, na een paar dingen over en weer over de klamme miezerlucht die avond zei hij bijna mompelend, alsof het hem zwaarder viel dan mij: Nou, we gaan het verkopen, zei hij.

En ik vroeg: In de huidige staat? Wilt u het in de huidige staat verkopen?

Ja, in de huidige staat, we verkopen het en we blijven overal af, we laten alles zo, zelfs de spinnen en hun webben en de spoken die erbij horen, alles is voor de koper.

Toen vroeg ik weer: En moet ik dan weg?

Mijn beste Kermeur, zei hij, voor u verandert er niets, u moet het alleen op een akkoordje zien te gooien met de toekomstige eigenaar, want die twee hectare zullen van hem zijn.

En hij voegde eraan toe: En als u er financieel eenmaal beter voor staat…

En ik wist heel goed wat hij bedoelde, en hij wist heel goed dat ik wist dat het me in principe binnenkort, heel binnenkort financieel voor de wind zou gaan, zodra ik de ontslagvergoeding van de marinewerf had opgestreken, en dat dat voor mij zo ongeveer een nieuwe start zou zijn, voor mij en een paar duizend anderen, want in drie jaar tijd hadden ze het personeel tot een vijfde ingekrompen.

Over minder dan tien jaar, zei ik tegen de rechter, is de marinewerf dicht. Over minder dan tien jaar is de marinewerf alleen nog een gedenkteken in het hartje van de stad. Misschien staan er dan nog altijd hoge traliehekken, en politie bij de ingang om iedereen buiten te houden. Misschien vragen we ons dan nog altijd af wat ze daarbinnen uitvoeren. Maar in feite zal de werf leegstaan, het enige wat er nog zal zijn, zijn vergeten handelingen, het stof op de machines, het afwezige werkvolk. En ik zeg niet dat dat goed of slecht is. Ik zeg alleen dat het ons nogal koud op het dak viel, al die versnelde afvloeiingen, die niet eens zo veel deining hebben veroorzaakt, laat staan stakingen of protestacties, om de eenvoudige reden dat de staat of de stad of beide voor één keer niet moeilijk deden over de ontslagregeling, aangezien iedereen een vergoeding van vierhonderdduizend franc kreeg, aangezien vierhonderdduizend franc in 1990 niets minder betekende dan de prijs van een huisje in de Finistère.

Dus u begrijpt, zelfs wij, vakbondsleden, zelfs wij, militanten, moesten erkennen hoe harmonieus de langzame, onafwendbare sluiting van de marinewerven verliep, zodat de meesten van ons nog maar nauwelijks aan de dijk waren gezet of ze waren al drukker bezig om vastgoedadvertenties of etalages met nieuwe boten te bekijken dan dat ze moeilijk deden om er twintigduizend franc méér uit te slepen.

En nog altijd kun je, als je over de hoge kustpaden langs de oceaan wandelt en zelfs doordeweeks als je naar de engte aan het eind van de rede kijkt, ondanks de zee die ruw wordt door de tegen de wind in gaande stroming, een hoop kerels zien die nog niet oud genoeg zijn voor pensioen, maar toch aan het roer van hun vissersjacht staan te pronken met hun vangst goed zichtbaar op het dek, want sinds ze tien jaar geleden zijn afgedankt moeten ze ’s ochtends toch iets omhanden hebben – liever ’s ochtends ja, want zoals iedereen weet kun je om te vissen maar beter vroeg opstaan en je korven inhalen voordat iemand ze in jouw plaats leegmaakt. Maar laat ik nou niet over vissen beginnen, zei ik tegen de rechter, dan weet ik niet meer van ophouden, en daar zit ik hier niet voor.

Dat valt nog te bezien, zei de rechter.

Daarop gaf ik geen antwoord, omdat ik niet zo rad van tong ben als een rechter of een advocaat, die woorden laten zwiepen als een zweep in de lucht. In ieder geval heb ik het vaak genoeg gezegd, daar ligt het niet aan, dat ik met dat geld zelf ook een goede vissersboot moest kopen, met een voldoende krachtige motor om bij het uitvaren van de rede door de golven te ploegen, en in het slechtste geval, zo dacht ik altijd, als het te moeilijk werd om het hoofd boven water te houden, nou, kon ik nog altijd op mijn boot gaan wonen, tijdelijk althans, hield ik me voor, ja, het zou een soort van schuilplaats zijn. En zo zag ik mezelf nog eindigen, in de verbouwde hut van een Antares of een Merry Fisher, achter in een willekeurige haven aan de steiger afgemeerd. Maar zo heb ik het dus niet gedaan.

Nee, zei de rechter, zo hebt u het niet gedaan.

Want dan zou ik hier niet zijn, zei ik.

Nee, zei de rechter, dan zou u hier niet zijn.

En het voelde raar om dat uit de mond van de rechter te horen, een soort ironie of weet ik veel, een mes in een wonde die hij opnieuw in mij openreet zonder dat ik erachter kwam of hij dat voor de aardigheid deed of gewoon rechtlijnig de feiten volgde, gesteld dat de rechtlijnige feiten ook de optelsom waren van alles wat je hebt nagelaten of opgegeven of laten zitten, gesteld dat de rechtlijnige feiten zoiets waren als de keten van foute antwoorden in een grote vragenlijst.

Ik had alvast zo’n beetje de beste plek om hem te zien aankomen, Antoine Lazenec met zijn puntschoenen – geen idee waarom ik altijd moeite heb gehad met puntschoenen, Italiaanse schoenen die zelfs in de regen nog glimmen, alsof ik mensen gewoonlijk via hun voeten benader, normaliter niet, maar op dat moment was ik in het park het gras aan het maaien en dus liep ik met mijn hoofd een beetje gebogen om de rijdende grasmaaier in de gaten te houden, zonder goed te horen wat er om mij heen gebeurde, en wat ik toen het eerst zag, nou, dat waren zijn leren schoenen op de dreef, ook omdat ze zo mooi opgepoetst en zo zwart op het witte grind stonden, dus ik keek omhoog en zag een niet zo lang, bijna kaal heerschap met een zwart jasje en zijn overhemd wat open zoals de Parijzenaars en hij keek me aan zonder echt te glimlachen, wachtte tot ik de motor van de grasmaaier uitzette. En toen de motor uit was, toen het in één keer stil werd, was het enige wat hij zei: Da’s allemaal te koop?

Hij rammelde met zijn sleutels in zijn zakken terwijl hij een blik op het kasteel wierp, alsof hij met één hoofdknik, één ‘dat allemaal’ de omtrek van het domein had afgebakend, de twee hectare die over de zee uitkeken, het oude gebouw van verweerd graniet, en hij het zich al toe-eigende. Achter hem kon ik zijn crème- of ivoorkleurige sportwagen in de zon zien glimmen, want ja, kijk, de zon scheen – hier schijnt soms zon.

Ja, zei ik, dat is allemaal te koop. Het kasteel en de twee hectare park staan te koop.

Er viel een stilte en daar stonden we dan allebei in de schaduw van de gevel, ik bezig het gras weg te halen dat vastzat aan het mes onder de grasmaaier, hij rechtop, in de bijna windstille rust die dag, zijn handen nog steeds in zijn rammelende zakken. Ik zag wel dat hij nog ergens op wachtte en vroeg: U komt misschien voor een bezoek?

Inderdaad.

Zal ik opendoen?

Nee, zei hij, ik wacht nog op iemand.

En daar stonden we weer, tussen twee geforceerde zinnen, één oog op de uitkijk en het andere op de boomgaard, die naar het water afliep, de takken, die al wat doorbogen van de eerste appelen, en nog een beetje lager Erwan, die onder de bomen aan het voetballen was. En misschien omdat we geen van beiden wisten waar te kijken, misschien omdat ik de grasmaaier niet opnieuw durfde te starten en ook omdat je op zulke momenten een soort kapstok zoekt om je gedachten aan op te hangen, hoe dan ook, hij zwengelde het gesprek weer aan, hij vroeg: Is dat uw zoon?

Ja, zei ik.

Zo te zien houdt hij van voetbal.

Ja.

Volgt u het voetbal?

Gewoon, zoals iedereen.

Hoe heet uw zoon?

Erwan.

Hoe oud is hij?

Tien, bijna elf.

En hij leek wat ongeduldig te worden, hield de weg in de gaten om te kijken of er iemand aan kwam rijden, nog altijd met zijn hand in zijn zak en aldoor het gerinkel van zijn sleutels. Deze gaat het ook niet kopen, dacht ik toen, want ik had al een paar van die mannen in pak zien langskomen, met een portefeuille die vast voller was dan hun hart, maar als ik ze dan binnenliet en we de grote middeleeuwse hal in kwamen en ze de staat van verval zagen, haakten de meesten af. Op den duur bedacht ik dat ik het zo nog wel een hele tijd kon rekken: als een toeristische gids het kasteel laten zien aan mensen die het nooit gingen kopen en tot mijn oude dag in het huis van de parkwachter blijven wonen.

Vijfenveertig vierkante meter net niet pal aan zee, soms fikse wind, maar brede stenen muren, uiteindelijk hadden wij beiden, ik bedoel Erwan en ik, daaraan genoeg, ook al was er niet veel licht, ook al hadden we een nest relmuizen zitten in de glaswol, ook al wilde het gras niet groeien door de dennennaalden onder de groenblijvende takken – die zijn hier altijd geweest, groenblijvers waardoor het weinige licht ’s winters niet in de salon of de keuken naar binnen kan, tenzij gefilterd door de bomen, die hun groene en bruine mantel rechtstreeks op de keukenvloer lijken te gooien, maar dat heeft me nooit gehinderd – ook daar lijk ik op: een oude groenblijvende den.

Dat zegt Erwan tegenwoordig weleens, dat ik een oude boom ben die niet van zijn plaats te krijgen is, stellig het soort oude, schrale, haast giftige schors dat sinds jaar en dag onder de muren wortelt – hij is de laatste jaren zo hard gegroeid, Erwan, en wat veranderen onze kinderen dan veel, je hebt nog niet met de ogen geknipperd of ze lijken al net zo oud als wij.

Hoe oud is hij nu? vroeg de rechter.

Zeventien. Ik zou moeten zeggen: pas zeventien, want de zes jaar die achter de rug zijn hadden er net zo goed twintig kunnen zijn. Dus u begrijpt, al die jaren die voorbij zijn gegaan en vooral al die bezoeken die ik mijn eigen zoon nu wekelijks kan brengen voor het raampje van een spreekkamer in afwachting van de dag dat hij weer vrijkomt, ja, dat heeft mijn kijk op de zaak veranderd. Maar hoe had ik op díé dag, in het park met mijn grasmaaier ondersteboven en Erwan met zijn voetbal in zijn armen, op de dag dat Antoine Lazenec aankwam, hoe had ik onze toekomst, voor Erwan of mij, tóén zomaar van zijn huid moeten aflezen? En ik ben natuurlijk niet gewend mensen op het eerste gezicht te beoordelen, voor mij was hij een gewone bezoeker, een doodgewone bezoeker zoals die wel vaker kwamen op zaterdagmiddag, iemand die van de gelegenheid gebruik leek te maken dat het kasteel open was om even rond te lopen.

En pas toen we elk van beiden snelle stappen hoorden op het grind, pas toen ik Martial Le Goff helemaal van het eind van de dreef zag komen aanlopen, pas toen dacht ik dat dit anders was dan gewoonlijk, want gewoonlijk ontving de burgemeester eventuele kopers niet zelf, laat staan dat hij zich verontschuldigde omdat hij te laat was zoals nu, buiten adem omdat hij had gerend alsof hij bang was het begin te missen, helemaal bezweet vanwege zijn zwaarlijvige postuur – Le Goff was tamelijk dik ja, dik zoals je je een dorpsburgemeester voorstelt, met een couperosegezicht zoals je je een dorpsburgemeester voorstelt, een beetje zoals ik, die couperose, en met reden: we moeten ons hele leven zowat in hetzelfde tempo hebben gedronken, vaak zelfs samen, want we kenden elkaar goed, al die jaren in de gemeenteraad dat we over dezelfde projecten hebben gestemd, al die viskorven die we samen in zijn bootje hebben opgehaald, in de tijd dat we een hele dag op zee konden doorbrengen met alleen maar turen naar de schaduw van de vissen onder het wateroppervlak.

Bovendien waren we buren. Uit mijn kamer kon ik in de verte Catherines gestalte groente zien schoonmaken bij het aanrecht, terwijl hij zichzelf op de achtergrond voor het tv-journaal een glas whisky inschonk.

Bovendien hadden we dezelfde voornaam. Grappig, ja, we heetten allebei Martial, en we zaten ook nog eens in hetzelfde politieke kamp, dus misschien zijn dat allemaal wel dingen die ons dichter bij elkaar hebben gebracht, voor zover ik kan zeggen dat Le Goff en ik dicht bij elkaar stonden.

Bovendien was hij een prima burgemeester. Hij was een tijdlang een prima burgemeester voor het schiereiland. Maar goed, Le Goff is al een hele tijd geen burgemeester meer en is trouwens ook niet meer onder de levenden – hij ruste in vrede. Maar zelfs dat, zei ik tegen de rechter, zelfs dat zat er helemaal aan te komen, dat er minstens één zo zou eindigen – zelfmoord.

De rechter reageerde niet. Elke keer wanneer ik zinnen als pijlen de lucht in schoot om uit te vissen waar ze precies zouden landen, in welk dossier ze zich zouden planten of op welke map ze zouden afketsen om zich een voor een op het bureaublad uit te strekken als verhalen in wording, al die keren reageerde hij niet. Toch echode de kogel van Le Goffs jachtgeweer nog altijd door de hele stad, terwijl de drijfveren achter zijn daad niet echt waren opgehelderd, of liever, terwijl men daar nooit werk van had willen maken – alleen een paar voorzichtige suggesties van plaatselijke journalisten, in ontwijkende titels gegoten als ZELFMOORD OP SCHIEREILAND of ZONDERLINGE DOOD VAN BURGEMEESTER en waarbij hem alcohol- en huwelijksproblemen werden toegedicht. Maar dat was het niet, zei ik. Martial had geen huwelijksproblemen. Als er huwelijksproblemen in het spel waren geweest, zei ik tegen de rechter, hadden ze eerder mij op een ochtend op de grond moeten vinden.